Aanwijzende bijvoeglijke naamwoorden in het Frans

In het kort

Voor “deze/dit/die/dat” gebruikt het Frans vóór een zelfstandig naamwoord ce, cet, cette of ces: ce livre, cet appartement, cette table, ces livres. De keuze hangt af van het geslacht, het getal en soms de beginklank van het Franse woord. Wil je nadrukkelijk onderscheid maken tussen “deze/dit hier” en “die/dat daar”, voeg dan -ci of -là toe aan het zelfstandig naamwoord: ce livre-ci, ce livre-là.

Overzicht

Een aanwijzend bijvoeglijk naamwoord staat bij een zelfstandig naamwoord (een woord voor een mens, dier, ding, plaats of begrip) en wijst aan over wie of wat je praat. In het Nederlands doen deze, dit, die en dat dat werk. Het Frans gebruikt ce, cet, cette en ces. Zo betekent ce restaurant afhankelijk van de situatie “dit restaurant” of “dat restaurant”.

Dit onderwerp hoort bij A1, want je hebt deze vormen meteen nodig om iets te kiezen, aan te wijzen of terug te laten komen in een gesprek: cette robe, ces photos, ce problème. De vorm staat vóór het zelfstandig naamwoord en vervangt daar gewoonlijk een lidwoord: je zegt le livre of ce livre, niet le ce livre.

Voor Nederlandstaligen zit de grootste omschakeling niet in de betekenis, maar in de keuze van de vorm. Het Nederlandse onderscheid tussen de-woorden en het-woorden loopt niet gelijk met het Franse onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk. La table is bijvoorbeeld vrouwelijk en krijgt cette table, terwijl le problème mannelijk is en ce problème krijgt. Leer daarom een Frans zelfstandig naamwoord liefst samen met le of la.

Hoe het werkt

De vier basisvormen

Soort zelfstandig naamwoord	Vorm	Voorbeeld	Betekenis
mannelijk enkelvoud, vóór een uitgesproken medeklinker	ce	ce livre	dit/dat boek
mannelijk enkelvoud, vóór een klinkerklank	cet	cet arbre	deze/die boom
vrouwelijk enkelvoud	cette	cette maison	dit/dat huis
mannelijk of vrouwelijk meervoud	ces	ces livres, ces maisons	deze/die boeken, deze/die huizen

Getal betekent hier enkelvoud of meervoud. Bij enkelvoud moet je ook het grammaticale geslacht van het Franse zelfstandig naamwoord kennen. Bij meervoud verdwijnt dat verschil: zowel mannelijk als vrouwelijk krijgt ces.

De eenvoudigste beslisroute is:

1. Is het zelfstandig naamwoord meervoud? Kies ces.
2. Is het enkelvoud en vrouwelijk? Kies cette.
3. Is het enkelvoud en mannelijk? Kies normaal ce, maar vóór een klinkerklank cet.

Wanneer gebruik je cet?

Cet is alleen een vorm voor mannelijk enkelvoud. Je gebruikt hem wanneer het volgende woord met een klinkerklank begint. Dat maakt de uitspraak vloeiender:

• cet ami — deze/die vriend
• cet étudiant — deze/die student
• cet ancien bâtiment — dit/dat oude gebouw
• cet homme — deze/die man

Let op het woord klank. Een geschreven h wordt in veel Franse woorden niet uitgesproken; zo'n h muet (stomme h) gedraagt zich als een klinker: cet homme, cet hôtel. Bij een h aspiré (een historische h die verbinding met het vorige woord blokkeert) blijft ce staan: ce héros, ce haricot. In een woordenboek wordt dit type h vaak met een teken aangeduid. Leer twijfelgevallen met hun lidwoord en luister naar de uitspraak.

Kijk bovendien naar het woord dat onmiddellijk na ce/cet komt. Staat er een bijvoeglijk naamwoord tussen, dan bepaalt de beginklank daarvan de vorm:

• ce grand arbre — deze/die grote boom
• cet arbre — deze/die boom
• cet ancien professeur — deze/die voormalige docent
• ce nouveau restaurant — dit/dat nieuwe restaurant

Bij een vrouwelijk woord verandert cette niet vóór een klinker: cette amie, cette école. Je schrijft dus nooit cet amie.

Plaats in de woordgroep

Het aanwijzende woord staat vóór het zelfstandig naamwoord en vóór een eventueel bijvoeglijk naamwoord dat zelf vóór het zelfstandig naamwoord komt:

• ce livre intéressant — dit/dat interessante boek
• cette petite voiture — deze/die kleine auto
• ces deux questions — deze/die twee vragen

Je combineert het niet met een bepaald of onbepaald lidwoord:

• le livre → ce livre
• une voiture → cette voiture
• les enfants → ces enfants

Een bezittelijk woord zoals mon (“mijn”) neemt normaal dezelfde plaats in. Daarom zeg je niet ce mon livre. Kies wat je wilt uitdrukken: mon livre of ce livre.

