Aanwijzende voornaamwoorden in het Russisch

Kort gezegd

Voor ‘deze/dit’ gebruikt het Russisch этот, эта, это, эти; voor ‘die/dat’ meestal тот, та, то, те. De vorm past zich aan het geslacht, het getal én de naamval van het bijbehorende zelfstandig naamwoord aan: этот дом (dit huis), эта книга (dit boek), эти окна (deze ramen). Voor een eerste gesprek is de juiste vorm in de eerste naamval het belangrijkst; de andere naamvallen volgen vaste verbuigingspatronen.

Overzicht

Een aanwijzend voornaamwoord wijst iemand of iets aan: in het Nederlands zijn dat onder meer deze, dit, die en dat. In het Russisch zijn de twee centrale reeksen этот voor iets dat als nabij, actueel of direct relevant wordt voorgesteld, en тот voor iets dat verder weg ligt of tegenover iets anders wordt gezet.

Dit onderwerp begint al op A1-niveau, maar raakt meteen aan een belangrijk verschil met het Nederlands. Nederlands kiest vooral tussen deze/dit en die/dat op grond van het lidwoord: deze tafel, dit raam. Russisch heeft geen lidwoorden en kijkt naar het grammaticale geslacht van het zelfstandig naamwoord: mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. In het meervoud is er voor alle geslachten één vorm.

Bovendien kent het Russisch naamvallen. Een naamval is een vorm die laat zien welke taak een woord in de zin heeft, bijvoorbeeld onderwerp, bezit of voorwerp na een voorzetsel. Daardoor blijft het niet bij этот en тот: je ontmoet ook vormen als этого, этой, этим en тех. De aanwijzer en het zelfstandig naamwoord vormen daarbij één geheel en krijgen allebei de passende naamval.

Zo werkt het

De basisvormen

De onderstaande vormen staan in de nominatief (de naamval die vooral voor het onderwerp van de zin wordt gebruikt).

Geslacht of getal	Dichtbij: ‘deze/dit’	Verder weg: ‘die/dat’	Voorbeeld
Mannelijk enkelvoud	этот	тот	этот дом, тот человек
Vrouwelijk enkelvoud	эта	та	эта книга, та машина
Onzijdig enkelvoud	это	то	это окно, то место
Meervoud, alle geslachten	эти	те	эти студенты, те окна

Het aanwijzend voornaamwoord komt normaal vóór het zelfstandig naamwoord. Het past daarbij in drie opzichten:

1. Geslacht: этот стол, maar эта комната en это письмо.
2. Getal: in het meervoud wordt dat steeds эти of те.
3. Naamval: naargelang de functie verandert de uitgang van beide woorden, bijvoorbeeld в этой комнате (in deze kamer).

De aanwijzer gedraagt zich dus grotendeels als een bijvoeglijk woord. Dat is anders dan in het Nederlands, waar deze in deze kamer en met deze kamer niet van vorm verandert.

Wanneer kies je этот en wanneer тот?

Gebruik als eenvoudige beginnersregel:

• этот-reeks: deze persoon of zaak, hier; ook iets dat nu centraal staat;
• тот-reeks: die persoon of zaak, daar; ook het andere lid van een contrast.

De afstand hoeft niet letterlijk te zijn. Эта проблема kan ‘dit probleem’ betekenen omdat het probleem nu besproken wordt. В тот день betekent ‘op die dag’ en verwijst vaak naar een eerder genoemde dag. Russisch maakt het nabijheidsverschil niet in elke situatie zo nadrukkelijk als Nederlands. De context en een gebaar kunnen daarom mede bepalen wat natuurlijk klinkt.

Verbuiging van этот

Naamval en hoofdfunctie	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
Nominatief: onderwerp	этот	эта	это	эти
Genitief: onder meer ‘van’, afwezigheid	этого	этой	этого	этих
Datief: ontvanger, ‘aan/voor’	этому	этой	этому	этим
Accusatief: lijdend voorwerp	этот / этого	эту	это	эти / этих
Instrumentalis: onder meer ‘met’, ‘door’	этим	этой	этим	этими
Prepositioneel: onder meer na о, в, на	этом	этой	этом	этих

Bij de accusatief (de naamval van het lijdend voorwerp: wie of wat de handeling ondergaat) speelt bezieldheid mee. Bij mannelijke personen en dieren is de vorm gelijk aan de genitief: Я вижу этого студента (ik zie deze student). Bij mannelijke zaken blijft hij gelijk aan de nominatief: Я вижу этот дом (ik zie dit huis). In het meervoud geldt hetzelfde verschil: эти столы, maar этих студентов. De vrouwelijke enkelvoudsvorm is steeds эту.

