Fransızcada birleşik ilgi zamirleri

Kısaca

Fransızcada lequel, laquelle, lesquels, lesquelles, daha önce belirtilen bir kişi veya şeyi bir edattan sonra yeniden anmadan anlatır: la table sur laquelle j’écris — “üzerinde yazı yazdığım masa”. À ve de, bu biçimlerin bazılarıyla birleşir: auquel, auxquelles, duquel gibi. Belirli bir ad yerine “olan şey, söylenen şey” gibi bir anlam gerektiğinde ise göreve göre ce qui, ce que, ce dont kullanılır.

Genel bakış

İlgi zamiri, bir adı açıklayan yan cümleyi o ada bağlayan sözcüktür. Örneğin “Bir masa aldım. O masanın üzerinde çalışıyorum.” cümlelerini Türkçede “Üzerinde çalıştığım masayı aldım.” diye birleştiririz. Fransızcada bu bağlantı farklı kurulur: J’ai acheté la table sur laquelle je travaille. Türkçede adın önüne gelen “üzerinde çalıştığım” bölümü, Fransızcada çoğunlukla addan sonra gelir.

B2 düzeyinde amaç yalnızca qui ve que ile cümle kurmak değil, “hangi araçla, kiminle, neye karşı, ne sayesinde?” gibi ilişkileri de doğru aktarabilmektir. Birleşik ilgi zamirleri, özellikle bir edat gerektiğinde işe yarar. Edat, sözcükler arasındaki ilişkiyi belirten avec “ile”, sur “üzerinde” veya pour “için” gibi bir sözcüktür. Bu derste biçimleri ezberlemek kadar, edatın nereden geldiğini görmek de önemlidir.

Türkçede “güvendiğim kişi” ve “güvendiğim yöntem” aynı yapıyla söylenir. Fransızcada ise faire confiance à “güvenmek” kalıbındaki à korunur: la personne à qui je fais confiance ve la méthode à laquelle je fais confiance. Ayrıca Türkçede bulunmayan dilbilgisel cinsiyet, yani adların eril veya dişil sınıfa ayrılması, zamirin biçimini etkiler.

Yapı nasıl kurulur?

1. Önce bağlanan adı belirleyin

Zamirin geri döndüğü ada öncül denir; bu, yan cümlenin hangi kişi veya şeyi açıkladığıdır. La chaise sur laquelle je suis assis — “üzerinde oturduğum sandalye” ifadesinde öncül la chaise sözcüğüdür.

Lequel ailesi, bu adın cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına uyar. Uyumu konuşan kişinin cinsiyeti veya yan cümlede işi yapan kişi belirlemez.

Adın özelliği	Temel biçim	Kullanım örneğinin anlamı
Eril, tekil	lequel	Eril tekil bir adın yerini tutar.
Dişil, tekil	laquelle	Dişil tekil bir adın yerini tutar.
Eril, çoğul	lesquels	Eril çoğul bir adın yerini tutar.
Dişil, çoğul	lesquelles	Dişil çoğul bir adın yerini tutar.

• Le fauteuil dans lequel je lis est près de la fenêtre. — “İçinde oturup kitap okuduğum koltuk pencerenin yanında.” Fauteuil eril tekildir.
• Les chaises sur lesquelles nous sommes assis sont anciennes. — “Üzerinde oturduğumuz sandalyeler eski.” Chaises dişil çoğuldur.

Bu biçimler Türkçeye her zaman “hangi” diye çevrilmez. Burada bir soru sorulmuyor; bir ad açıklanıyor.

2. Edatı bağımsız cümleden bulun

En güvenilir yöntem, yan cümleyi önce ayrı bir cümle olarak düşünmektir:

• J’écris sur cette table. — “Bu masanın üzerinde yazı yazıyorum.”
• La table sur laquelle j’écris est trop petite. — “Üzerinde yazı yazdığım masa çok küçük.”

İlk cümlede sur varsa, ikinci cümlede de kalır. Yapının sırası şöyledir: açıklanan ad + edat + uygun ilgi zamiri + yan cümlenin geri kalanı.

Edatı bazen fiil, bazen anlatılmak istenen yer veya ilişki belirler. Penser à “düşünmek”, compter sur “güvenmek, bel bağlamak” ve travailler avec “ile çalışmak” aynı edatı kullanmaz. Türkçe çeviriye bakarak edat seçmek yerine Fransızca kalıbı temel alın:

• Le projet auquel je pense est ambitieux. — “Düşündüğüm proje iddialı.” Burada penser à kullanılır.
• Le soutien sur lequel je compte est essentiel. — “Güvendiğim destek çok önemli.” Burada compter sur kullanılır.

