Almancada haben fiilinin şimdiki zaman çekimi

Kısaca

Almancada haben, sahiplik bildirir ve çoğu zaman Türkçeye “var” diye çevrilir: Ich habe Zeit. — “Vaktim var.” Çekimi ich habe, du hast, er/sie/es hat, wir haben, ihr habt, sie/Sie haben şeklindedir; özellikle hast ve hat biçimlerinde b bulunmadığına dikkat edin. Açlık ve susuzluk gibi bazı durumlar da bu fiille anlatılır: Wir haben Hunger. — “Açız.”

Genel bakış

Türkçede “Bir arabam var”, “Vaktin var mı?” veya “Çocuklarımız var” derken sahip olunan şeyin üzerine kişi eki getiririz. Almancada ise sahip olan kişi cümlenin öznesi (cümlede kimden ya da neden söz edildiğini gösteren bölüm) olur ve haben fiili o kişiye göre değişir. Bu nedenle Ich habe ein Auto cümlesini kelime kelime değil, doğal Türkçeyle “Bir arabam var” diye anlamak gerekir.

Haben, A1 düzeyinde öğrenilen temel fiillerden biridir. Eşyalardan, aileden, zamandan, günlük planlardan ve bedensel ihtiyaçlardan söz ederken karşınıza çıkar. Sadece “sahip olmak” karşılığını ezberlemek yetmez: Hunger haben “aç olmak”, Durst haben “susamış olmak”, Angst haben ise “korkmak” anlamında kullanılır.

Bu yazının ilk bölümlerinde şimdiki zaman biçimlerini, cümle düzenini, soruları ve olumsuzluğu bulacaksınız. Almancada Präsens adı verilen bu zaman, yalnızca tam şu anda olanı değil, genel durumları ve bağlam uygunsa geleceği de anlatır. Sonraki öğrenme aşamalarında haben başka fiillerin yanında da kullanılacaktır; bu kullanımlar ileri bölümde ayrı tutulmuştur.

Nasıl kullanılır?

Kişiye göre çekim

Bir fiilin çekimi, “ben”, “sen”, “biz” gibi kişilere göre aldığı biçimlerdir. Haben fiilinin mastarı (kişi ve zaman belirtilmeyen sözlük biçimi) haben şeklindedir. Şimdiki zamanda bütün kişileri aşağıdaki tabloda görebilirsiniz.

Kişi sözü	Türkçe karşılığı	Haben biçimi
ich	ben	habe
du	sen	hast
er	o; erkek kişi için	hat
sie	o; kadın kişi için	hat
es	o; dilbilgisel olarak nötr sözcükler için	hat
wir	biz	haben
ihr	siz; samimi çoğul hitap	habt
sie	onlar	haben
Sie	siz; resmî veya mesafeli hitap	haben

Özne zamiri (kişinin ya da şeyin adı yerine kullanılan “ben”, “o” gibi söz) du olduğunda hast, er/sie/es olduğunda hat kullanılır. Bunlar düzenli bir fiil gibi habst veya habt yapılmaz. Habt doğru bir biçimdir, fakat ihr ile kullanılır.

Wir, sie ve resmî Sie aynı biçimi alır: haben. Fiilin aynı olması, bu kişi sözlerinin birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez. Wir haben Zeit “Vaktimiz var”, Sie haben Zeit ise bağlama göre “Vaktiniz var” veya “Onların vakti var” demektir.

Özne kişi adı da olabilir: Ali hat ein Auto. — “Ali’nin bir arabası var.” İki kişinin adı birlikte kullanılırsa çoğul biçim gerekir: Ali und Elif haben ein Auto. — “Ali ve Elif’in bir arabası var.” Hat biçimini yalnızca “o” zamirine bağlı düşünmeyin; tek bir kişiden söz eden adlarla da kullanılır.

Türkçedeki “var” yapısından farkı

Türkçede “Param var” derken -m eki paranın kime ait olduğunu gösterir. Almancada Ich habe Geld — “Param var” cümlesinde bu bilgiyi ich ve habe birlikte verir. Aynı düşünceyi aktarmak için Türkçedeki sözcük sırasını korumaya çalışmayın.

