Betrekkelijke bijzinnen in het Russisch

Kort gezegd

Een Russische betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over een persoon, zaak, plaats of tijd. Bij personen en zaken gebruik je meestal который: dit woord past zich in geslacht en getal aan het voorafgaande woord aan, maar zijn naamval wordt bepaald door zijn functie binnen de bijzin. Voor plaatsen en tijden zijn где en когда vaak eenvoudiger; что hoort vooral bij combinaties als то, что en всё, что.

Overzicht

In Человек, который звонил, оставил сообщение (“De persoon die belde, heeft een bericht achtergelaten”) beschrijft который звонил over welke persoon het gaat. Zo’n beschrijvend zinsdeel met een eigen werkwoord heet een betrekkelijke bijzin. Het woord человек is het antecedent: het woord waarnaar de bijzin terugverwijst.

Dit onderwerp wordt op A2 geïntroduceerd omdat je er korte zinnen mee kunt samenvoegen. In plaats van Я знаю эту женщину. Она работает в банке kun je zeggen: Я знаю женщину, которая работает в банке — “Ik ken de vrouw die bij een bank werkt.” De kern lijkt op Nederlands die en dat, maar Russisch vraagt meer aandacht voor vorm en interpunctie.

Het belangrijkste verschil is de verbuiging van который. Een naamval is een vorm die laat zien welke taak een woord in de zin heeft. Het Russisch kijkt dus niet alleen naar het antecedent, maar ook naar wat который in de bijzin doet. Bovendien wordt een betrekkelijke bijzin in het Russisch altijd met een komma van de hoofdzin gescheiden, ook wanneer het Nederlands geen komma zou schrijven.

Zo werkt het

De beginnersregel in drie stappen

Neem Книга, которую я читаю, очень интересная — “Het boek dat ik lees, is erg interessant.”

1. Zoek het antecedent: книга.
2. Neem daarvan geslacht en getal over: книга is vrouwelijk enkelvoud.
3. Bepaal de functie in de bijzin: ik lees wat? Het betrekkelijk voornaamwoord is het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), dus staat het in de accusatief. De uitkomst is которую.

Dat levert deze basisformule op:

antecedent → geslacht en getal; functie in de bijzin → naamval

Vergelijk:

• человек, который звонил — de persoon die belde; который is het onderwerp (degene die handelt), dus nominatief;
• человек, которого я видел — de persoon die ik zag; которого is een bezield mannelijk lijdend voorwerp, dus accusatief;
• дом, в котором мы живём — het huis waarin wij wonen; в bij een vaste plaats vraagt hier de prepositief.

De vormen van который

Который gedraagt zich grotendeels als een bijvoeglijk naamwoord. In de tabel betekent “bezield” een mens of dier; dat onderscheid is alleen bij bepaalde accusatiefvormen zichtbaar.

Naamval en gewone functie	Mannelijk	Onzijdig	Vrouwelijk	Meervoud
nominatief — onderwerp	который	которое	которая	которые
genitief — bezit, ontkenning, na bepaalde voorzetsels	которого	которого	которой	которых
datief — meewerkend voorwerp (aan of voor wie iets gebeurt)	которому	которому	которой	которым
accusatief — lijdend voorwerp	который / которого bij bezield	которое	которую	которые / которых bij bezield
instrumentalis — middel, gezelschap, na bepaalde voorzetsels	которым	которым	которой	которыми
prepositief — na onder meer в, на en о	котором	котором	которой	которых

Je hoeft op A2 niet elke vorm tegelijk actief te beheersen. Begin met который, которая, которое, которые als onderwerp, которого/которую als veelvoorkomend lijdend voorwerp en combinaties als в котором en с которым.

De naamval komt uit de bijzin

De vorm van het antecedent in de hoofdzin kan anders zijn dan die van который. Dat is een belangrijke valkuil.