Türkçedeki yönelme eki -e/-a, her zaman Fransızca à anlamına gelmez. “Birini beklemek” de attendre quelqu’un biçimindedir; Fransızcada araya edat girmez. Bu nedenle “beklediğim kişi” için la personne que j’attends denir.

3. À ve de ile birleşen biçimler

À ve de, lequel ailesinin bazı üyeleriyle zorunlu olarak birleşir. Dişil tekil biçimler ise ayrı yazılır.

Cinsiyet ve sayı	Temel biçim	À ile	De ile
Eril tekil	lequel	auquel	duquel
Dişil tekil	laquelle	à laquelle	de laquelle
Eril çoğul	lesquels	auxquels	desquels
Dişil çoğul	lesquelles	auxquelles	desquelles

Buna göre à lequel değil auquel, de lesquels değil desquels yazılır. Ancak à laquelle ve de laquelle iki ayrı sözcük olarak kalır.

• Les questions auxquelles elle répond sont difficiles. — “Yanıtladığı sorular zor.” Temel kalıp répondre à une question şeklindedir.
• La salle à côté de laquelle se trouve l’accueil est fermée. — “Yanında danışma bulunan salon kapalı.” À côté de “yanında” kalıbının sonundaki de, dişil tekil laquelle ile ayrı kalır.

Duquel ve benzeri biçimlerin dont ile ilişkisi ayrıca önemlidir; bunlar her cümlede birbirinin yerine geçmez.

4. Kişiler için edat + qui seçeneği

Bir kişiden söz ederken edattan sonra çoğu zaman qui kullanılabilir; bu biçim cinsiyete ve sayıya göre değişmez:

• L’ami auquel je pense habite à Lyon. — “Düşündüğüm arkadaş Lyon’da yaşıyor.”
• L’ami à qui je pense habite à Lyon. — “Düşündüğüm arkadaş Lyon’da yaşıyor.”

İki cümle de doğrudur; kişi için à qui günlük dilde genellikle daha doğal gelir. Aynı şekilde les collègues avec qui je travaille — “birlikte çalıştığım iş arkadaşları” denebilir. Bir nesne veya kavram için bu şekilde qui kullanılmaz: “birlikte çalıştığım yazılım” için le logiciel avec lequel je travaille gerekir.

Önemli bir ayrıntı: parmi “arasından, arasında” sonrasında kişilerden söz edilse de lequel ailesi kullanılır: les candidats parmi lesquels il faut choisir — “aralarından seçim yapılması gereken adaylar”.

5. Dont ne zaman, duquel ne zaman?

Dont, yalın bir de ilişkisini çoğu zaman tek başına karşılar. Bu ilişki bir fiilden, sıfattan veya sahiplik anlamından gelebilir:

• Le dossier dont je parle est confidentiel. — “Sözünü ettiğim dosya gizli.” Temel kalıp parler de “hakkında konuşmak”tır.
• La collègue dont le fils étudie à Ankara arrive demain. — “Oğlu Ankara’da okuyan iş arkadaşımız yarın geliyor.” Burada bir yakınlık, sahiplik ilişkisi vardır.

Buna karşılık près de “yakınında”, à côté de “yanında”, au sujet de “hakkında” gibi birden çok sözcüklü edat yapıları kullanıldığında, sondaki de için duquel ailesi gerekir:

• Le bâtiment près duquel nous attendons est une bibliothèque. — “Yakınında beklediğimiz bina bir kütüphane.”
• Les décisions au sujet desquelles nous discutons sont importantes. — “Hakkında tartıştığımız kararlar önemli.”

İlk cümlede près dont denmez. Kişiler için près de qui gibi bir seçenek de vardır: la personne près de qui je suis assis — “yanında oturduğum kişi”.

Başlangıç için kullanışlı ayrım şudur: yalnız de gerekiyorsa çoğunlukla dont; daha uzun bir edat yapısının parçasıysa de + lequel ailesi. Yalın de sonrasında duquel biçimleri bazı bağlamlarda mümkün olsa da sıradan bir dont cümlesini böyle değiştirmek genellikle gereksiz ölçüde ağırdır.

