Fransızcada geçmiş subjonctif (subjonctif passé)

Kısaca

Subjonctif passé, subjonctif gerektiren bir cümlede eylemin tamamlanmış olduğunu anlatır: Je suis content qu'il soit venu. — “Gelmesine sevindim.” Yapı, avoir veya être fiilinin subjonctif présent biçimi + participe passé şeklindedir; participe passé, fiilin birleşik zamanlarda kullanılan geçmiş biçimidir: fini, pris, venu gibi. Buradaki “geçmiş”, her zaman konuşma anından öncesi demek değildir; gelecekteki bir sınırdan önce tamamlanması gereken işlerde de bu yapı kullanılır.

Genel bakış

Fransızcada kip, konuşanın olayı nasıl sunduğunu gösteren dil bilgisi kategorisidir. Subjonctif, olayın yalnızca bir bilgi olarak verilmediği; bir istek, duygu, gereklilik veya kuşku çerçevesinde ele alındığı yapılarda kullanılır. Dolayısıyla bu kipi sadece “gerçek olmayan şeyler” diye düşünmeyin. Birinin geldiği kesin olabilir; yine de onun gelmesine sevindiğinizi söylerken subjonctif kullanırsınız.

B1 düzeyinde öğrenilen subjonctif présent üzerine kurulan bu konu, B2 düzeyinde önemli bir ayrımı yapmanızı sağlar: “Gelmesine sevindim” derken kişinin gelmesi artık gerçekleşmiş midir, yoksa beklenen bir geliş midir? Subjonctif passé, tamamlanmış olanı öne çıkarır. E-posta yazarken, bir gecikme için özür dilerken, bir arkadaşınızın başarısına sevinirken veya bir işin bitmiş olmasını isterken karşınıza çıkar.

Türkçede “geldiğine sevindim”, “gelmiş olmasına şaşırdım”, “bitirmiş olman gerekiyor” gibi farklı yapılar kullanırız. Bunların hepsinin tek bir Fransızca karşılığı yoktur. Önce Fransızca cümlede subjonctif gerektiren bir ifade olup olmadığına, sonra söz konusu eylemin tamamlanmış olarak görülüp görülmediğine bakmak gerekir.

Nasıl kurulur ve nasıl işler?

1. Önce kip, sonra zaman seçilir

Bir cümleyi kurarken iki ayrı karar verirsiniz:

1. Bu ifade subjonctif gerektiriyor mu? Örneğin être content que “... olduğuna sevinmek”, regretter que “... olmasına üzülmek” ve bien que “... olmasına rağmen” bu kipi gerektirir.
2. Eylem tamamlanmış mı? Tamamlanmışsa subjonctif passé, bağlama göre sürmekte olan veya daha sonra gerçekleşecek bir eylemse subjonctif présent seçilir.

Yan cümle, başka bir cümlenin içinde ona bağlı olarak kullanılan cümledir. Je regrette qu'elle soit partie örneğinde qu'elle soit partie yan cümledir: “onun ayrılmış olması”. Bu yan cümlede soit partie, ayrılmanın tamamlandığını gösterir. Cümlenin bütünü “Onun ayrılmış olmasına üzülüyorum” anlamına gelir.

Ancak que tek başına subjonctif gerektirmez. “Biliyorum”, “görüyorum”, “eminim” gibi ifadelerle olay genellikle indicatif, yani bilgiyi doğrudan bildiren kip ile anlatılır:

• Je sais qu'elle est partie. — Ayrıldığını biliyorum.
• Je regrette qu'elle soit partie. — Ayrılmış olmasına üzülüyorum.

Olay aynı, ona yaklaşım farklıdır. Türkçede iki cümlede de “ayrıldığını/ayrılmış olmasına” gibi ekli yapılar kullanıldığı için Fransızcadaki kip farkını ayrıca kontrol etmek gerekir.

