Almancada düzenli fiillerin şimdiki zaman çekimi

Kısaca

Almancada düzenli fiilleri Präsens denen zaman biçiminde çekmek için çoğunlukla mastarın, yani fiilin sözlük biçiminin, -en sonunu çıkarır ve kişiye uygun eki eklersiniz: ich lerne, du lernst, er lernt, wir lernen, ihr lernt, sie lernen. Bu biçim Türkçedeki hem “öğreniyorum” hem de “öğrenirim” anlamlarını karşılayabilir. arbeiten gibi bazı fiillerde söyleyişi kolaylaştıran bir e eklenir: du arbeitest.

Genel bakış

Almancada fiil, bir işi, durumu veya oluşu anlatan kelimedir: machen “yapmak”, spielen “oynamak; bir çalgı çalmak”, lernen “öğrenmek; ders çalışmak”, arbeiten “çalışmak” demektir. Bu fiillerin düzenli olması, her kişi için ayrı bir biçimi baştan ezberlemek yerine ortak bir çekim kalıbından yararlanabileceğiniz anlamına gelir. A1 düzeyinde öğrendiğiniz bu kalıp, günlük hayatınızı anlatmanın temel araçlarından biridir.

Çekim, fiilin cümledeki kişiye göre biçim değiştirmesidir. Türkçede “çalışıyorum, çalışıyorsun, çalışıyor” derken yaptığımız gibi Almancada da ek değişir. Ancak iki dil aynı ekleri veya aynı cümle düzenini kullanmaz. Türkçede “Almanca öğreniyorum” yeterliyken Almancada normal bir tam cümlede kimin öğrendiğini de belirtirsiniz: Ich lerne Deutsch. — “Almanca öğreniyorum.” Buradaki ich, “ben” anlamındaki kişi zamiridir; zamir, bir kişinin ya da varlığın adı yerine kullanılan kelimedir.

Präsens yalnızca tam şu anda yapılan işleri anlatmaz. Alışkanlıklar, meslekler, genel durumlar ve zamanı belli gelecek planları da bu biçimle söylenebilir. Bu yüzden bir Almanca cümleyi Türkçeye aktarırken yalnızca fiil ekine bakmayın; zaman belirten kelimeleri ve konuşmanın bağlamını da değerlendirin.

Çekim nasıl yapılır?

1. Sözlük biçiminden gövdeyi bulun

Fiilin sözlükte gördüğünüz çekimsiz biçimine mastar denir. Düzenli Almanca fiillerin büyük kısmı -en ile biter. Bu sonu çıkardığınızda gövde, yani çekim ekini taşıyan ana bölüm, kalır:

Mastar	Gövde	Türkçe anlamı
machen	mach-	yapmak
spielen	spiel-	oynamak; çalgı çalmak
lernen	lern-	öğrenmek; ders çalışmak
arbeiten	arbeit-	çalışmak
wohnen	wohn-	oturmak; ikamet etmek
kaufen	kauf-	satın almak

Gövdenin yanındaki çizgi, bu parçanın arkasına ek geleceğini gösterir; kelimenin gerçek yazımında bulunmaz. lern- + -e → lerne ve lern- + -st → lernst gibi düşünün. Türkçedeki ünlü uyumuna benzer şekilde eke farklı ünlüler seçmezsiniz: temel kalıp her fiilde aynıdır.

2. Kişiye uygun eki ekleyin

Özne, cümlede işi yapan veya hakkında bir şey söylenen kişi ya da varlıktır. Özneye göre kullanacağınız ekler -e, -st, -t, -en, -t, -en sırasını izler.

Özne	Türkçe karşılığı	Ek	machen	spielen	lernen
ich	ben	-e	mache	spiele	lerne
du	sen	-st	machst	spielst	lernst
er / sie / es	o	-t	macht	spielt	lernt
wir	biz	-en	machen	spielen	lernen
ihr	siz, samimi çoğul hitap	-t	macht	spielt	lernt
sie	onlar	-en	machen	spielen	lernen
Sie	siz, saygılı hitap	-en	machen	spielen	lernen

Er, sie, es, Türkçede “o” diye karşılanabilen üç ayrı zamirdir. Burada üçünün de aynı fiil biçimini aldığını bilmek yeterlidir. Ayrıca er ile ihr aynı eki alır: er lernt “o öğreniyor”, ihr lernt “siz öğreniyorsunuz”. Cümlenin kime ilişkin olduğunu fiil tek başına değil, özneyle birlikte gösterir.