6. Belirli bir ad yoksa ce qui, ce que, ce dont

“Beni ilgilendiren şey”, “söylediğin şey” ve “ihtiyacım olan şey” ifadelerinde belirli bir masa, kişi veya karar adı yoktur. Fransızcada bu belirsiz içeriği ce ile başlayan yapılar karşılar. Seçimi anlamın soyutluğu değil, yan cümlede eksik olan öğenin görevi belirler.

Biçim ve örnek	Türkçesi	Seçim nedeni
Ce qui m’intéresse, c’est l’histoire.	Beni ilgilendiren şey tarih.	Ce qui, özne; yani ilgiyi uyandıran şeydir.
Je comprends ce que tu veux.	Ne istediğini anlıyorum.	Ce que, doğrudan nesne; yani isteme eyleminin yöneldiği şeydir.
Voilà ce dont j’ai besoin.	İşte ihtiyacım olan şey.	Avoir besoin de kalıbındaki de ilişkisini karşılar.

Özne, cümlede eylemi yapan veya durumu taşıyan öğedir. Doğrudan nesne ise fiile edatsız bağlanan, eylemin yöneldiği öğedir. Bu ayrımı görmek için kısa cümle kurun: Quelque chose m’intéresse — “Bir şey ilgimi çekiyor”; bu nedenle ce qui. Tu veux quelque chose — “Bir şey istiyorsun”; bu nedenle ce que.

Ce que, ünlüyle veya okunmayan h ile başlayan sözcük önünde ce qu’ olur: ce qu’elle propose — “onun önerdiği şey”. Bu, ayrı bir zamir değil, aynı yapının kısalmış yazımıdır.

Soyut bir adın bulunması tek başına ce kullanmayı gerektirmez. Le problème auquel je pense — “düşündüğüm sorun” ifadesinde problème açıkça belirtilmiştir; bu yüzden auquel kullanılır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde hem edatın gerektirdiği ilişkiye hem de açıklanan adın biçimine dikkat edin.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
La table sur laquelle j’écris est bancale.	Üzerinde yazı yazdığım masa sallanıyor.	Dişil tekil ad ve sur.
L’ami auquel je pense vient de déménager.	Düşündüğüm arkadaş yeni taşındı.	Kişi için à qui de kullanılabilir.
Les outils avec lesquels nous travaillons sont neufs.	Çalışırken kullandığımız aletler yeni.	Eril çoğul ad ve avec.
La solution à laquelle nous avons pensé coûte trop cher.	Aklımıza gelen çözüm çok pahalı.	Penser à kalıbı korunur.
Les formations auxquelles elle participe ont lieu en ligne.	Katıldığı eğitimler çevrim içi yapılıyor.	Participer à ve dişil çoğul uyum.
Le parc près duquel j’habite ferme à vingt heures.	Yakınında oturduğum park saat sekizde kapanıyor.	Près de ve eril tekil biçim.
Les maisons à côté desquelles passe le tramway sont anciennes.	Yanından tramvay geçen evler eski.	À côté de ve dişil çoğul biçim.
La collègue avec qui je partage ce bureau est en congé.	Bu odayı paylaştığım iş arkadaşım izinde.	Kişi için edattan sonra qui.
Ce qui m’intéresse, c’est de comprendre les causes.	Beni ilgilendiren şey nedenleri anlamak.	İlgiyi uyandıran şey özne görevinde.
Note ce que le médecin te conseille.	Doktorun sana önerdiklerini not al.	Önerilen şey doğrudan nesne görevinde.
Ce dont j’ai besoin, c’est d’un peu de calme.	İhtiyacım olan şey biraz sakinlik.	Avoir besoin de kalıbı.
Elle a annulé la réunion, ce qui nous a surpris.	Toplantıyı iptal etti; bu da bizi şaşırttı.	Ce qui, önceki olayın tamamına döner.

Sık yapılan hatalar

1. Uyumu yakındaki başka bir sözcüğe göre yapmak

• Yanlış: La méthode avec lequel il travaille est efficace.
• Doğru: La méthode avec laquelle il travaille est efficace.
• Anlamı: “Çalışırken kullandığı yöntem etkili.”

Zamir il sözcüğüne değil, dişil tekil méthode adına uyar. Türkçede böyle bir cinsiyet uyumu olmadığı için her seferinde açıklanan adı bulmak yararlıdır.