2. Yardımcı fiili çekimleyin

Yardımcı fiil, birleşik bir fiil biçimini kurmaya yarayan fiildir. Subjonctif passé için avoir veya être, subjonctif présent biçiminde çekimlenir. Ardına asıl fiilin geçmiş biçimi getirilir.

Kişi	Avoir ile	Être ile
Ben	que j'aie fini	que je sois parti / partie
Sen	que tu aies fini	que tu sois parti / partie
O	qu'il / elle ait fini	qu'il soit parti / qu'elle soit partie
Biz	que nous ayons fini	que nous soyons partis / parties
Siz	que vous ayez fini	que vous soyez parti / partie / partis / parties
Onlar	qu'ils / elles aient fini	qu'ils soient partis / qu'elles soient parties

Finir “bitirmek”, partir “ayrılmak” demektir. Soldaki örnekler kişiye göre “bitirmiş olmam/olman/olması” düşüncesini, sağdakiler “ayrılmış olmam/olman/olması” düşüncesini verir; doğal Türkçe karşılık cümlenin devamına göre değişir.

Vous, tek bir kişiye saygılı hitap da olabilir, birden fazla kişiye seslenmek için de kullanılabilir. Bu yüzden parti biçiminin sonu, hitap edilen kişinin veya kişilerin cinsiyetine ve sayısına göre değişir.

3. Avoir mı, être mi?

Seçim, passé composé adı verilen birleşik geçmiş zamandakiyle aynıdır. Bir fiili o zamanda hangi yardımcıyla kullanıyorsanız burada da aynı yardımcıyı seçersiniz:

• Çoğu fiil avoir alır: J'ai compris → que j'aie compris. — “Anladım” biçiminden “anlamış olmam” yapısına geçilir.
• Venir, aller, partir, arriver gibi belirli fiiller être alır: Elle est venue → qu'elle soit venue. — “Geldi” biçiminden “gelmiş olması” yapısına geçilir.
• Zamirli fiiller, yani se lever gibi se ile öğrenilen fiiller, être alır: Elle s'est levée → qu'elle se soit levée. — “Kalktı” biçiminden “kalkmış olması” yapısına geçilir.

“Bütün hareket fiilleri être alır” diye bir kural yoktur. Örneğin marcher “yürümek” hareket bildirir ama avoir alır: Je suis surpris qu'il ait marché si longtemps. — “Bu kadar uzun süre yürümüş olmasına şaşırdım.”

Bazı fiiller kullanımına göre yardımcı değiştirir. Elle est sortie “Dışarı çıktı” demektir; elle a sorti les clés ise “Anahtarları çıkardı” anlamına gelir. Bu fark subjonctif passé içinde de korunur: qu'elle soit sortie ve qu'elle ait sorti les clés.

4. Asıl fiilin geçmiş biçimini ekleyin

Yeni bir geçmiş biçim öğrenmeniz gerekmez; bildiğiniz participe passé biçimlerini kullanırsınız.

Fiilin sözlük biçimi	Geçmiş biçimi	Türkçesi
parler	parlé	konuşmak
finir	fini	bitirmek
vendre	vendu	satmak
faire	fait	yapmak
prendre	pris	almak
voir	vu	görmek
avoir	eu	sahip olmak
être	été	olmak
venir	venu	gelmek

Örneğin Je suis heureux que tu aies eu cette occasion “Bu fırsatı bulmuş olmana sevindim” demektir. Avoir burada hem yardımcı olarak aies biçiminde hem de asıl fiil olarak eu biçiminde görünür.

5. Yazılı uyumu kontrol edin

Uyum, bir sözcüğün sonunun ilgili kişinin cinsiyetine veya tekil-çoğul oluşuna göre değişmesidir. Türkçede fiiller kadın ve erkek için farklı yazılmaz; Fransızcada özellikle être ile bu fark önemlidir.

