Aanwijzende woorden in het Portugees

Kort gezegd

Het Portugees onderscheidt in de basis drie afstanden: este/esta voor iets bij de spreker, esse/essa voor iets bij de aangesprokene en aquele/aquela voor iets ver van beiden. De vorm past zich aan het geslacht en aantal van het zelfstandig naamwoord aan: este livro, esta mesa, estes livros, estas mesas. In het Braziliaans-Portugees wordt esse in de spreektaal vaak ook gebruikt waar de klassieke regel este verwacht.

Overzicht

Aanwijzende woorden maken duidelijk welk persoon, voorwerp, moment of idee wordt bedoeld. In esta cadeira betekent esta bijvoorbeeld ‘deze’: niet zomaar een stoel, maar de stoel die in de situatie wordt aangewezen. Staat zo'n woord vóór een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, zaak of begrip), dan heet het een aanwijzend bijvoeglijk woord of, in moderne grammatica's, een aanwijzende determiner. Het bepaalt het zelfstandig naamwoord nader.

Dit onderwerp begint al op A1-niveau, maar het Portugese systeem vraagt iets meer aandacht dan het Nederlandse. Het Nederlands heeft vooral een tegenstelling tussen dichtbij (dit/deze) en verder weg (dat/die). Het Portugees kan daarnaast onderscheiden of iets bij de gesprekspartner staat: este copo is de beker hier bij mij, esse copo de beker daar bij jou en aquele copo de beker verderop.

Bovendien kijkt het Nederlands bij dit/deze en dat/die naar het soort lidwoord: het boek geeft dit boek, terwijl de tafel deze tafel geeft. In het Portugees telt het grammaticale geslacht: livro is mannelijk en mesa vrouwelijk. Daarom zeg je este livro maar esta mesa. Ook het meervoud wordt zichtbaar: estes livros en estas mesas.

Zo werkt het

De drie afstanden

Gebruik voor de eenvoudige beginnersregel deze voorstelling:

Plaats of perspectief	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud	Gewone Nederlandse weergave
bij de spreker	este	esta	estes	estas	dit, deze, deze hier
bij de aangesprokene	esse	essa	esses	essas	dat, die, die daar bij jou
ver van beiden	aquele	aquela	aqueles	aquelas	dat/die daar(ginds)

De keuze bestaat dus uit twee stappen:

1. Kies de afstand: est-, ess- of aquel-.
2. Laat de uitgang overeenkomen met het zelfstandig naamwoord: mannelijk of vrouwelijk, enkelvoud of meervoud.

Dat overeenkomen heet congruentie: woorden krijgen vormen die bij elkaar passen. Vergelijk:

• este casaco — deze jas; casaco is mannelijk enkelvoud;
• esta camisa — dit/deze overhemd of blouse; camisa is vrouwelijk enkelvoud;
• esses sapatos — die schoenen; sapatos is mannelijk meervoud;
• aquelas casas — die huizen daar; casas is vrouwelijk meervoud.

De vorm volgt het Portugese woord, niet het Nederlandse. O problema is bijvoorbeeld mannelijk, ook al zegt het Nederlands het probleem: este problema. A viagem is vrouwelijk: essa viagem.

Bij een zelfstandig naamwoord en zelfstandig gebruikt

Een aanwijzend woord kan direct bij een zelfstandig naamwoord staan:

• Quero este livro. — Ik wil dit boek.
• Conheces aquela mulher? — Ken je die vrouw daar?

Het kan ook zelfstandig worden gebruikt: het zelfstandig naamwoord wordt niet herhaald, omdat al duidelijk is waarover het gaat. Dezelfde vormen blijven dan mogelijk:

• Qual livro queres? — Quero este. — Welk boek wil je? — Ik wil dit exemplaar.
• Estas maçãs são boas, mas aquelas são melhores. — Deze appels zijn lekker, maar die daar zijn beter.

Let ook zonder genoemd zelfstandig naamwoord op geslacht en aantal. Bij een keuze tussen twee vrouwelijke tassen zeg je bijvoorbeeld Prefiro esta, niet Prefiro este.

De onzijdige vormen: isto, isso en aquilo

Voor een onbekende zaak, een hele situatie of een idee gebruikt het Portugees vaak isto, isso en aquilo. Deze vormen zijn onveranderlijk: ze hebben geen vrouwelijke of meervoudsvorm.

Betekenis	Vorm	Typische situatie
dit hier	isto	iets bij de spreker, of iets dat de spreker introduceert
dat bij jou / dat zojuist genoemd is	isso	iets bij de aangesprokene of een genoemde gedachte
dat daar(ginds)	aquilo	iets op afstand of een verder verwijderd idee of moment

Je gebruikt deze vormen niet vóór een zelfstandig naamwoord. Dus wel O que é isto? (‘Wat is dit?’), maar niet isto livro. Voor ‘dit boek’ is het este livro.