• Я вижу человека, который работает здесь. — “Ik zie de persoon die hier werkt.” Человека is lijdend voorwerp van вижу, maar который is onderwerp van работает.
• Я говорю с человеком, которого ты знаешь. — “Ik praat met de persoon die jij kent.” С человеком staat na с in de instrumentalis, maar которого is het lijdend voorwerp van знаешь.

Behandel hoofdzin en bijzin dus als twee kleine grammaticale werelden. Stel binnen de bijzin opnieuw de vraag: wie handelt, wie of wat ondergaat de handeling, aan wie, met wie, waarover?

Voorzetsels staan vóór который

Als de bijzin een voorzetsel nodig heeft, komt dat direct vóór de juiste vorm:

• музей, в котором мы были — het museum waar we waren;
• друг, с которым я путешествую — de vriend met wie ik reis;
• тема, о которой мы говорили — het onderwerp waarover we spraken;
• стол, на котором лежат ключи — de tafel waarop de sleutels liggen.

In het Nederlands verstoppen we het voorzetsel vaak in woorden als waarin, waarover en waarmee, of zetten we het informeel later in de zin: “de collega waar ik mee werk”. In correct Russisch blijft het voorzetsel vóór который: коллега, с которым я работаю. Een voorzetsel achteraan laten staan is geen Russisch patroon.

где, куда en откуда bij plaatsen

Bij een duidelijke plaats kan где (“waar”) een eenvoudiger alternatief zijn voor в котором of на котором:

• город, где я родился — de stad waar ik geboren ben;
• кафе, где мы встретились — het café waar we elkaar ontmoetten.

Где drukt een vaste locatie uit. Bij een richting naar een plaats gebruik je куда, en bij herkomst откуда:

• город, куда мы едем — de stad waar we naartoe gaan;
• деревня, откуда она приехала — het dorp waar ze vandaan kwam.

Met который kun je de precieze relatie expliciet maken: город, в который мы едем en деревня, из которой она приехала. Kies het voorzetsel dat het Russische werkwoord of de bedoelde richting vereist.

когда bij tijden

Na een woord dat een tijdstip of periode noemt, kan когда de betrekkelijke bijzin openen:

• день, когда мы познакомились — de dag waarop we elkaar leerden kennen;
• время, когда всё было проще — de tijd waarin alles eenvoudiger was.

Когда verandert niet van vorm. Dat maakt het veel eenvoudiger dan который, maar het hoort wel inhoudelijk naar een tijdsaanduiding te verwijzen.

что: niet zomaar het Nederlandse dat

Het Nederlandse betrekkelijke dat wordt na een gewoon zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, ding of begrip) meestal niet met что vertaald. “Het boek dat ik lees” is книга, которую я читаю, niet книга, что я читаю in neutraal standaard-Russisch.

Что is vooral gewoon in deze patronen:

• то, что — datgene wat: Это то, что мне нужно;
• всё, что — alles wat: Я записал всё, что он сказал;
• что na een hele voorafgaande gedachte: Он снова опоздал, что меня удивило — “Hij was weer te laat, wat mij verbaasde.”

Let ook op een andere functie van что: in Я знаю, что он дома (“Ik weet dat hij thuis is”) verwijst что niet naar een zelfstandig naamwoord. Het leidt een inhoudsbijzin in: de bijzin vertelt wat ik weet. Dat is dus niet hetzelfde patroon als een betrekkelijke bijzin.

Komma’s en plaats in de zin

Een Russische betrekkelijke bijzin krijgt een komma ervoor. Staat hij midden in de hoofdzin, dan komt er ook een komma erna:

• Я читаю книгу, которую ты мне дал.
• Книга, которую ты мне дал, лежит на столе.

Het Nederlands maakt bij komma’s soms verschil tussen noodzakelijke en toegevoegde informatie. Neem die gewoonte niet over: in het Russisch staat de komma ook als de bijzin noodzakelijk is om te bepalen om welke persoon of zaak het gaat.