Être ile kullanılan sıradan fiillerde, geçmiş biçim özneyle, yani eylemi yapan veya durumu yaşayan kişiyle uyum gösterir:

• Je suis content qu'elle soit venue. — Onun gelmesine sevindim.
• Je suis content qu'ils soient venus. — Onların gelmesine sevindim.
• Je suis content qu'elles soient venues. — Onların gelmesine sevindim; söz konusu kişilerin hepsi kadındır.

Avoir ile, geçmiş biçim genellikle değişmez. Ancak doğrudan nesne, yani fiilin doğrudan etkilediği kişi veya şey, fiilden önce geliyorsa uyum gerekir:

• Je suis ravi qu'elle ait envoyé les photos. — Fotoğrafları göndermesine çok sevindim.
• Les photos qu'elle ait envoyées biçimindeki envoyées, önce gelen les photos ile uyumludur; tam bir örnek: Ce sont les seules photos qu'elle ait envoyées. — Gönderdiği tek fotoğraflar bunlar.

Zamirli fiillerde sadece “être var, özneyle uyum yaparım” demek yeterli değildir. Qu'elles se soient lavées “yıkanmış olmaları” anlamında uyumludur. Fakat qu'elles se soient lavé les mains “ellerini yıkamış olmaları” yapısında les mains fiilden sonra geldiği için lavé değişmez. Qu'elles se soient parlé “birbirleriyle konuşmuş olmaları” yapısında da parlé değişmez; çünkü parler à quelqu'un, “birine konuşmak” yapısındaki kişi doğrudan nesne değildir.

6. Olumsuzluk ve kısa sözcüklerin yeri

Olumsuzlukta ne ... pas, yardımcı fiili çevreler:

• Je regrette qu'il n'ait pas répondu. — Cevap vermemiş olmasına üzülüyorum.
• Je suis surpris qu'elle ne soit pas venue. — Gelmemiş olmasına şaşırdım.

Zamir, bir kişi veya şeyin adının yerine geçen sözcüktür. Nesne zamirleri yardımcıdan önce gelir:

• Je suis content que tu l'aies reçu. — Onu almış olmana sevindim; örneğin söz konusu şey bir pakettir.
• Je regrette que tu ne me l'aies pas dit. — Bunu bana söylememiş olmana üzülüyorum.

Déjà “çoktan”, bien “iyi” gibi kısa sözcükler sıklıkla yardımcıyla geçmiş biçimin arasına girer: Je suis heureux que tu aies déjà terminé. — “Çoktan bitirmiş olmana sevindim.”

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yalnız biçimi değil, subjonctif seçimini gerektiren ifadeyi ve tamamlanmış eylemi birlikte izleyin.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Je suis content qu'il soit venu.	Gelmesine sevindim.	Duygu bildiren ifade; gelme gerçekleşmiş.
Je regrette qu'elle soit partie.	Ayrılmış olmasına üzülüyorum.	Üzüntü, tamamlanmış bir ayrılığa yöneliyor.
Bien qu'il ait travaillé dur, il n'a pas obtenu le poste.	Çok çalışmış olmasına rağmen işe alınmadı.	Rağmen anlamındaki bağlaç subjonctif gerektirir.
Partons avant qu'il ait fini son discours.	Konuşmasını bitirmeden çıkalım.	Bitirme henüz gerçekleşmedi; gelecekteki sınır noktasıdır.
Je doute qu'ils aient compris la consigne.	Yönergeyi anladıklarından kuşkuluyum.	Kuşku, daha önce verilmiş bir yönergenin anlaşılmasıyla ilgili.
Il faut que vous ayez terminé avant midi.	Öğlene kadar bitirmiş olmanız gerekiyor.	Gelecekteki son saate kadar tamamlanma istenir.
Merci d'être resté jusqu'à ce que tout le monde soit parti.	Herkes gidene kadar kaldığın için teşekkür ederim.	Kalmanın son sınırı, herkesin gitmiş olmasıdır.
Je suis soulagée que les résultats aient été bons.	Sonuçların iyi çıkmış olmasına içim rahatladı.	Être asıl fiildir; yardımcı olarak avoir kullanılır.
Il est possible qu'elle ait oublié notre rendez-vous.	Randevumuzu unutmuş olabilir.	Geçmişteki bir duruma ilişkin olasılık.
Je suis désolé que vous n'ayez pas reçu mon message.	Mesajımı almamış olmanıza üzüldüm.	Olumsuzluk yardımcı fiili çevreler.
Elle est ravie que nous nous soyons rencontrés.	Tanışmış olmamıza çok seviniyor.	Zamirli fiil être ile kurulur.
C'est dommage que tu aies perdu ton billet.	Biletini kaybetmiş olman üzücü.	Geçmişteki bir olay hakkında değerlendirme.