Het Nederlands gebruikt in beide gevallen vaak dit of dat. Daardoor is het verschil gemakkelijk te missen:

• Este objeto é antigo. — Dit voorwerp is oud.
• O que é isto? — Wat is dit?

In de eerste zin is objeto genoemd en moet este ermee overeenkomen. In de tweede zin is nog niet vastgesteld wat het ding is, dus past isto.

Samentrekkingen met de en em

De voorzetsels de (‘van, uit, over’) en em (‘in, op, bij’) smelten gewoonlijk samen met aanwijzende woorden. Zo'n samengesmolten vorm heet een samentrekking.

Reeks	met de	met em
este, esta, estes, estas	deste, desta, destes, destas	neste, nesta, nestes, nestas
esse, essa, esses, essas	desse, dessa, desses, dessas	nesse, nessa, nesses, nessas
aquele, aquela, aqueles, aquelas	daquele, daquela, daqueles, daquelas	naquele, naquela, naqueles, naquelas
isto, isso, aquilo	disto, disso, daquilo	nisto, nisso, naquilo

Voorbeelden zijn nesta rua (‘in deze straat’), desse assunto (‘over dat onderwerp’) en daquela cidade (‘uit die stad’). Schrijf in normaal Portugees dus niet em esta rua of de aquele lugar.

Bij het voorzetsel a ontstaat alleen bij de aquele-reeks een vaste samentrekking: àquele, àquela, àqueles, àquelas en àquilo. Het accent grave in àquele laat zien dat a + aquele zijn samengekomen: Entreguei a chave àquele senhor (‘Ik gaf de sleutel aan die meneer daar’). Bij este en esse blijven de woorden los: a este, a essa.

Afstand is ook figuurlijk

De drie reeksen gaan niet alleen over centimeters. Ze kunnen ook een tijd, gespreksonderwerp of tekstgedeelte dichtbij of verder weg plaatsen:

• esta semana — deze week, de week waarin we nu zitten;
• naquele tempo — in die tijd, ver van het heden;
• Não entendo isso. — Dat begrijp ik niet; isso verwijst naar wat de ander zei of naar de situatie;
• Este é o problema: não temos tempo. — Dit is het probleem: we hebben geen tijd; de uitleg volgt nog.

Voor A1 is de fysieke afstandsregel genoeg als uitgangspunt. De precieze keuze in gesprekken en teksten wordt met ervaring vanzelf ruimer.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Este livro é interessante.	Dit boek is interessant.	Mannelijk enkelvoud, bij de spreker.
Esta chave é minha.	Deze sleutel is van mij.	Vrouwelijk enkelvoud.
Podes passar-me esse prato?	Kun je mij dat bord bij jou aangeven?	Het bord staat bij de aangesprokene.
Essa caneta é tua?	Is die pen van jou?	Vrouwelijk enkelvoud; tua past bij caneta.
Aquele edifício é velho.	Dat gebouw daar is oud.	Ver van beide gesprekspartners.
Aquelas montanhas ficam em Espanha.	Die bergen daar liggen in Spanje.	Vrouwelijk meervoud op afstand.
Prefiro este.	Ik heb liever deze / dit exemplaar.	Zelfstandig gebruikt; het bedoelde woord is mannelijk.
Estas são mais baratas do que aquelas.	Deze zijn goedkoper dan die daar.	Zelfstandig, vrouwelijk meervoud.
O que é isto?	Wat is dit?	De zaak is nog niet benoemd.
Isso não é verdade.	Dat is niet waar.	Reactie op iets wat gezegd is.
Nunca me esqueci daquela viagem.	Ik ben die reis nooit vergeten.	de + aquela wordt daquela.
Moramos nesta rua.	Wij wonen in deze straat.	em + esta wordt nesta.
Falámos desse problema ontem.	We hebben gisteren over dat probleem gesproken.	de + esse wordt desse.
Naquele tempo não havia internet.	In die tijd was er geen internet.	Figuurlijke afstand in de tijd.
Entreguei os documentos àquela funcionária.	Ik gaf de documenten aan die medewerkster daar.	a + aquela wordt àquela.

Veelgemaakte fouten

1. De Nederlandse de/het-keuze letterlijk overnemen

• Onjuist: isto livro voor ‘dit boek’
• Juist: este livro
• Waarom: Portugees kiest op basis van het geslacht en aantal van livro. Isto kan niet vóór een zelfstandig naamwoord staan.

2. De vrouwelijke vorm vergeten

• Onjuist: este casa é bonita
• Juist: esta casa é bonita
• Waarom: Casa is vrouwelijk. Zowel esta als bonita moet daarbij passen.

3. Het meervoud maar op één woord aangeven

• Onjuist: esse livros
• Juist: esses livros
• Waarom: In het Portugees wordt het meervoud binnen de woordgroep op alle relevante woorden zichtbaar.