Ayrıca her “var” cümlesi haben ile kurulmaz:

• Ich habe ein Auto. — “Bir arabam var.” Burada benim sahip olduğum şey anlatılır.
• Es gibt hier einen Park. — “Burada bir park var.” Burada bir yerde bir şeyin bulunması anlatılır; sahiplik yoktur.

Türkçede ikisinde de “var” denmesi, Almancada aynı yapının kullanılacağı anlamına gelmez. Önce “Kimin neyi var?” mı, yoksa “Nerede ne var?” mı dediğinizi düşünün.

Düz cümlede fiilin yeri

Basit bir Almanca bildirme cümlesinde çekimli fiil ikinci konumdadır. “Konum”, mutlaka ikinci kelime demek değildir; cümlenin ilk bölümü birkaç kelimeden oluşabilir.

• Ich habe heute Zeit. — “Bugün vaktim var.”
• Heute habe ich Zeit. — “Bugün vaktim var.”
• Am Samstag haben wir Besuch. — “Cumartesi günü misafirimiz var.”

İlk örnekte cümle ich ile, ikinci örnekte heute ile başlar. İkinci örnekte habe yine ikinci konumdadır; ich bu kez fiilden sonra gelir. Türkçede fiili sona koyma alışkanlığı, Almancada yanlış sözcük sırasına yol açabilir.

Türkçede “Vaktim var” derken “ben” demek gerekmez. Almancada standart tam cümlede kişi genellikle açıkça belirtilir: Ich habe Zeit. Başlangıçta özneyi yazmak ve söylemek, hem cümle kurmayı hem de doğru fiil biçimini seçmeyi kolaylaştırır.

Soru kurma

Cevabı “evet” veya “hayır” olabilecek sorularda haben cümlenin başına gelir:

• Hast du Zeit? — “Vaktin var mı?”
• Hat er ein Auto? — “Onun bir arabası var mı?”
• Haben Sie eine Frage? — “Bir sorunuz var mı?”

Türkçedeki mı/mi soru ekine karşılık ayrı bir Almanca sözcük eklenmez. Soruyu gösteren temel değişiklik fiilin öne gelmesidir. Türkçe çeviride “onun”u atıp “Arabası var mı?” demek de doğal olabilir; Almanca cümlede ise er yerini korur.

Soru sözcüğü varsa önce o gelir, sonra çekimli fiil kullanılır:

• Was hast du? — “Neyin var?”
• Wie viel Zeit haben wir? — “Ne kadar vaktimiz var?”
• Wann habt ihr Zeit? — “Ne zaman vaktiniz var?”

Wie viel Zeit üç kelimedir ama tek soru bölümü sayılır. Bu yüzden haben, yine ikinci konumdadır. Was hast du? bağlama göre kişinin elindeki şeyi sorabilir veya bir rahatsızlığı olduğunu düşünerek “Neyin var?” anlamında kullanılabilir.

“Yok” demek: kein ve nicht

Bir şeyin olmadığını söylerken sıkça kein kullanılır. Bu sözcük bir ismi (kişi, nesne, durum veya kavram adı bildiren sözcüğü) olumsuz yapar:

• Ich habe Zeit. — “Vaktim var.”
• Ich habe keine Zeit. — “Vaktim yok.”
• Er hat ein Auto. — “Onun bir arabası var.”
• Er hat kein Auto. — “Onun arabası yok.”

Kein, yanındaki isme göre kein, keine, keinen gibi biçimler alır. Bu değişiklikler için isimlerin cinsiyetini ve hâllerini ayrıca öğrenmek gerekir. Başlangıçta keine Zeit, kein Geld, keinen Hunger gibi sık geçen grupları bir bütün olarak öğrenebilirsiniz.

Nicht de olumsuzluk bildirir, fakat bu örneklerde kein yerine gelişigüzel konmaz. Belirli bir şeyi veya cümlenin belli bir bölümünü olumsuzlarken nicht kullanılır: Ich habe das Buch nicht. — “O kitap bende yok.” Burada herhangi bir kitaptan değil, bilinen bir kitaptan söz edilir.

Haben sonrasında nesne

Haben ile sahip olunan şey, doğrudan nesnedir (fiilin doğrudan yöneldiği, burada sahip olunan şeyi gösteren bölüm). Almancada bu bölüm çoğunlukla Akkusativ, yani belirtme hâli alır. Hâl, sözcüğün cümledeki görevine göre aldığı biçimdir; Türkçedeki “kitabı” örneğindeki -ı ile karşılaştırılabilir, ancak iki dilde kullanım bire bir aynı değildir.