Verbuiging van тот

Naamval en hoofdfunctie	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
Nominatief: onderwerp	тот	та	то	те
Genitief	того	той	того	тех
Datief	тому	той	тому	тем
Accusatief	тот / того	ту	то	те / тех
Instrumentalis	тем	той	тем	теми
Prepositioneel	том	той	том	тех

Ook hier volgt de accusatief bij mannelijke en meervoudige vormen het onderscheid tussen onbezield en bezield: тот магазин tegenover того врача, en те дома tegenover тех людей.

Let op de uitspraak: in de uitgangen -ого van этого en того klinkt de geschreven г in de standaarduitspraak als een v-klank. Leer de spelling en de uitspraak daarom niet los van elkaar.

Zelfstandig gebruik

Een aanwijzend voornaamwoord kan zonder genoemd zelfstandig naamwoord staan wanneer uit de situatie duidelijk is waarover het gaat:

• Мне нравится эта, а не та. — Ik vind deze mooi, niet die.
• Я не знаю этого. — Ik weet dit niet.
• Кто те люди? — Wie zijn die mensen?

De vorm hangt ook dan af van de bedoelde persoon of zaak en van de naamval. In Мне нравится эта is bijvoorbeeld een vrouwelijk woord als книга of рубашка uit de context weggelaten.

Het bijzondere Это …

Aan het begin van een identificerende zin betekent это vaak ‘dit is’, ‘dat is’ of ‘dit zijn’. In dit patroon verandert это niet mee met het woord erna:

• Это мой брат. — Dit is mijn broer.
• Это моя сестра. — Dit is mijn zus.
• Это мои друзья. — Dit zijn mijn vrienden.

Dat onveranderlijke это moet je niet verwarren met de onzijdige vorm in это окно. In это окно открыто hoort это bij het onzijdige woord окно. In Это новые окна stelt это iets voor of benoemt het iets; daarom blijft het это, ook vóór een meervoud.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Этот дом большой.	Dit huis is groot.	Mannelijk enkelvoud, onderwerp.
Эта книга интересная.	Dit boek is interessant.	книга is in het Russisch vrouwelijk.
Это окно открыто.	Dit raam staat open.	Onzijdig enkelvoud.
Эти ключи мои.	Deze sleutels zijn van mij.	Eén meervoudsvorm voor alle geslachten.
Тот человек — мой друг.	Die persoon is mijn vriend.	Mannelijk; iemand op afstand of eerder genoemd.
Та остановка рядом.	Die halte is vlakbij.	Vrouwelijk enkelvoud.
То место свободно?	Is die plek vrij?	Onzijdig enkelvoud.
Те студенты учатся хорошо.	Die studenten studeren goed.	Meervoud.
Я покупаю эту куртку.	Ik koop deze jas.	Vrouwelijke accusatief: эту.
Ты знаешь этого врача?	Ken jij deze arts?	Bezield mannelijk lijdend voorwerp.
Мы говорим об этой книге.	We praten over dit boek.	Na о staat de prepositionele naamval.
Она живёт в том доме.	Zij woont in dat huis.	Plaats na в: prepositionele naamval.
Я работаю с этими людьми.	Ik werk met deze mensen.	Na с in de betekenis ‘met’: instrumentalis.
У тех детей есть собака.	Die kinderen hebben een hond.	In de bezitconstructie met у staat de genitief.
Это наши новые соседи.	Dit zijn onze nieuwe buren.	Voorstellend это blijft onveranderd.

Veelgemaakte fouten

Alleen naar de Nederlandse vertaling kijken

• Fout: этот книга voor ‘dit boek’
• Goed: эта книга
• Waarom: Nederlands noemt boek een het-woord, maar Russisch книга is vrouwelijk. Kies de Russische vorm op grond van het Russische woord, niet op grond van de/het in het Nederlands.

In het meervoud een geslachtsvorm gebruiken

• Fout: эта книги
• Goed: эти книги
• Waarom: In het meervoud verdwijnt het onderscheid tussen mannelijk, vrouwelijk en onzijdig: gebruik эти of те.

De aanwijzer niet met de naamval laten meegaan

• Fout: в эта комната
• Goed: в этой комнате
• Waarom: Bij een plaats betekent в hier ‘in’ en vraagt het om de prepositionele naamval. Zowel de aanwijzer als комната verandert.

Bij een vrouwelijke accusatief эта laten staan

• Fout: Я читаю эта книга.
• Goed: Я читаю эту книгу.
• Waarom: ‘Dit boek’ is het lijdend voorwerp. Vrouwelijk эта wordt dan эту, en книга wordt книгу.