4. Esse en aquele als één soort ‘dat’ behandelen

• Minder precies: Esse carro lá no fim da rua é meu.
• Preciezer volgens het driestappensysteem: Aquele carro lá no fim da rua é meu.
• Waarom: Esse wijst klassiek naar iets bij de aangesprokene; aquele naar iets ver van beiden. In Braziliaanse spreektaal is het onderscheid tussen este en esse minder strikt, maar aquele blijft de duidelijke keuze voor grote afstand.

5. Een verplichte samentrekking uit elkaar schrijven

• Onjuist: Vivemos em esta cidade.
• Juist: Vivemos nesta cidade.
• Waarom: Em + esta wordt normaal altijd nesta. Hetzelfde patroon geldt voor de: de + aquele = daquele.

6. Isto een meervoudsuitgang geven

• Onjuist: istos são caros
• Juist: estes são caros of isto é caro
• Waarom: Isto is onveranderlijk en verwijst doorgaans naar één onbenoemde zaak of een hele situatie. Voor meerdere bekende mannelijke zaken gebruik je estes.

Gebruiksnotities

Europees en Braziliaans Portugees

In verzorgd Europees Portugees blijft het driedelige onderscheid doorgaans duidelijk: este bij mij, esse bij jou, aquele daar verderop. In alledaags Braziliaans Portugees neemt esse vaak ook de plaats van este in. Een Braziliaan kan dus esse livro aqui zeggen voor een boek dat hij zelf vasthoudt. Este komt er nog wel voor, onder meer in formelere schrijftaal, vaste tijdsaanduidingen en nadrukkelijke contrasten.

Dit betekent niet dat de beginnersregel nutteloos is. Wie de drie reeksen beheerst, begrijpt alle varianten en kan nauwkeurig formuleren. Wees alleen niet verbaasd als de dagelijkse Braziliaanse spreektaal minder streng is.

Aanwijzende bijwoorden maken de plaats duidelijker

Sprekers voegen vaak een plaatswoord toe: aqui/cá (‘hier’), aí (‘daar bij jou’) en ali/lá (‘daar’). Daardoor is de bedoelde afstand meteen hoorbaar:

• este livro aqui — dit boek hier;
• esse livro aí — dat boek daar bij jou;
• aquele livro lá — dat boek daarginds.

Vooral in Brazilië kan zo'n plaatswoord het afgezwakte verschil tussen este en esse opvangen. In neutrale schrijftaal is de extra plaatsaanduiding niet altijd nodig.

Dit moment en die vroegere tijd

Voor de lopende periode zijn vormen met este heel gewoon: esta manhã, esta semana, este mês, este ano. Voor een duidelijk afgesloten, ver verleden past vaak aquele: naquela época, naqueles anos. Esse kan terugwijzen naar een periode die de gesprekspartner net noemde: Nesse ano eu ainda vivia no Porto (‘In dat jaar woonde ik nog in Porto’).

Verder dan de basis: verwijzen binnen een tekst

Dit hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar in geschreven Portugees verwijzen de vormen ook vooruit en achteruit. Este/isto kan iets aankondigen dat onmiddellijk volgt:

• Só quero isto: um pouco de paz. — Ik wil alleen dit: een beetje rust.

Esse/isso verwijst vaak terug naar iets wat zojuist is gezegd:

• Precisamos de sair cedo. Isso é importante. — We moeten vroeg vertrekken. Dat is belangrijk.

In formelere teksten kunnen este en aquele twee eerder genoemde zaken uit elkaar houden. Este verwijst dan naar de laatstgenoemde en aquele naar de eerstgenoemde:

• A Ana falou com o Rui; este aceitou a proposta, mas aquela ficou com dúvidas. — Ana sprak met Rui; de laatstgenoemde nam het voorstel aan, maar de eerstgenoemde bleef twijfelen.

Die constructie is compact maar kan zwaar klinken. In gewone taal is herhaling van de naam vaak duidelijker.

Let ten slotte op het verschil tussen aanwijzende vormen en combinaties als o mesmo (‘dezelfde’) of tal (‘zo'n, dergelijk’). Ze kunnen in vergelijkbare situaties voorkomen, maar vormen niet eenvoudigweg een vierde afstand. Leer ze daarom als afzonderlijke patronen.

Oefentips

1. Maak een denkbeeldige driehoek. Leg drie voorwerpen bij jezelf, bij een gesprekspartner en verder weg. Benoem ze telkens met este/esta, esse/essa en aquele/aquela. Wissel daarna enkelvoud en meervoud.
2. Leer vormen met het zelfstandig naamwoord erbij. Noteer niet alleen esta, maar bijvoorbeeld esta mesa; niet alleen aqueles, maar aqueles sapatos. Zo oefen je afstand en congruentie tegelijk.
3. Train samentrekkingen als vaste blokken. Maak korte paren: esta rua → nesta rua, esse assunto → desse assunto, aquela loja → naquela loja. Luister bij Portugeestalige gesprekken ook naar aqui, aí en lá om regionale keuzes beter te begrijpen.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Regelmatige bijvoeglijke naamwoorden — helpt bij het aanpassen van woorden aan geslacht en aantal.