Özellikle erkek cinsiyetli isimlerin önündeki artikel (ismin cinsiyetini ve belirli olup olmadığını gösteren küçük sözcük) değişir:

• ein Hund → Ich habe einen Hund. — “Bir köpeğim var.”
• der Schlüssel → Ich habe den Schlüssel. — “Anahtar bende.”

Türkçede “Bir köpeğim var” cümlesinde ayrıca belirtme eki görmemeniz, Almancada einen değişikliğini gereksiz yapmaz. Haben çekimiyle ismin önündeki sözcüğün biçimi iki ayrı konudur: Ich habe einen Hund ve Er hat einen Hund cümlelerinde kişi değişir, nesne aynı kalır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleleri yalnızca çekim alıştırması olarak değil, günlük konuşmada kullanabileceğiniz hazır kalıplar olarak okuyun. Türkçe karşılıklar, Almancanın kelime sırasını değil, cümlenin doğal anlamını yansıtır.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Ich habe Zeit.	Vaktim var.	Zamanın müsait olması.
Er hat ein Auto.	Onun bir arabası var.	Sahiplik.
Wir haben Hunger.	Açız.	Açlık Almancada bu kalıpla anlatılır.
Du hast meine Telefonnummer.	Telefon numaram sende var.	Bilgiye sahip olma.
Meine Schwester hat zwei Kinder.	Kız kardeşimin iki çocuğu var.	Tek bir kişiyle hat kullanılır.
Ihr habt heute Deutschunterricht.	Bugün Almanca dersiniz var.	Samimi çoğul hitap.
Die Nachbarn haben einen Hund.	Komşuların bir köpeği var.	Çoğul özne ve belirtme hâli.
Haben Sie einen Termin?	Randevunuz var mı?	Mesafeli veya resmî soru.
Hast du Durst?	Susadın mı?	Türkçede doğal karşılık başka bir fiildir.
Wann habt ihr Zeit?	Ne zaman vaktiniz var?	Soru sözcüğünden sonra fiil gelir.
Heute habe ich keine Zeit.	Bugün vaktim yok.	Zaman ifadesi başta; fiil ikinci konumda.
Das Kind hat Angst.	Çocuk korkuyor.	Duygu bildiren kalıp.
Ich habe Kopfschmerzen.	Başım ağrıyor.	Bedensel rahatsızlık.
Morgen haben wir Besuch.	Yarın misafirimiz var.	Şimdiki zaman biçimiyle gelecekteki plan.
Ja, ich habe den Schlüssel.	Evet, anahtar bende.	Anahtara o anda sahip olma.

Bir durum için farklı anlatımlar olabilir. Ich habe Hunger — “Açım” ile Ich bin hungrig — “Açım” aynı durumu anlatır, fakat yapıları farklıdır. İlkinde Hunger bir isimdir ve haben kullanılır; ikincisinde hungrig bir sıfattır (bir kişinin veya şeyin nasıl olduğunu belirten sözcük) ve sein kullanılır. Kelimeleri farklı kalıplardan alıp birleştirmeyin.

Sık yapılan hatalar

1. Du ile düzenli çekim üretmek

• Yanlış: Du habst Zeit.
• Doğru: Du hast Zeit. — “Vaktin var.”
• Neden? Haben tamamen düzenli çekilmez. Du ile kullanılan biçimde b düşer. Hast biçimini tek parça olarak hatırlayın.

2. Hat ve habt biçimlerini karıştırmak

• Yanlış: Er habt ein Auto.
• Doğru: Er hat ein Auto. — “Onun bir arabası var.”
• Neden? Hat tek bir üçüncü kişiyle, habt ise ihr ile kullanılır. Türkçede her iki cümlede de “var” diyebilmemiz, Almancadaki kişi farkını ortadan kaldırmaz.

3. Türkçe gibi özneyi atlamak

• Yanlış: Habe eine Frage. — Standart tam cümle olarak.
• Doğru: Ich habe eine Frage. — “Bir sorum var.”
• Neden? Türkçe kişi bilgisi sayesinde özneyi sıkça atar. Almancada tam bir cümlede ich gibi bir özne gerekir. Mesajlarda veya hızlı konuşmada görülen kısaltmalar, başlangıç kuralı değildir.