Een persoon behandelen als een zaak

• Fout: Я вижу этот студент.
• Goed: Я вижу этого студента.
• Waarom: Een mannelijke bezielde persoon krijgt in de accusatief de vorm van de genitief. Dit geldt voor de aanwijzer én het zelfstandig naamwoord.

Это altijd als ‘dit onzijdige woord’ analyseren

• Fout: Эти мои друзья wanneer je bedoelt ‘Dit zijn mijn vrienden.’
• Goed: Это мои друзья.
• Waarom: In een voorstellende zin blijft это onveranderd. Эти мои друзья is wel mogelijk als woordgroep en betekent ‘deze vrienden van mij’, maar is een andere constructie.

Gebruiksnotities

Этот wijst niet uitsluitend naar iets dat je kunt aanraken. Het kan ook slaan op de huidige periode (на этой неделе, deze week), op het onderwerp van het gesprek (эта идея, dit idee) of op iets dat net genoemd is. Тот komt vaak voor bij een verder gelegen plaats of tijd: в той комнате (in die kamer), в тот вечер (die avond).

In gesproken taal worden этот en vooral verbogen vormen soms gebruikt terwijl de spreker naar iets wijst of naar het juiste woord zoekt. Als leerder is het veiliger de vormen eerst letterlijk en duidelijk te gebruiken; stopwoordachtig gebruik is geen basisregel.

De Nederlandse keuze deze/dit tegenover die/dat loopt niet altijd één op één met het Russisch. Een Nederlander kan bijvoorbeeld bij iets vlakbij automatisch deze verwachten, terwijl een Rus door het contrast of de gedeelde context тот kiest. Vertaal daarom niet woord voor woord, maar vraag je af: presenteert de spreker dit als het nabije of actuele element, of als het andere/verder gelegen element?

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar ze komen vaak genoeg voor om ze te herkennen.

Тот als zelfstandig ‘degene’

Тот kan ‘degene’ betekenen en wordt dan vaak gevolgd door который (‘die/dat’ in een betrekkelijke bijzin):

• Тот, кто знает ответ, поднимет руку. — Degene die het antwoord weet, steekt zijn hand op.
• Я выбрал ту книгу, которую ты советовал. — Ik heb het boek gekozen dat jij aanraadde.

De vormen veranderen volgens dezelfde tabel: тот, того, тому, тем enzovoort.

Тот же: ‘dezelfde’

Met het deeltje же krijgt de тот-reeks vaak de betekenis ‘dezelfde’:

• Мы живём в том же доме. — Wij wonen in hetzelfde huis.
• Она задала тот же вопрос. — Zij stelde dezelfde vraag.

Alleen тот wordt verbogen; же verandert niet. In het Nederlands is dezelfde één woord, maar in het Russisch bestaat deze combinatie uit twee woorden.

Этот als zelfstandig ‘deze persoon’

In gesprekken kan этот zelfstandig naar een persoon verwijzen. Dat kan neutraal zijn wanneer men kiest of aanwijst, maar zonder zelfstandig naamwoord kan het ook kortaf of kleinerend klinken: Кто этот? (‘Wie is die daar?’). Gebruik bij mensen liever een naam, этот человек (‘deze persoon’) of een passende omschrijving als je niet zeker bent van de toon.

Beklemtoonde en langere varianten

Vormen als вот этот (‘deze hier, precies deze’) en вон тот (‘die daar’) maken het aanwijzen sterker. Вот richt de aandacht op iets dichtbij of direct aanwezig; вон wijst doorgaans iets verder weg aan:

• Возьмите вот эту чашку. — Neem deze kop hier.
• Наш автобус — вон тот. — Onze bus is die daar.

Deze woorden veranderen zelf niet; alleen этот of тот wordt verbogen.

Oefentips

1. Leer in viertallen. Pak telkens één zelfstandig naamwoord per categorie en zeg hardop: этот стол, эта книга, это окно, эти дома. Doe daarna hetzelfde met тот. Zo koppel je de vorm direct aan Russisch geslacht, zonder via de of het te denken.
2. Oefen met echte voorwerpen. Wijs in een kamer naar iets dichtbij en iets verder weg: эта чашка — та чашка, этот стул — тот стул. Maak daarna het meervoud. Een zichtbaar contrast blijft beter hangen dan een losse woordenlijst.
3. Voeg naamvallen één voor één toe. Begin met nominatief en vrouwelijke accusatief: эта книга → я читаю эту книгу. Voeg daarna vaste woordgroepen toe, zoals об этой книге, с этим другом en в том доме. Markeer steeds zowel de uitgang van de aanwijzer als die van het zelfstandig naamwoord.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — nodig om in het enkelvoud tussen этот, эта en это te kiezen.