Sık yapılan hatalar

1. Yardımcıyı indicatif biçiminde bırakmak

• Yanlış: Je suis content qu'il est venu.
• Doğru: Je suis content qu'il soit venu. — Gelmesine sevindim.
• Neden? Être content que subjonctif gerektirir. Tamamlanmış gelme için est venu değil, soit venu kullanılır. Benzer şekilde qu'il a fini yerine qu'il ait fini gerekir.

2. Her geçmiş yan cümlede subjonctif kullanmak

• Yanlış: Je sais qu'elle soit partie.
• Doğru: Je sais qu'elle est partie. — Ayrıldığını biliyorum.
• Neden? Eylemin geçmişte olması subjonctif seçmek için yeterli değildir. Olumlu savoir que yapısı bir bilgiyi bildirir ve indicatif alır.

3. Yanlış yardımcı fiili seçmek

• Yanlış: Je regrette qu'elle ait partie.
• Doğru: Je regrette qu'elle soit partie. — Ayrılmış olmasına üzülüyorum.
• Neden? Partir, birleşik zamanlarda être alır. Subjonctif bu seçimi değiştirmez.

4. Tamamlanmışlık farkını silmek

• Yanlış: Je suis contente que tu viennes hier.
• Doğru: Je suis contente que tu sois venu hier. — Dün gelmiş olmana sevindim; burada bir erkeğe sesleniliyor.
• Neden? Hier “dün” diyerek tamamlanmış bir gelişi anlatıyoruz. Que tu viennes tek başına bu geçmişliği taşımaz. Bir kadına sesleniliyorsa venue yazılır.

5. Être ile cinsiyet uyumunu unutmak

• Yanlış: Je suis heureux qu'elles soient arrivé.
• Doğru: Je suis heureux qu'elles soient arrivées. — Onların varmış olmasına sevindim.
• Neden? Özne kadınlardan oluşan bir grubu gösterdiği için arrivées yazılır. Türkçe karşılıkta görünmeyen bu bilgi Fransızca yazımda görünür.

6. Olumsuzluğu geçmiş biçimin çevresine yerleştirmek

• Yanlış: Je regrette qu'il ait ne pas répondu.
• Doğru: Je regrette qu'il n'ait pas répondu. — Cevap vermemiş olmasına üzülüyorum.
• Neden? Çekimli olan bölüm ait olduğu için ne ... pas onu çevreler; répondu dışarıda kalır.

Kullanım notları

Ne yalnızca resmîdir ne de yalnızca kuşku bildirir

Subjonctif passé hem günlük konuşmada hem yazıda doğal bir yapıdır. Je suis content que tu aies appelé “Aramana sevindim” gibi cümleler son derece sıradandır. Bu yapıyı kullanmanız, olayın gerçekleştiğinden emin olmadığınız anlamına gelmez. Sevinme veya üzülme, gerçekleştiği bilinen bir olayı da subjonctif çerçevesine sokabilir.