4. İsimle sıfatı aynı kalıpta kullanmak

• Yanlış: Ich bin Hunger.
• Doğru: Ich habe Hunger. — “Açım.”
• Başka bir doğru biçim: Ich bin hungrig. — “Açım.”
• Neden? Hunger “açlık” anlamında isimdir; hungrig “aç” anlamında sıfattır. Türkçe çevirileri aynı olsa bile Almanca yapıları farklıdır. Yaş söylerken de sein kullanılır: Ich bin dreißig Jahre alt. — “Otuz yaşındayım.”

5. “Yok” için her yerde nicht kullanmak

• Yanlış: Ich habe nicht Zeit. — “Vaktim yok” demek için.
• Doğru: Ich habe keine Zeit. — “Vaktim yok.”
• Neden? Belirsiz veya artikelsiz bir ismi olumsuz yaparken genellikle kein gerekir. Keine Zeit ve kein Geld gibi grupları birlikte öğrenin.

6. İlk bölümden sonra fiili geciktirmek

• Yanlış: Heute ich habe Zeit.
• Doğru: Heute habe ich Zeit. — “Bugün vaktim var.”
• Neden? Bildirme cümlesinde habe ikinci konumu korur. İlk konuma heute gelince ich, fiilin arkasına geçer. Türkçedeki esnek sözcük sırasını doğrudan Almancaya taşımayın.

Kullanım notları

Samimi ve mesafeli hitap

Tek bir kişiye samimi biçimde seslenirken du hast, birden fazla kişiye samimi biçimde seslenirken ihr habt kullanılır. Mesafeli veya resmî hitapta, karşınızdaki kişi sayısı ne olursa olsun Sie haben denir. Türkçedeki “siz” hem çoğul hem saygılı hitap olabilir; Almancada bu iki işlevi ayırmak gerekir.

Habt ihr Zeit? — “Vaktiniz var mı?” arkadaş grubuna yöneltilebilir. Haben Sie Zeit? — “Vaktiniz var mı?” ise bir müşteriye veya resmî ortamda konuştuğunuz kişilere yöneltilebilir. Resmî Sie yazıda büyük harfle başlar. Cümle başında “onlar” anlamındaki sie de büyük harfle yazılacağı için, anlam bazen yalnızca bağlamdan anlaşılır.

Konuşmada kısalma

Günlük konuşmada ich habe yerine ich hab duyabilirsiniz: Ich hab keine Zeit. — “Vaktim yok.” Bu, aynı fiilin konuşmada kısalmış biçimidir. Standart yazıda, sınavlarda ve resmî metinlerde ich habe kullanmak güvenli seçimdir. Kısalmayı tanımak yararlıdır; diğer kişilerin çekimini buna göre değiştirmeyin.

Sahiplik her zaman mülkiyet değildir

Ich habe den Schlüssel — “Anahtar bende” cümlesi, anahtarın yasal olarak size ait olduğunu söylemez. Anahtarı o anda taşıyor veya kullanıyor olabilirsiniz. Benzer şekilde Ich habe einen Termin — “Randevum var” ifadesinde fiziksel bir eşyaya sahip olmak söz konusu değildir. Haben, kişinin elindeki, hayatındaki veya programındaki şeyi de anlatabilir.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar

A1 düzeyinde çekimi ve basit cümleleri rahatça kullanmanız yeterlidir. Aşağıdaki yapıları hemen üretmek zorunda değilsiniz; aynı fiili farklı görevlerde gördüğünüzde tanımanız için verilmiştir.

Geçmiş zamanın yardımcı fiili

Haben, Perfekt denilen, özellikle konuşmada yaygın olan birleşik geçmiş zamanda yardımcı fiil (başka bir fiille birlikte zaman veya yapı kuran fiil) olur:

• Ich habe gearbeitet. — “Çalıştım.”
• Sie hat ein Auto gekauft. — “O bir araba satın aldı.”

Gearbeitet ve gekauft, fiillerin Partizip II biçimleridir; bu yapıdaki görevleri, yapılan işi geçmiş zaman içinde belirtmektir. Habe ve hat biçimleri bildiğiniz şimdiki zaman çekimidir, fakat bütün cümle geçmişteki bir işi anlatır. Bu cümlelerde haben sözcüğünü ayrıca “var” diye çevirmeyin.

