De instrumentalis in het Russisch

In het kort

De Russische instrumentalis, творительный падеж, geeft vaak aan waarmee, met wie, als wat of waar iets gebeurt: писать ручкой (met een pen schrijven), с другом (met een vriend), работать врачом (als arts werken) en за городом (buiten de stad). Je herkent deze naamval vooral aan uitgangen als -ом/-ем, -ой/-ей en in het meervoud -ами/-ями.

Overzicht

Een naamval is een vormverandering die laat zien welke rol een woord in de zin heeft. Bij de instrumentalis veranderen niet alleen het zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, ding of begrip), maar ook bijbehorende bijvoeglijke naamwoorden en voornaamwoorden. Zo wordt новая коллега ‘een nieuwe collega’ na с tot с новой коллегой ‘met een nieuwe collega’.

De kern van deze A2-stof bestaat uit vier toepassingen: een middel of werktuig, gezelschap met с, een beroep of rol, en plaats na voorzetsels als за, перед, над en под. De vragen bij deze naamval zijn кем? ‘met/door wie?’ en чем? ‘waarmee/waardoor?’. Die Russische vragen zijn een nuttig controlemiddel, ook als de Nederlandse vertaling een ander voorzetsel gebruikt.

Voor Nederlandstaligen is vooral het verschil rond met belangrijk. Het Nederlands gebruikt hetzelfde woord in ‘met een pen’ en ‘met een vriend’. Het Russisch maakt onderscheid: bij een werktuig staat meestal géén с (ручкой), maar bij gezelschap juist wel (с другом). Daarnaast drukt het Russisch ‘als arts’ vaak alleen met een naamvalsuitgang uit; een apart woord voor ‘als’ is dan niet nodig.

Zo werkt het

De basisbetekenissen

Functie	Russisch patroon	Voorbeeld	Betekenis
middel of werktuig	instrumentalis zonder voorzetsel	писать карандашом	met een potlood schrijven
vervoer of wijze	instrumentalis zonder voorzetsel	ехать поездом	met de trein reizen
gezelschap	с + instrumentalis	с сестрой	met een zus
beroep, functie of toestand	werkwoord + instrumentalis	стать учителем	leraar worden
plaats	за, перед, над, под + instrumentalis	под столом	onder de tafel

Het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) blijft in de gewone woordenboekvorm, de nominatief. In Она пишет ручкой is она ‘zij’ het onderwerp; ручкой noemt het gebruikte middel.

Uitgangen van zelfstandige naamwoorden

Ga uit van de woordenboekvorm in het enkelvoud. De volgende tabel geeft de productieve hoofdpatronen.

Woordtype	Woordenboekvorm	Instrumentalis	Voorbeeld
mannelijk, harde medeklinker	-∅	-ом	друг → другом, стол → столом
mannelijk op -й of -ь	-й/-ь	-ем (soms beklemtoond -ём)	музей → музеем, словарь → словарём
onzijdig op -о	-о	-ом	окно → окном
onzijdig op -е	-е	-ем	море → морем
vrouwelijk op -а	-а	-ой	ручка → ручкой, сестра → сестрой
vrouwelijk op -я	-я	-ей (soms -ёй)	неделя → неделей, земля → землёй
vrouwelijk op -ь	-ь	-ью	дверь → дверью, ночь → ночью
alle geslachten, meervoud	diverse	-ами/-ями	столы → столами, моря → морями

Bij sis- en ts-klanken wordt de spelling mede door de klemtoon bepaald. Vergelijk врачом en душой met товарищем en улицей. Leer zulke veelvoorkomende vormen liefst samen met hun klemtoon, in plaats van alleen op het gehoor een о of е te kiezen.

Enkele frequente woorden hebben een afwijkende stam of vorm. Woorden op -мя krijgen -менем, bijvoorbeeld время → временем en имя → именем. Verder heten ‘met kinderen’ en ‘met mensen’ respectievelijk с детьми en с людьми, niet met de gewone meervoudsuitgang.

Bijvoeglijke naamwoorden

Een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) krijgt dezelfde naamval als het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort.

Geslacht/getal	Gebruikelijke uitgang	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	-ым/-им	с новым другом, хорошим врачом
onzijdig enkelvoud	-ым/-им	перед большим окном
vrouwelijk enkelvoud	-ой/-ей	с новой коллегой, с хорошей подругой
meervoud	-ыми/-ими	с новыми друзьями, с хорошими людьми

De vrouwelijke langere uitgangen -ою/-ею bestaan ook: новою, хорошею. Ze komen vooral in poëzie, liedteksten en bewust plechtige taal voor. In gewone moderne taal zijn -ой/-ей de veilige keuze.

Persoonlijke voornaamwoorden

Voornaamwoorden als ‘ik’, ‘jij’ en ‘zij’ hebben eigen vormen.