Günlük konuşmada olumsuzluğun ne parçası sıkça duyulmaz. Yine de öğrenirken ve özenli yazıda qu'il n'ait pas répondu gibi tam biçimleri kullanmak güvenlidir. Konuşma dilinde kimi kişilerin subjonctif yerine indicatif kullanması da bu iki kipi standart dilde birbirinin yerine kullanılabilir yapmaz.

Aynı kişi iki eylemi de yapıyorsa

Türkçede “Geldiğim için mutluyum” rahatça söylenir. Fransızcada bu anlamda genellikle que je ile ikinci bir çekimli cümle kurmak yerine mastar, yani fiilin kişiye göre çekimlenmemiş biçimi kullanılır. Eylem tamamlanmışsa geçmiş mastar yapısı avoir/être + participe passé olur:

• Je suis content d'être venu. — Gelmiş olmama seviniyorum; konuşan erkektir.
• Je regrette d'avoir accepté. — Kabul etmiş olmaktan pişmanım.
• Je suis content que tu sois venu. — Senin gelmiş olmana seviniyorum.

İlk iki örnekte hisseden ve eylemi yapan aynı kişidir. Son örnekte ise sevinen “ben”, gelen “sen” olduğu için que ile ayrı bir yan cümle kurulur. Bu, her yapı için mutlak bir yasak değil, bu tür duygu ifadelerinde temel ve doğal seçimdir.

Türkçede tek bir ek aramayın

Il est possible qu'elle ait oublié cümlesini “Unutmuş olabilir” diye çeviririz. Buradaki -mış, Fransızca biçimin “başkasından duyulan geçmiş” olduğu anlamına gelmez. Aynı yapı Gelmesine sevindim örneğinde Türkçeye -mış olmadan aktarılabilir. Fransızca biçimin işlevi, Türkçe bir ekle bire bir eşleşmesinden daha önemlidir.

İleri kullanım ve önemli ayrımlar

Geçmişlik bir zaman ilişkisi olabilir

Subjonctif passé ile anlatılan olayın mutlaka “dün” olmuş olması gerekmez. Önemli olan, başka bir noktaya göre tamamlanmış görülmesidir.

Fransızca	Türkçe	Zaman ilişkisi
Je suis heureux qu'elle soit arrivée hier.	Dün varmış olmasına sevindim.	Varış konuşma anından önce.
Il faudra que tu aies fini avant mon retour.	Ben dönmeden bitirmiş olman gerekecek.	Bitirme, gelecekteki dönüşten önce.
Je regrettais qu'elle soit partie si tôt.	Bu kadar erken ayrılmış olmasına üzülüyordum.	Ayrılış, geçmişteki üzüntüden önce.

Buna karşılık Il faudra que tu finisses demain “Yarın bitirmen gerekecek” der; que tu aies fini avant midi ise belirli bir sınıra kadar işin bitmiş olmasını öne çıkarır.

Je suis content qu'il vienne cümlesi de bağlama göre “Geliyor olmasına seviniyorum” veya “Gelecek olmasına seviniyorum” anlamını taşıyabilir. Je suis content qu'il soit venu ise gelmeyi tamamlanmış olarak sunar. Adında “présent” bulunması, o biçimin yalnız şu anı anlattığı anlamına gelmez.

Avant que, après que ve anlam farkı

Avant que “... olmadan önce” subjonctif gerektirir. Ardından subjonctif présent de passé de gelebilir:

• Partons avant qu'il finisse son discours. — Konuşmasını bitirmeden çıkalım.
• Partons avant qu'il ait fini son discours. — Konuşmasını bitirmiş olmadan çıkalım.

Türkçede ilk çeviri her iki durumda da daha doğal olabilir. İkinci Fransızca biçim, konuşmanın bütünüyle bitmiş olmasını sınır noktası olarak belirginleştirir; konuşmanın zaten bittiğini söylemez.