Bütün fiillerin birleşik geçmiş zamanı haben ile kurulmaz; bazıları sein alır. Bu seçim, haben çekiminden ayrı bir konudur. Fiil olarak haben kendi geçmiş zamanını da kurabilir: Ich habe keine Zeit gehabt. — “Vaktim yoktu.” Günlük dilde bu anlam için Ich hatte keine Zeit. — “Vaktim yoktu” biçimi de çok yaygındır.

Başka bir fiilden sonra mastar

Modal fiil, gereklilik, istek veya imkân gibi anlamlar ekleyen fiildir. Böyle bir fiil çekildiğinde haben cümlenin sonunda mastar olarak kalabilir:

Wir müssen morgen Zeit haben. — “Yarın vaktimiz olması gerekiyor.”

Burada kişiye göre değişen fiil müssen olduğu için ikinci fiili haben olarak bırakırız. Wir haben çekimini bilmek, her yerde haben fiilini kişi biçimine dönüştürmek gerektiği anlamına gelmez.

Yan cümlede fiilin sona gitmesi

Yan cümle, ana cümleye bağlı bir neden, açıklama veya başka bilgi veren cümle bölümüdür. Weil “çünkü” anlamında kullanılır ve standart dilde çekimli fiili yan cümlenin sonuna gönderir:

Ich bleibe zu Hause, weil ich Kopfschmerzen habe. — “Başım ağrıdığı için evde kalıyorum.”

Habe çekimi değişmez; değişen şey yeridir. Düz cümledeki ikinci konum kuralını bütün cümle türlerine yaymamak gerekir. Başlangıçta basit cümlelerdeki düzeni öğrenin, ardından yan cümleleri ayrı çalışın.

Daha nazik istekler ve zorunluluk

Ich hätte gern einen Kaffee. — “Bir kahve rica ederim.” Buradaki hätte, şimdiki zaman çekim tablosundaki bir biçim değildir; Konjunktiv II denen, varsayım veya daha dolaylı bir anlatım kuran yapıya aittir. Bu kalıbı tanıyın, ancak ich habe yerine her durumda kullanmayın.

Daha resmî metinlerde haben + zu + mastar bir yükümlülük bildirir: Sie haben die Regeln zu beachten. — “Kurallara uymanız gerekir.” Buradaki haben, sahiplik bildirmez. A1 için öncelikli değildir; özellikle talimatlarda karşılaşabileceğiniz farklı bir kullanımdır.

Çalışma önerileri

1. Bir cümleyi kişiden kişiye değiştirin. Ich habe Zeit — “Vaktim var” ile başlayın. Ardından “Vaktin var”, “Onun vakti var”, “Vaktimiz var” ve “Sizin vaktiniz var” cümlelerini kurun. Sonuncusunu hem arkadaş grubuna hem de resmî bir muhataba göre söyleyin. Böylece hast, hat, habt ve haben farkını aynı anlam içinde çalışırsınız.
2. Kendi gününüzden üç cümle yazın. Birinde elinizdeki bir eşyayı, birinde zamanınızı, birinde bedensel bir durumu anlatın. Sonra her cümleyi soruya ve olumsuza dönüştürün: Hast du Zeit? — “Vaktin var mı?”, Ich habe keine Zeit — “Vaktim yok.” Her gün farklı kelimeler seçin, ama doğru isim gruplarını birlikte öğrenin.
3. Sözcük sırasını ayrı kontrol edin. Wir haben morgen Besuch — “Yarın misafirimiz var” cümlesini önce morgen ile başlatın, sonra evet-hayır sorusuna dönüştürün. Çözümler: Morgen haben wir Besuch — “Yarın misafirimiz var” ve Haben wir morgen Besuch? — “Yarın misafirimiz var mı?” Çekimi ve fiilin yerini ayrı ayrı kontrol etmek hatayı daha kolay görmenizi sağlar.

İlgili konular

• Önce öğrenin: Özne zamirleri: yalın hâl — Yalın hâl, özne için kullanılan isim veya zamir biçimidir; doğru kişiye göre haben çekimini seçmenize yardımcı olur.
• Sonraki adım: Haben ile birleşik geçmiş zaman — Bildiğiniz şimdiki zaman biçimlerinin geçmişteki işleri anlatırken nasıl yardımcı fiil olduğunu öğrenin.