2. Birleşmeyi unutmak

• Yanlış: Les projets à lesquels je participe sont variés.
• Doğru: Les projets auxquels je participe sont variés.
• Anlamı: “Katıldığım projeler çeşitli.”

À + lesquels birleşerek auxquels olur. Buna karşılık dişil tekil biçimde à laquelle ayrı yazılır; bütün biçimlere tek bir birleşme kuralı uygulamayın.

3. Edatı düşürmek veya yanlış edat seçmek

• Yanlış: La décision que je m’oppose est injuste.
• Doğru: La décision à laquelle je m’oppose est injuste.
• Anlamı: “Karşı çıktığım karar adaletsiz.”

S’opposer à “karşı çıkmak” kalıbı à ister. Türkçede “karşı çıktığım” demek yeterli olsa da Fransızca yapıda bu bağlantı görünür olmalıdır.

4. Uzun edat yapısının sonuna dont koymak

• Yanlış: Le café à côté dont je travaille est fermé.
• Doğru: Le café à côté duquel je travaille est fermé.
• Anlamı: “Yanında çalıştığım kafe kapalı.”

À côté de bir bütün olarak korunur; sonundaki de, lequel ile birleşir. Dont, bu yapının son parçası gibi kullanılamaz.

5. Ce qui ile ce que arasındaki görevi kaçırmak

• Yanlış: Je ne comprends pas ce qui tu dis.
• Doğru: Je ne comprends pas ce que tu dis.
• Anlamı: “Ne dediğini anlamıyorum.”

Söyleyen kişi tu, yani öznedir. Söylenen şey ise doğrudan nesnedir; bu nedenle ce que gerekir. Söylenen şeyin insanla veya nesneyle ilgili olması seçimi değiştirmez.

6. Dont ile de ilişkisini iki kez belirtmek

• Yanlış: C’est ce dont j’en ai besoin.
• Doğru: C’est ce dont j’ai besoin.
• Anlamı: “İhtiyacım olan şey bu.”

Dont, de ilişkisini zaten taşır; aynı ilişkiyi gösteren en zamirini yeniden eklemeyin. Benzer biçimde la femme dont le frère… — “erkek kardeşi…” yapısında le frère denir; aynı sahipliği ayrıca son frère ile tekrarlamayın.

Kullanım notları

Birleşik ilgi zamirleri yalnızca resmî dile ait değildir. La chaise sur laquelle tu es assis — “üzerinde oturduğun sandalye” gündelik bir ifadedir. Bununla birlikte kişilerde avec qui, pour qui, à qui çoğunlukla daha hafif ve doğal duyulur. Uzun au sujet desquelles türü yapılar ise yazılı açıklamalarda daha sık karşınıza çıkar.

Yer ve zaman söz konusuysa où daha kısa bir seçenek sunabilir: la ville où j’habite — “oturduğum şehir”. Fakat her yer ilişkisi où ile aynı anlama gelmez. La ville près de laquelle j’habite “yakınında oturduğum şehir” demektir; près de ifadesini kaldırmak konumu değiştirir. Aynı şekilde bir sandalyenin üzerinde oturmayı açıkça anlatırken sur laquelle ilişkiyi netleştirir.

Konuşmada Fransızca cümleyi daha kısa iki cümleye ayırmak da doğaldır. Uzun bir zamir zinciri kurmak yerine C’est mon nouveau bureau. Je travaille près de la fenêtre. — “Burası yeni çalışma odam. Pencerenin yakınında çalışıyorum.” denebilir. Ancak ilgi cümlesi kurmayı seçtiğinizde gerekli edatı düşürmek standart bir çözüm değildir.

Daha ileri kullanım

Ce à quoi, ce sur quoi ve ce pour quoi

Belirli bir ad yoksa ve gereken edat de değilse, her şeyi ce dont ile anlatamayız. Bu durumda çoğunlukla ce + edat + quoi yapısı kullanılır:

• Je sais ce à quoi tu penses. — “Ne düşündüğünü biliyorum.” Penser à kalıbı à ister.
• Voilà ce sur quoi nous sommes d’accord. — “İşte üzerinde anlaştığımız konu bu.” Être d’accord sur kalıbı sur ister.
• C’est ce pour quoi nous nous battons. — “Uğruna mücadele ettiğimiz şey bu.” Pour amaç veya uğruna çaba gösterilen şeyi belirtir.