De betrekkelijke bijzin staat normaal zo dicht mogelijk bij het antecedent. Dat voorkomt dubbelzinnigheid. Binnen de bijzin is de woordvolgorde redelijk vrij, maar een neutrale volgorde klinkt meestal het duidelijkst: книга, которую я сейчас читаю.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Человек, который звонил, оставил сообщение.	De persoon die belde, heeft een bericht achtergelaten.	который is mannelijk en onderwerp.
Книга, которую я читаю, очень интересная.	Het boek dat ik lees, is erg interessant.	которую is vrouwelijk en lijdend voorwerp.
Письмо, которое пришло вчера, лежит на столе.	De brief die gisteren aankwam, ligt op tafel.	Onzijdig antecedent; nominatief.
Студенты, которые живут здесь, изучают русский язык.	De studenten die hier wonen, leren Russisch.	Meervoud en onderwerp.
Это врач, которому я доверяю.	Dit is de arts die ik vertrouw.	доверять krijgt een datief: letterlijk “aan wie ik vertrouwen geef”.
Вот коллега, с которой я работаю.	Dit is de collega met wie ik werk.	Vrouwelijk, instrumentalis na с.
Дом, в котором мы живём, построили сто лет назад.	Het huis waarin wij wonen, is honderd jaar geleden gebouwd.	Prepositief na в voor een locatie.
Я нашёл статью, о которой ты говорил.	Ik heb het artikel gevonden waarover je sprak.	Prepositief na о.
Москва — город, где он родился.	Moskou is de stad waar hij geboren is.	где verwijst naar een plaats.
Это парк, куда мы часто ходим.	Dit is het park waar we vaak naartoe gaan.	куда drukt richting uit.
Я помню день, когда мы познакомились.	Ik herinner me de dag waarop we elkaar leerden kennen.	когда verwijst naar een tijdstip.
Это именно то, что я искал.	Dit is precies wat ik zocht.	Vast patroon то, что.
Она объяснила всё, что мы не поняли.	Ze legde alles uit wat we niet begrepen hadden.	всё, что betekent “alles wat”.
Поезд отменили, что создало много проблем.	De trein werd geannuleerd, wat veel problemen veroorzaakte.	что verwijst naar de hele voorafgaande mededeling.

Veelgemaakte fouten

De naamval van het antecedent kopiëren

• Fout: Я вижу человека, которого работает здесь.
• Goed: Я вижу человека, который работает здесь.
• Waarom: In de hoofdzin is человека het lijdend voorwerp, maar in de bijzin verricht который de handeling работает. Daarom is de nominatief nodig.

Alleen op het Nederlandse die of dat afgaan

• Fout: Книга, который лежит на столе, моя.
• Goed: Книга, которая лежит на столе, моя.
• Waarom: Nederlands die laat het grammaticale geslacht niet duidelijk zien. Russisch doet dat wel: книга is vrouwelijk, dus je kiest которая.

что gebruiken na ieder zelfstandig naamwoord

• Fout: Фильм, что мы смотрели, был длинным.
• Goed: Фильм, который мы смотрели, был длинным.
• Waarom: In neutraal standaard-Russisch is который de veilige keuze na een concreet zelfstandig naamwoord. Что hoort in de basis vooral bij то, что, всё, что of een verwijzing naar een hele mededeling.

Het voorzetsel vergeten

• Fout: Дом, котором мы живём, старый.
• Goed: Дом, в котором мы живём, старый.
• Waarom: Het Russische werkwoordelijke patroon is жить в доме. Dat в blijft ook in de betrekkelijke bijzin staan.

Geen komma schrijven

• Fout: Человек который звонил оставил сообщение.
• Goed: Человек, который звонил, оставил сообщение.
• Waarom: Een Russische betrekkelijke bijzin wordt met komma’s afgegrensd. Staat hij midden in de hoofdzin, dan zijn er twee komma’s nodig.

где gebruiken voor een richting

• Fout: Город, где мы едем, находится на юге.
• Goed: Город, куда мы едем, находится на юге.
• Waarom: Где betekent “waar, op welke plaats”; куда betekent “waarheen”. Ook город, в который мы едем is mogelijk.