Wir, sie ve saygılı Sie ile kullanılan biçim çoğunlukla mastarla aynıdır. Bu benzerlik “çekim yapılmadığı” anlamına gelmez; bu kişiler için doğru çekim biçimi zaten lernen olur.

3. Zamir yerine bir ad varsa kişiyi ona göre seçin

Özne her zaman ich veya du gibi bir zamir olmayabilir. Bir kişi adı veya bir varlığın adı da özne olabilir:

• Elif lernt Deutsch. — Elif Almanca öğreniyor. Tek kişi olduğu için sie lernt ile aynı çekim kullanılır.
• Mein Bruder spielt Gitarre. — Erkek kardeşim gitar çalıyor. Er spielt ile aynı çekimdir.
• Elif und Deniz lernen Deutsch. — Elif ve Deniz Almanca öğreniyor. İki kişi, yani “onlar” söz konusu olduğu için lernen kullanılır.

Türkçede “Çocuklar oynuyor” cümlesinde çoğul özneyle birlikte tekil görünümlü bir fiil kullanabilirsiniz. Almancada böyle bir serbestlik yoktur: Die Kinder spielen. — “Çocuklar oynuyor.” Özne çoğulsa fiil de çoğul çekimde olmalıdır.

4. Bazı gövdelerde araya e girer

Gövde -t veya -d ile bitiyorsa du, er/sie/es ve ihr biçimlerinde ekten önce e bulunur. Böylece zor bir ses yığını oluşmaz: arbeitest, arbeitet, redest, redet.

Özne	arbeiten — çalışmak	reden — konuşmak
ich	arbeite	rede
du	arbeitest	redest
er / sie / es	arbeitet	redet
wir	arbeiten	reden
ihr	arbeitet	redet
sie / Sie	arbeiten	reden

Bu e, yeni bir zaman eki değildir. Düzenli çekimin telaffuzu kolaylaştıran bir parçasıdır. Du arbeitest heute. — “Bugün çalışıyorsun.” ve Ihr arbeitet zusammen. — “Birlikte çalışıyorsunuz.” cümlelerinde aynı gövdeyi ve farklı kişi eklerini görürsünüz.

Benzer bir durum bazı ünsüz + m/n sonlarında da görülür; ünsüz, a, e, i gibi ünlüler dışında kalan sestir. Örneğin atmen “nefes almak” fiilinde du atmest, er atmet; öffnen “açmak” fiilinde du öffnest, er öffnet kullanılır. Ancak bunu “m veya n ile biten her gövdeye e eklenir” diye genellemeyin. Lernen için doğru biçimler du lernst, er lernt; filmen “film çekmek” için du filmst, er filmt olur.

5. S benzeri seslerden sonra du eki kısalır

Gövde s, ss, ß, z veya x ile bittiğinde du biçiminde ayrıca bir s yazılmaz; gövdeye -t gelir. Reisen “seyahat etmek”, heißen “adı olmak”, tanzen “dans etmek” anlamındadır:

Özne	reisen	heißen	tanzen
ich	reise	heiße	tanze
du	reist	heißt	tanzt
er / sie / es	reist	heißt	tanzt
wir	reisen	heißen	tanzen
ihr	reist	heißt	tanzt
sie / Sie	reisen	heißen	tanzen

Wie heißt du? — “Adın ne?” sorusunda heißt biçimini bu nedenle görürsünüz. Bu yazım ve ses kuralı Präsens çekimine ilişkindir. Bir fiilin şimdiki zamanda bu kalıbı izlemesi, geçmiş zamanlarının da mutlaka düzenli olacağını göstermez; özellikle heißen fiilini bütün zamanlarda düzenli saymayın.

6. Çekimli fiili cümlede doğru yere koyun

Normal bir bildirme cümlesinde, yani bir bilgi verdiğiniz cümlede, çekimli fiil ikinci ögededir. Öge, cümlede birlikte görev yapan kelime veya kelime grubudur; “ikinci öge” her zaman “ikinci kelime” demek değildir.

• Ich lerne heute Deutsch. — Bugün Almanca öğreniyorum.
• Heute lerne ich Deutsch. — Bugün Almanca öğreniyorum.
• Am Montag lerne ich Deutsch. — Pazartesi Almanca öğreniyorum.

Son örnekte Am Montag, iki kelimeden oluşsa da tek zaman ögesidir. Başa zaman bilgisi gelince fiil yine ikinci sırada kalır, özne fiilden sonra gelir. Türkçede alıştığımız gibi fiili cümlenin sonuna bırakmayız.