“Hier” en “daar”: -ci en -là

Op zichzelf maakt Frans met ce/cet/cette/ces meestal geen verschil tussen dichtbij en verder weg. De situatie, een gebaar of de rest van het gesprek maakt duidelijk of de Nederlandse vertaling “deze/dit” of “die/dat” is.

Als dat onderscheid belangrijk is, komt -ci (“hier”) of -là (“daar”) met een koppelteken achter het zelfstandig naamwoord:

• ce stylo-ci — deze pen hier
• ce stylo-là — die pen daar
• cette chaise-ci — deze stoel hier
• ces chaussures-là — die schoenen daar

Staat er nog een bijvoeglijk naamwoord na het zelfstandig naamwoord, dan komt het achtervoegsel aan het einde van de hele naamwoordgroep: cette voiture rouge-là (“die rode auto daar”). In gewone gesprekken hoor je -là veel vaker dan -ci. -Là kan letterlijk afstand aangeven, maar ook gewoon iets nadrukkelijk identificeren: ce jour-là betekent “die dag”.

Voorbeelden in context

Frans	Nederlands	Toelichting
Ce livre est intéressant.	Dit boek is interessant.	Mannelijk enkelvoud vóór een medeklinkerklank.
Cet homme est gentil.	Deze man is aardig.	Homme heeft een niet-uitgesproken h.
Cette fille est ma sœur.	Dit meisje is mijn zus.	Fille is vrouwelijk; Nederlands “meisje” is een het-woord.
Je prends cette veste.	Ik neem deze jas.	Iets kiezen in een winkel.
Cet appartement est trop petit.	Dit appartement is te klein.	Mannelijk woord vóór een klinker.
Ce nouvel ordinateur fonctionne bien.	Deze nieuwe computer werkt goed.	Nouvel begint hier met een medeklinkerklank, dus ce.
Ces enfants jouent dans le jardin.	Deze kinderen spelen in de tuin.	Eén meervoudsvorm voor beide geslachten.
Tu connais ces rues ?	Ken je deze straten?	Rues is vrouwelijk meervoud, maar krijgt ook ces.
Je préfère ce livre-là.	Ik heb liever dat boek.	-là selecteert of wijst iets verder weg aan.
Cette tasse-ci est à moi.	Dit kopje hier is van mij.	-ci legt nadruk op nabijheid.
Comparez ces deux photos.	Vergelijk deze twee foto's.	Ces staat vóór het telwoord.
Nous sommes arrivés ce matin.	We zijn vanochtend aangekomen.	Vaste tijdsaanduiding met ce.
Cette année, je travaille à Lyon.	Dit jaar werk ik in Lyon.	Année is vrouwelijk.
À cette époque-là, il n'y avait pas internet.	In die tijd was er geen internet.	-là verwijst naar een eerder genoemde periode.
Ce héros sauve le village.	Deze held redt het dorp.	Héros heeft een h aspiré: daarom ce.

Veelgemaakte fouten

1. De vorm kiezen op basis van het Nederlandse lidwoord

• Fout: ce maison
• Goed: cette maison
• Waarom: De Franse vorm volgt het Franse geslacht. Maison is vrouwelijk (la maison), ook al is “huis” in het Nederlands een het-woord.

2. Ce gebruiken vóór een mannelijke klinkerklank

• Fout: ce appartement
• Goed: cet appartement
• Waarom: Een mannelijk enkelvoudig woord vóór een klinkerklank krijgt cet. Dat voorkomt twee botsende klinkerklanken.

3. Cet behandelen als algemene vorm vóór een klinker

• Fout: cet école of cet amie
• Goed: cette école, cette amie
• Waarom: Cet is uitsluitend mannelijk. Vrouwelijk enkelvoud blijft altijd cette, ongeacht de beginklank.

4. Geslacht blijven aangeven in het meervoud

• Fout: cettes filles
• Goed: ces filles
• Waarom: Er bestaat maar één meervoudsvorm: ces. Dat geldt zowel voor ces garçons als voor ces filles.

5. Een lidwoord én een aanwijzend woord plaatsen

• Fout: le ce restaurant, une cette robe
• Goed: ce restaurant, cette robe
• Waarom: Het aanwijzende woord neemt de plaats van het lidwoord in. Beide samen zijn niet mogelijk in deze gewone constructie.

6. -ci of -là direct achter ce zetten

• Fout: ce-là livre of ce là livre
• Goed: ce livre-là
• Waarom: Het achtervoegsel hoort met een koppelteken achter de naamwoordgroep, niet achter ce.