Gebruik

Который is neutraal en bruikbaar in zowel spreektaal als schrijftaal. In informele gesprekken hoor je na plaatsnamen vaak где waar ook een vorm met который mogelijk is. Кафе, где мы встретились klinkt doorgaans lichter dan кафе, в котором мы встретились, maar beide zijn correct.

De keuze kan ook betekenisverschil geven. Место, где мы встретились benoemt de plaats van de ontmoeting. Een voorzetsel met который kan een preciezere relatie uitdrukken: место, к которому мы подошли (“de plek die we naderden”) of место, из которого мы уехали (“de plek waaruit we vertrokken”). Где kan die richting of herkomst niet zelfstandig weergeven.

In gesproken Russisch komen lossere constructies voor, waaronder что na een zelfstandig naamwoord. Voor een leerder is который daar de beste neutrale keuze. Zo vermijd je dat een zin regionaal, volks of erg informeel klinkt zonder dat je dat bedoelt.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende patronen hoef je op A2 nog niet allemaal actief te beheersen, maar je zult ze later geregeld tegenkomen.

тот, кто en те, кто voor personen

Wanneer er geen concreet zelfstandig naamwoord staat, gebruikt het Russisch vaak тот, кто (“degene die”) of те, кто (“degenen die”):

• Тот, кто много читает, много знает. — Wie veel leest, weet veel.
• Те, кто уже закончил, могут идти домой. — Degenen die al klaar zijn, mogen naar huis.

Voor zaken bestaat het parallelle patroon то, что. Nederlands gebruikt in beide gevallen gemakkelijk wie of wat, maar Russisch maakt het onderscheid tussen personen (кто) en zaken of inhoud (что) expliciet.

Verwijzen naar een hele zin

In Он отказался помочь, что всех удивило verwijst что niet naar één woord, maar naar het hele feit dat hij weigerde te helpen. In formelere of zorgvuldig opgebouwde tekst kan ook что met een voorzetsel voorkomen, bijvoorbeeld после чего (“waarna”) of из-за чего (“waardoor, als gevolg waarvan”): Начался дождь, после чего мы вернулись домой.

чей voor bezit

Als de bijzin vooral bezit uitdrukt, kan чей (“wiens/van wie”) natuurlijker zijn dan een omslachtige vorm met который: женщина, чей сын учится здесь — “de vrouw wier zoon hier studeert”. Чей past zich aan het bezeten zelfstandig naamwoord aan: hier aan het mannelijke сын, niet aan женщина. Dit patroon hoort eerder bij een later niveau.

Deelwoordconstructies als compact alternatief

Schrijftaal kan een betrekkelijke bijzin soms inkorten met een deelwoord: een werkwoordsvorm die als bijvoeglijk naamwoord werkt. Vergelijk:

• книга, которую написал Толстой — het boek dat Tolstoj schreef;
• книга, написанная Толстым — het door Tolstoj geschreven boek.

De tweede vorm is compacter en komt veel voor in formele en geschreven taal, maar vraagt kennis van Russische deelwoorden en van de instrumentalis bij de handelende persoon. Voor gewone gesprekken is de bijzin met который vaak gemakkelijker.

Oefentips

1. Werk met twee vragen. Schrijf bij elke zin eerst het geslacht en getal van het antecedent op, en vraag daarna welke functie который binnen de bijzin heeft. Kies pas dan de vorm.
2. Combineer telkens twee korte zinnen. Maak van Я купил книгу. Ты рекомендовал книгу de zin Я купил книгу, которую ты рекомендовал. Oefen apart met onderwerp, lijdend voorwerp en een voorzetsel.
3. Maak vaste voorbeeldgroepen. Leer niet alleen losse vormen, maar bruikbare combinaties: который работает, которую я знаю, в котором, с которой, где, куда, когда en всё, что. Let bij lezen ook bewust op de komma’s.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Basisvoegwoorden — helpt om hoofd- en bijzinnen met elkaar te verbinden.
• Vervolg: Complexe zinsstructuren — bouwt voort op bijzinnen en combineert complexere verbanden.