Evet-hayır sorusunda fiil başa gelir: Lernst du Deutsch? — “Almanca öğreniyor musun?” Soru kelimesi varsa fiil onun arkasındadır: Wo wohnst du? — “Nerede oturuyorsun?” Türkçedeki mı/mi gibi ayrı bir soru eki eklemek gerekmez.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yalnızca fiil sonuna değil, özneye ve zaman bilgisine de bakın. Türkçe karşılıklar bağlama uygun verilmiştir; her Präsens cümlesini mutlaka “-yor” ile çevirmek gerekmez.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Ich mache Sport.	Spor yapıyorum.	Ben biçimi: -e.
Du spielst Gitarre.	Gitar çalıyorsun.	Sen biçimi: -st.
Sie arbeitet in München.	O, Münih'te çalışıyor.	Tek kişi; çalıştığı yer anlatılıyor.
Wir lernen jeden Abend Deutsch.	Her akşam Almanca çalışıyoruz.	Düzenli yapılan bir iş.
Ihr kauft heute Brot.	Bugün ekmek alıyorsunuz.	Birkaç kişiye samimi hitap.
Meine Eltern wohnen in Ankara.	Annem ve babam Ankara'da oturuyor.	Çoğul özneyle -en.
Arbeiten Sie am Samstag?	Cumartesi çalışıyor musunuz?	Saygılı hitap; soru fiille başlıyor.
Was machst du nach der Arbeit?	İşten sonra ne yapıyorsun?	Soru kelimesinden sonra fiil geliyor.
Deniz tanzt gern.	Deniz dans etmeyi seviyor.	gern, bir işi severek yapmayı anlatıyor.
Du öffnest das Fenster.	Pencereyi açıyorsun.	öffn- gövdesinden sonra e geliyor.
Wie heißt du?	Adın ne?	du biçiminde fazladan s yok.
Morgen spielen wir Fußball.	Yarın futbol oynayacağız.	Präsens, zamanı belirtilmiş gelecek planı.
Ich lerne gerade für die Prüfung.	Şu anda sınava çalışıyorum.	gerade, işin şu anda sürdüğünü belirtiyor.
Die Kinder spielen im Garten.	Çocuklar bahçede oynuyor.	Çoğul özneye uygun fiil çekimi.

Sık yapılan hatalar

1. Mastarı her kişiyle kullanmak

• Yanlış: Ich lernen Deutsch.
• Doğru: Ich lerne Deutsch. — Almanca öğreniyorum.
• Neden? Ich ile -e gerekir. Sözlükten öğrendiğiniz lernen biçimini cümleye doğrudan yerleştirmek yalnızca bazı kişilerde doğru sonuç verir.

2. Söyleyişi kolaylaştıran e harfini atlamak

• Yanlış: Du arbeitst heute.
• Doğru: Du arbeitest heute. — Bugün çalışıyorsun.
• Neden? Arbeit- gövdesi t ile bittiği için du biçimi -est ile kurulur. Aynı fiilde er arbeitet ve ihr arbeitet biçimlerini de birlikte öğrenin.

3. Du biçiminde fazladan s yazmak

• Yanlış: Du tanzst gut.
• Doğru: Du tanzt gut. — İyi dans ediyorsun.
• Neden? Tanz- gövdesi zaten s benzeri bir sesle biter. Burada normal -st yerine -t gelir. Du reist ve du heißt de aynı türdendir.

4. Türkçedeki gibi özneyi düşürmek

• Yanlış: Lerne Deutsch. — “Almanca öğreniyorum” anlamında bağımsız bir bildirme cümlesi olarak.
• Doğru: Ich lerne Deutsch. — Almanca öğreniyorum.
• Neden? Almancada normal bir tam cümlede özne belirtilir. Öznesiz Lerne Deutsch! biçimi “Almanca öğren!” diye bir emir olarak anlaşılabilir; “ben öğreniyorum” demenin yerine kullanılmaz.

5. Türkçenin fiili sona koyma alışkanlığını taşımak

• Yanlış: Heute ich Deutsch lerne.
• Doğru: Heute lerne ich Deutsch. — Bugün Almanca öğreniyorum.
• Neden? Almanca bildirme cümlesinde çekimli fiil ikinci ögededir. Başa heute gelince ich fiilden sonraya geçer; fiilin kişi eki değişmez.

6. Saygılı siz ile samimi çoğul sizi karıştırmak

• Yanlış: Sie arbeitet hier? — Muhataba saygılı “Burada mı çalışıyorsunuz?” demek için.
• Doğru: Arbeiten Sie hier? — Burada mı çalışıyorsunuz?
• Neden? Saygılı Sie, bir kişiye de birkaç kişiye de yöneltilebilir ve -en biçimini alır. Arbeitet ihr hier? ise samimi biçimde birden fazla kişiye sorulur. Sie arbeitet hier. cümlesi kendi başına “O burada çalışıyor” anlamında doğrudur.