Özenli dilde avant qu'il n'ait fini biçimini de görebilirsiniz. Buradaki ne, tek başına olumsuzluk anlamı taşımaz; anlam yine “bitirmeden önce”dir. Buna karşılık avant qu'il n'ait pas fini biçimindeki pas, gerçek bir olumsuzluk getirir ve aynı anlamı vermez. Başlangıçta bu ek ne olmadan doğru cümleler kurabilirsiniz.

Après que “... olduktan sonra” ise standart dilde indicatif alır. Örneğin Nous sommes partis après qu'il a fini son discours “Konuşmasını bitirdikten sonra çıktık” demektir. Subjonctifli kullanımlar duyulsa da özenli yazıda avant que ile après que ayrımını koruyun.

Geçmiş ana cümle her zaman eski bir çekim gerektirmez

Günümüz Fransızcasında ana cümle geçmişte olsa bile subjonctif passé doğal biçimde kullanılır: J'étais heureux qu'elle soit venue. — “Gelmiş olmasına sevinmiştim.”

Edebî metinlerde bunun yerine subjonctif plus-que-parfait, yani daha eski yazı diline özgü birleşik bir geçmiş subjonctif biçimiyle karşılaşabilirsiniz: J'étais heureux qu'elle fût venue. Anlam yine “Gelmiş olmasına sevinmiştim”dir. Bu biçimi tanımak okuma açısından yararlıdır; günlük konuşmada veya sıradan bir e-postada kullanmanız gerekmez. Geçmiş ana cümle gördüğünüzde otomatik olarak bu edebî biçime geçmeyin.

Être asıl fiilse ve edilgen yapılarda

Être fiilinin kendi geçmiş biçimi été olduğundan subjonctif passé biçimi ait été olur: Je suis heureux qu'elle ait été là. — “Orada bulunmuş olmasına sevindim.” Soit été kullanılmaz.

Edilgen yapı, eylemi kimin yaptığından çok, bir kişiye veya şeye ne yapıldığını öne çıkarır. Burada da ait été görebilirsiniz:

• Je suis ravi que votre demande ait été acceptée. — Başvurunuzun kabul edilmiş olmasına çok sevindim.

Bu örnekte été değişmez; acceptée ise dişil tekil olan demande “başvuru” sözcüğüyle uyumludur. Dolayısıyla gördüğünüz her été biçimini ezberden “être yardımcıdır” diye yorumlamayın; cümlenin hangi parçalarının ne işe yaradığını ayırın.

Çalışma önerileri

1. İki kararlı alıştırma yapın. Önce “Bu ifade subjonctif istiyor mu?”, ardından “Eylem tamamlanmış mı?” diye sorun. Je sais que…, je regrette que…, il est possible que… başlangıçlarını kullanarak aynı olayı farklı bakışlarla anlatın. Böylece zamanı seçmeden önce kipi kontrol etme alışkanlığı kazanırsınız.
2. Cümle çiftleri hazırlayın. Je suis content que tu viennes “Gelecek olmana seviniyorum” ile Je suis content que tu sois venu “Gelmiş olmana seviniyorum” gibi çiftler yazın. Sonra “dün”, “yarın öğlene kadar”, “ben dönmeden” gibi zaman ifadeleri ekleyip hangi biçimin neden uygun olduğunu açıklayın. Yalnız yardımcı fiili değil, anlam farkını da çalışın.
3. Kısa bir mesajı iki kez gözden geçirin. Bir buluşma sonrasında beş cümlelik bir mesaj yazın: gelmeye sevinme, yardım için teşekkür, birinin gelememesine üzülme gibi. İlk kontrolde aie/ait/aient ve sois/soit/soient biçimlerine bakın. İkinci kontrolde yardımcı seçimini, olumsuzluğun yerini ve geçmiş biçimin uyumunu ayrı ayrı inceleyin.

İlgili konular

• Ön bilgi: Şimdiki subjonctif — Subjonctif gerektiren ifadeleri ve avoir/être yardımcılarının bu kipteki çekimlerini öğrenmek, geçmiş biçimi kurmanın temelidir.