Basisvorm	Instrumentalis	Na een voorzetsel
я	мной of мною	со мной
ты	тобой	с тобой
он / оно	им	с ним, перед ним
она	ею	с ней, перед ней
мы	нами	с нами
вы	вами	с вами
они	ими	с ними, перед ними

Bij de derde persoon verschijnt na een voorzetsel dus een н: им maar с ним, en ими maar с ними. De vorm мною is correct, maar мной is in neutrale spreek- en schrijftaal gebruikelijker.

Middel zonder с, gezelschap met с

Bij een voorwerp waarmee je iets doet, staat de instrumentalis meestal rechtstreeks na het werkwoord:

• писать ручкой — met een pen schrijven
• резать ножом — met een mes snijden
• открыть ключом — met een sleutel openen

Bij een persoon of zaak die meegaat of samengaat, gebruik je с:

• гулять с другом — met een vriend wandelen
• кофе с молоком — koffie met melk
• чашка с ручкой — een kopje met een oor

De Nederlandse vertaling met vertelt dus niet vanzelf of er Russisch с nodig is. Vraag: is dit het middel waarmee de handeling wordt uitgevoerd, of gaat het om gezelschap/toevoeging?

Beroep, rol en verandering

Na работать ‘werken als’, стать ‘worden’, быть ‘zijn’ in verleden of toekomst, en werkwoorden als оставаться ‘blijven’ staat een beroep, rol of toestand vaak in de instrumentalis:

• Она работает переводчицей. — Zij werkt als vertaalster.
• Он стал директором. — Hij werd directeur.
• Мой дед был учителем. — Mijn opa was leraar.
• Это будет проблемой. — Dit zal een probleem zijn.

In de tegenwoordige tijd wordt ‘zijn’ meestal weggelaten en staat de aanduiding vaak in de nominatief: Он врач ‘Hij is arts’. Vergelijk dat met Он работает врачом ‘Hij werkt als arts’. Vertaal het Nederlandse ‘als’ hier niet automatisch met как.

Plaats na voorzetsels

De voorzetsels за ‘achter/buiten’, перед ‘voor’, над ‘boven’ en под ‘onder’ vragen bij een plaatsaanduiding om de instrumentalis:

• за домом — achter het huis
• перед вокзалом — voor het station
• над столом — boven de tafel
• под кроватью — onder het bed

Bij за en под maakt de naamval vaak verschil tussen een plek en een bestemming. Instrumentalis antwoordt op где? ‘waar?’: Кот лежит под столом ‘De kat ligt onder de tafel’. De accusatief, de vorm die onder meer een richting kan markeren, antwoordt op куда? ‘waarheen?’: Кот залез под стол ‘De kat kroop onder de tafel’. Hetzelfde contrast zie je in жить за городом ‘buiten de stad wonen’ en поехать за город ‘de stad uit gaan’.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Я пишу ручкой.	Ik schrijf met een pen.	ручкой is het werktuig; geen с.
Она режет хлеб ножом.	Zij snijdt het brood met een mes.	Middel zonder voorzetsel.
Мы едем поездом.	Wij reizen met de trein.	Vervoermiddel in de instrumentalis.
Я иду с другом.	Ik ga met een vriend op pad.	Gezelschap: с + instrumentalis.
Она разговаривает с новой коллегой.	Zij praat met een nieuwe collega.	Zowel новой als коллегой verandert.
Он работает врачом.	Hij werkt als arts.	Beroep na работать.
Моя сестра станет инженером.	Mijn zus wordt ingenieur.	Nieuwe rol na стать.
Он был хорошим учителем.	Hij was een goede leraar.	Rol na быть in het verleden.
Мы живём за городом.	Wij wonen buiten de stad.	Vaste plaats: за + instrumentalis.
Машина стоит перед домом.	De auto staat voor het huis.	Plaats na перед.
Лампа висит над столом.	De lamp hangt boven de tafel.	Plaats na над.
Кот спит под столом.	De kat slaapt onder de tafel.	Plaats, niet richting.
Я занимаюсь русским языком.	Ik houd me bezig met de Russische taal.	заниматься verlangt de instrumentalis.
Она гордится своими детьми.	Zij is trots op haar kinderen.	гордиться + instrumentalis; детьми is onregelmatig.
Эта книга написана Толстым.	Dit boek is door Tolstoj geschreven.	In een passieve zin noemt de instrumentalis de handelende persoon.

Veelgemaakte fouten

с gebruiken bij een werktuig

• Fout: Я пишу с ручкой.
• Goed: Я пишу ручкой.
• Waarom: Een instrument of middel staat doorgaans zonder с. С ручкой betekent eerder ‘met een pen erbij/in de hand’ dan ‘door middel van een pen’.

De woordenboekvorm na с laten staan

• Fout: Я иду с друг.
• Goed: Я иду с другом.
• Waarom: с in de betekenis ‘samen met’ verlangt de instrumentalis. De uitgang van друг wordt daarom -ом.