Kullanımla ilgili notlar

Präsens ile Türkçedeki zamanlar bire bir örtüşmez

Ich arbeite in einem Café. — “Bir kafede çalışıyorum.” cümlesi genellikle kişinin işini belirtir; mutlaka o anda kahve hazırladığı anlamına gelmez. Ich arbeite gerade. — “Şu anda çalışıyorum.” ise o anda süren işe odaklanır. Ich arbeite jeden Samstag. — “Her cumartesi çalışırım/çalışıyorum.” bir alışkanlıktır.

Almancada bu anlamlar için temel fiil çekimi değişmez. Gerade “şu anda”, jeden Tag “her gün”, oft “sık sık” gibi ifadeler yorumu netleştirir. Türkçedeki “-yor” ile geniş zaman ayrımını Almancada iki ayrı çekim arayarak karşılamaya çalışmayın.

Hitap biçimini konuştuğunuz kişiye göre seçin

Du bir kişiye, ihr birden fazla kişiye samimi hitaptır. Sie saygılı hitaptır; tanımadığınız yetişkinlerle ve birçok iş ortamında başlangıç için güvenli bir seçimdir. Bununla birlikte her iş yeri aynı hitap alışkanlığını izlemez; ortamda kullanılan biçime dikkat edin.

Saygılı Sie yazıda büyük harfle başlar. Cümle başındaki küçük sie de yazım gereği büyük harfle başlayacağından, Sie lernen Deutsch. tek başına hem “Onlar Almanca öğreniyor” hem “Siz Almanca öğreniyorsunuz” olabilir. Kimi kastettiğinizi konuşmanın bağlamı belirler.

Konuşmada kısalan biçimleri tanıyın

Gündelik konuşmada ich biçimindeki son -e sıkça duyulmaz: Ich mach das später. — “Bunu sonra yaparım.” Standart yazım Ich mache das später. şeklindedir. Başlangıçta tam biçimleri kullanın; resmî yazıda ve alıştırmalarda bunlar daha güvenlidir. Konuşmada duyduğunuz kısalmayı başka kişi eklerine rastgele uygulamayın.

Bir adım ötesi: daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk gün ezberlemeniz gerekmez. Önce lernen kalıbını ve arbeiten biçimlerini rahat kullanmak yeterlidir. Sonraki konularda aynı çekimin nerede korunduğunu, nerede değiştiğini bilmek işinizi kolaylaştırır.

-eln ve -ern ile biten fiiller

Bazı mastarlar -en değil, -n ile biter. Sammeln “biriktirmek; toplamak” ve wandern “doğa yürüyüşü yapmak” örneklerinde gövdeyi bulmak için yalnızca son n çıkarılır. Sammeln fiilinin ich biçiminde gövdedeki e genellikle düşer: ich sammle.

Özne	sammeln	wandern
ich	sammle	wandere
du	sammelst	wanderst
er / sie / es	sammelt	wandert
wir	sammeln	wandern
ihr	sammelt	wandert
sie / Sie	sammeln	wandern

Ich sammle alte Fotos. — “Eski fotoğrafları biriktiriyorum.” Wir wandern am Sonntag. — “Pazar günü doğa yürüyüşü yapıyoruz.” Ich sammele biçimi de mümkündür; günlük kullanımda sık karşılaşacağınız ich sammle biçimini tanımak özellikle yararlıdır.

Her -en fiili düzenli değildir

Mastarın sonu tek başına düzenliliği kanıtlamaz. Lesen “okumak” fiilinde ich lese, fakat du liest ve er liest kullanılır. Fahren “araçla gitmek; araç sürmek” fiilinde ich fahre, fakat du fährst ve er fährt vardır. Bunlar gövde ünlüsü değişen fiillerdir; lernen kalıbına bakıp du lesst veya du fahrst üretmeyin.

Ayrıca sein “olmak” ve haben “sahip olmak” gibi çok sık fiillerin kendi çekimlerini öğrenmek gerekir. Düzenli fiil kalıbı geniş bir grubu kapsar, ama bütün Almanca fiiller için tek çözüm değildir. Yeni bir fiili öğrenirken gerekiyorsa du ve er/sie/es biçimlerini de kontrol edin.