Gebruiksnotities

De context bepaalt vaak de Nederlandse vertaling

Vertaal ce niet automatisch als “deze” en cet niet als “die”. Het verschil tussen ce en cet gaat alleen over klank en vorm, niet over afstand. Cet homme kan zowel “deze man” als “die man” betekenen. Als afstand of contrast ertoe doet, helpen een gebaar, de context of -ci/-là.

Veelgebruikte tijdsaanduidingen

Aanwijzende vormen komen vaak voor bij tijd:

• ce matin — vanochtend/deze ochtend
• cet après-midi — vanmiddag/deze middag
• ce soir — vanavond
• cette semaine — deze week
• ce mois-ci — deze maand
• cette année — dit jaar
• ce jour-là — die dag

Hier vertaalt het Nederlands niet altijd letterlijk met “deze” of “dit”. Ce matin wordt in een natuurlijke Nederlandse zin vaak gewoon “vanochtend”.

Uitspraak van ces

Voor een medeklinker spreek je ces ongeveer uit als “sé”, zonder uitgesproken eind-s: ces livres. Vóór een klinker of een niet-uitgesproken h ontstaat doorgaans een liaison (de eindmedeklinker klinkt door naar het volgende woord), met een /z/-klank: ces amis, ces enfants. De schrijfwijze blijft ces.

-Là is niet altijd letterlijk “daar”

In spreektaal kan -là een persoon of zaak duidelijk afbakenen, ook zonder echte fysieke afstand: Cette idée-là me plaît (“Dat idee spreekt me aan”). In een tegenstelling vormen -ci en -là een duidelijk paar: Prenez cette chaise-ci, pas cette chaise-là (“Neem deze stoel, niet die stoel”).

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar ze voorkomen later verwarring.

Aanwijzend bijvoeglijk naamwoord of aanwijzend voornaamwoord?

In ce livre staat ce bij een zelfstandig naamwoord. Wil je “deze/die” zelfstandig gebruiken, dus zonder het woord livre te herhalen, dan heeft het Frans andere vormen: celui, celle, ceux en celles. Een voornaamwoord is een woord dat in de plaats van een zelfstandig naamwoord staat.

• Je prends ce livre. — Ik neem dit boek.
• Je prends celui-ci. — Ik neem deze (hier).
• Je préfère cette robe à celle-là. — Ik vind deze jurk mooier dan die daar.

Zeg dus niet Je prends ce als je “Ik neem deze” bedoelt. Ce kan wel zelfstandig voorkomen in andere grammaticale constructies, zoals c'est en ce sont, maar dan is het geen aanwijzend bijvoeglijk naamwoord meer.

Formeler en literair gebruik

Ce dernier (“de laatstgenoemde”) verwijst in verzorgde schrijftaal naar de laatst genoemde persoon of zaak: Paul a parlé à Marc. Ce dernier a refusé. In alledaagse taal kiest men vaak een naam of een voornaamwoord om onduidelijkheid te vermijden.

De combinatie ledit / ladite / lesdits / lesdites betekent ongeveer “voornoemd(e)” en komt vooral in juridische of administratieve teksten voor. Dat is geen gewone vervanging voor ce/cette/ces en is voor beginners vooral iets om te herkennen.

Een gevoelswaarde in de context

Een aanwijzende vorm kan behalve letterlijk aanwijzen ook betrokkenheid, bewondering, irritatie of herkenning oproepen. De toon en context doen dan het werk:

• Ah, ce Paris ! — Ach, dat Parijs toch!
• Cette musique me rappelle mon enfance. — Die muziek doet me aan mijn jeugd denken.

De grammaticale vorm verandert niet; alleen de bedoeling wordt rijker dan een neutrale verwijzing.

Oefentips

1. Leer woorden met hun lidwoord. Noteer niet alleen maison, maar la maison → cette maison; niet alleen livre, maar le livre → ce livre. Voeg bij mannelijke woorden met een klinkerklank meteen een voorbeeld met cet toe.
2. Oefen met een vaste beslisboom. Neem tien voorwerpen of foto's en vraag telkens: meervoud? Zo ja, ces. Zo nee: vrouwelijk? Cette. Mannelijk? Ce of vóór een klinkerklank cet.
3. Maak echte contrasten. Leg twee voorwerpen naast elkaar en zeg bijvoorbeeld Je prends ce stylo-ci, pas ce stylo-là. Zo leer je -ci en -là als betekenisvol paar in plaats van als losse uitgangen.

Verwante onderwerpen

• Voorafgaande kennis: Regelmatige bijvoeglijke naamwoorden — helpt je begrijpen hoe Franse woorden binnen een naamwoordgroep bij elkaar passen.
• Logische vervolgstap: aanwijzende voornaamwoorden zoals celui, celle, ceux en celles — daarmee verwijs je naar een zelfstandig naamwoord zonder het te herhalen.
• Ook nuttig: Franse zelfstandige naamwoorden en hun geslacht — kennis van le en la bepaalt de keuze tussen ce/cet en cette.