Alleen het zelfstandig naamwoord veranderen

• Fout: с новая коллегой
• Goed: с новой коллегой
• Waarom: Ook het bijvoeglijk naamwoord moet overeenkomen in geslacht, getal en naamval.

‘Als’ letterlijk toevoegen bij een beroep

• Fout: Он работает как врачом.
• Goed: Он работает врачом.
• Waarom: Na работать drukt de instrumentalis de functie al uit. Как is wel mogelijk in andere vergelijkende betekenissen, maar niet samen met врачом in dit basispatroon.

Plaats en richting verwarren

• Fout: Мы живём за город.
• Goed: Мы живём за городом.
• Waarom: Wonen beschrijft een vaste plaats (где?), dus staat город in de instrumentalis. Bij een bestemming is поехать за город wel correct.

De н bij een voornaamwoord vergeten

• Fout: Я говорю с им.
• Goed: Я говорю с ним.
• Waarom: Derdepersoonsvormen krijgen na een voorzetsel een begin-n: с ним, с ней, с ними.

Gebruiksnotities

Voor een prettige uitspraak krijgt с soms de vorm со, vooral voor lastige medeklinkercombinaties en in enkele vaste verbindingen: со мной, со всеми, со старым другом. De naamval verandert daardoor niet. Op vergelijkbare wijze hoor je передо мной en надо мной naast de korte voorzetsels in andere omgevingen.

Bij vervoermiddelen bestaan vaak twee natuurlijke manieren. ехать поездом presenteert de trein als vervoermiddel; ехать на поезде betekent in de praktijk eveneens ‘met de trein reizen’. Het tweede patroon is in alledaagse gesprekken zeer gewoon. Leer beide als natuurlijke combinaties en verwacht niet dat elk Nederlands ‘met’ steeds één Russische constructie heeft.

Let ook op dat с niet altijd de instrumentalis inleidt. In de betekenis ‘van(af)’ volgt de genitief: со стола ‘van de tafel’ en с работы ‘van het werk’. De betekenis en de vraag helpen: с кем? с чем? vraagt om de instrumentalis, maar откуда? ‘waarvandaan?’ om de genitief.

Verder dan de basis

De volgende toepassingen hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze geregeld tegenkomen.

Sommige werkwoorden besturen rechtstreeks de instrumentalis, ook wanneer het Nederlands een voorzetsel gebruikt. Belangrijke voorbeelden zijn интересоваться ‘geïnteresseerd zijn in’, пользоваться ‘gebruikmaken van’, заниматься ‘zich bezighouden met’, гордиться ‘trots zijn op’, управлять ‘besturen/leiden’ en владеть ‘beheersen/bezitten’:

• Она интересуется историей. — Zij is geïnteresseerd in geschiedenis.
• Я пользуюсь словарём. — Ik gebruik een woordenboek.
• Он хорошо владеет русским языком. — Hij beheerst het Russisch goed.

In passieve zinnen kan de instrumentalis aangeven door wie iets is gedaan. In Роман написан Достоевским ‘De roman is door Dostojevski geschreven’ is роман wat de handeling ondergaat en noemt Достоевским de uitvoerder. Dit gebruik is vooral zichtbaar in geschreven, informatieve en formele taal.

Ook woorden voor tijdstip, seizoen of manier zijn vaak oude of vaste instrumentalisvormen: утром ‘in de ochtend’, вечером ‘in de avond’, зимой ‘in de winter’, шёпотом ‘fluisterend’ en целыми днями ‘dagenlang’. Ze zijn zo gangbaar dat je ze het best als complete tijds- of wijzebepalingen onthoudt.

Ten slotte kan de keuze na быть subtieler zijn dan de beginnersregel suggereert. De instrumentalis is de neutrale keuze voor een functie, tijdelijke hoedanigheid of ontwikkeling in verleden en toekomst: Он был студентом, Она будет руководителем. De nominatief komt in bepaalde contexten eveneens voor, vooral bij classificatie of blijvende identiteit. Voor actief gebruik is de instrumentalis na verleden en toekomst de betrouwbaarste standaard.

Oefentips

1. Maak vier rijtjes. Neem elke dag één mannelijk, vrouwelijk, onzijdig en meervoudig woord en zet het in combinaties als с новым…, перед большим… en под маленьким…. Zo oefen je de uitgang van het zelfstandig én het bijvoeglijk naamwoord.
2. Splits het Nederlandse ‘met’. Schrijf tien Nederlandse zinnen met ‘met’ op en bepaal eerst: middel of gezelschap? Vertaal pas daarna. Middel krijgt meestal alleen de instrumentalis; gezelschap krijgt с + instrumentalis.
3. Oefen plaats tegenover richting in paren. Vergelijk hardop под столом / под стол, за домом / за дом en за городом / за город. Koppel de instrumentalis aan где? en de richtingsvorm aan куда?.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: De datief — helpt je naamvalsuitgangen en Russische vraagwoorden systematisch van elkaar te onderscheiden.