Gelecek için her zaman ayrı bir zaman biçimi gerekmez

Morgen arbeite ich zu Hause. — “Yarın evde çalışacağım.” cümlesinde fiil hâlâ Präsens biçimindedir. Morgen gelecek zamanı açıkça belirttiği için bu kullanım doğaldır. Almancanın gelecek zaman yapısı olan Futur I ayrıca öğrenilir; Türkçede “-acak” dediğiniz her yerde onu kullanmak zorunda değilsiniz.

Präsens bazen bir olay anlatısını canlılaştırmak için geçmiş olaylarda da kullanılır: Gestern sitze ich im Zug, und plötzlich klingelt mein Telefon. — “Dün trende oturuyorum, birden telefonum çalıyor.” Bu, anlatıcı sanki olayı yeniden yaşıyormuş gibi bir etkidir. Günlük geçmiş anlatımının temel kuralı olarak değil, daha sonra tanıyacağınız bir anlatım tercihi olarak düşünün.

Aynı çekim, farklı cümle yapılarında da kullanılır

Ayrılabilen fiillerde, yani bazı cümlelerde başındaki parçası ayrı yazılan fiillerde, kişi ekleri yine tanıdıktır: einkaufen “alışveriş yapmak” → Ich kaufe heute ein. — “Bugün alışveriş yapıyorum.” Burada kaufe çekimlidir; ein sona gider.

Modal fiiller, başka bir fiille birlikte gereklilik, imkân veya izin gibi anlamlar veren fiillerdir. Ich muss heute arbeiten. — “Bugün çalışmam gerekiyor.” cümlesinde çekimli olan muss, sonda kalan arbeiten ise mastardır. İkinci fiile yeniden kişi eki eklenmez.

Yan cümle, tek başına ana mesajı tamamlamayan, başka bir cümleye bağlı bölümdür. Ich bleibe zu Hause, weil ich heute arbeite. — “Bugün çalıştığım için evde kalıyorum.” örneğinde weil ile başlayan bölümde çekimli arbeite sona gider. Dolayısıyla “fiil ikinci sıradadır” kuralını bütün cümle türlerine yaymayın; bu kural temel bildirme ana cümlesi içindir.

Çalışma önerileri

1. Aynı fiili farklı kişilerle söyleyin. Önce lernen, ardından arbeiten ve tanzen seçin. Her biriyle ben, sen, o, biz, siz ve onlar için kısa cümle kurun. Örneğin Ich lerne Deutsch — “Almanca öğreniyorum” cümlesini Wir lernen Deutsch — “Almanca öğreniyoruz” yapın. Böylece yalnızca ek listesini değil, ekin cümledeki görevini öğrenirsiniz.
2. Günlük programınızı iki farklı sırayla anlatın. “Bugün”, “her akşam” veya “pazar günü” ile üç cümle yazın. Ich arbeite heute ile Heute arbeite ich aynı anlama gelir: “Bugün çalışıyorum.” Öznenin yerini değiştirirken fiilin ikinci ögede kaldığını kontrol edin. Sonra birini soruya dönüştürün: Arbeitest du heute? — “Bugün çalışıyor musun?”
3. Biçim ve anlamı ayrı ayrı kontrol edin. Önce “Özne kim, doğru ek hangisi?” diye sorun. Sonra “İş şu anda mı yapılıyor, alışkanlık mı, gelecek planı mı?” diye bakın. Yanlış yaptığınız biçimleri doğru bir cümleyle not alın; örneğin Du öffnest die Tür. — “Kapıyı açıyorsun.” cümlesi öffnest biçimini tek başına ezberlemekten daha kullanışlıdır.

İlgili konular

• Özne zamirleri — Çekim ekini seçmeden önce cümlede kimin anlatıldığını belirlemek için.
• Ana cümlede kelime sırası — Çekimli fiilin ikinci ögede kalmasını ve sorulardaki yerini pekiştirmek için.
• Gövde ünlüsü değişen fiiller — Düzenli kalıptan ayrılan du ve er/sie/es biçimlerini öğrenmek için.
• Können ve müssen ile imkân ve gereklilik anlatımı — Çekimli fiille mastarın aynı cümlede nasıl kullanıldığını görmek için.
• Şimdiki zamanda ayrılabilen fiiller — Kişi ekleri korunurken fiilin bir parçasının neden sona gittiğini anlamak için.
• Gern ile sevilen etkinlikleri anlatma — Düzenli fiillerle neler yapmayı sevdiğinizi söylemek için.
• Emir ve yönerge cümleleri — Bildirme biçimiyle emir biçimini ayırt etmek için.
• Gelecek zaman: Futur I — Präsens ile gelecek anlatımı ve ayrı gelecek zaman yapısı arasındaki farkı öğrenmek için.