Buradaki quoi değişmez; önünde cinsiyet ve sayı uyumu yapılacak belirli bir ad yoktur. Ce pour quoi ile ce pourquoi ayrımına da dikkat edin: ce pour quoi “uğruna, için” ilişkisini korurken, bitişik ce pourquoi daha çok “bu nedenle” anlamıyla kullanılır. İkinci anlam için günlük dilde c’est pourquoi — “bu yüzden” yaygındır.

Bir olayın tamamına geri dönmek

Ce qui, ce que, ce dont, virgülden sonra geldiğinde yalnızca son adı değil, önceki cümlenin bildirdiği olayı da açıklayabilir:

• Il a refusé notre offre, ce que je regrette. — “Teklifimizi reddetti; buna üzülüyorum.”
• Le train est arrivé à l’heure, ce dont tout le monde s’est réjoui. — “Tren zamanında geldi; herkes buna sevindi.”

İlk örnekte üzülmeye konu olan şey reddetme olayıdır; regretter quelque chose edatsız kullanılır. İkincide se réjouir de quelque chose “bir şeye sevinmek” kalıbı de ister. Önceki olay aynı türden olsa bile zamir, yeni yan cümlenin yapısına göre seçilir.

Bir adın içindeki de ilişkisi

Bazen de, doğrudan fiile değil, daha büyük bir ad grubunun içine bağlıdır. Şu örneği adım adım okuyun:

La maison sur le toit de laquelle on a installé des panneaux solaires est ancienne. — “Çatısına güneş panelleri yerleştirilen ev eski.”

Bağımsız cümle On a installé des panneaux solaires sur le toit de cette maison — “Bu evin çatısına güneş panelleri yerleştirildi” biçimindedir. Sur le toit de grubu korunur; laquelle, dişil tekil maison adına döner. Bu yapı, basit bir sahiplik cümlesindeki dont le toit ile aynı yerde kullanılamaz; çünkü burada bütün “çatısına” grubu bir edata bağlıdır.

Resmî metinlerde özne olarak lequel

Bu aile çoğunlukla edattan sonra öğrenilse de resmî, hukuki veya açıklayıcı yazılarda lequel özne olarak da görülebilir:

Le document a été remis à la directrice, laquelle l’a signé immédiatement. — “Belge müdüre teslim edildi; müdür de belgeyi hemen imzaladı.”

Burada laquelle, dişil tekil directrice adına döner ve ikinci bölümün öznesidir. Günlük dilde qui veya iki ayrı cümle genellikle daha doğaldır. Bu kullanımı tanımak yeterlidir; sıradan her qui yerine lequel koymak anlatımı yapaylaştırabilir.

Vurgu cümleleriyle bağlantı

Ce qui… c’est…, ce que… c’est… ve ce dont… c’est… yapıları, söylemek istediğiniz noktayı öne çıkarır:

Ce qui compte, c’est la régularité. — “Asıl önemli olan düzenlilik.”

Ce dont nous avons besoin, c’est de temps. — “İhtiyacımız olan şey zaman.”

İkinci örnekte c’est de temps bölümündeki de, önceki dont gereksiz yere tekrarlanıyor demek değildir. Vurgulu cümlenin bu bölümünde avoir besoin de ilişkisi yeniden gösterilir. Bu kullanım, tek bir yan cümlenin içine fazladan en eklemekten farklıdır.

Çalışma önerileri

1. İki kısa cümleyi birleştirin. Önce Je participe à cette réunion — “Bu toplantıya katılıyorum” yazın. Sonra La réunion à laquelle je participe commence à neuf heures — “Katıldığım toplantı saat dokuzda başlıyor” biçimine geçin. Her denemede edatı ve açıklanan adı ayrı ayrı işaretleyin. Aynı çalışmayı eril, dişil, tekil ve çoğul adlarla tekrarlayın.

2. Zamirden önce kalıbı hatırlayın. Bir sayfaya penser à, avoir besoin de, compter sur kalıplarını ve Türkçe anlamlarını yazın. Her biriyle önce adı açık bir örnek, sonra “şey” anlamlı bir örnek kurun: le projet auquel je pense — “düşündüğüm proje”; ce à quoi je pense — “düşündüğüm şey”. Böylece biçim ezberini gerçek cümle yapısına bağlarsınız.

3. Boşluğun görevini kontrol edin. Bir metindeki ce qui, ce que, ce dont örneklerini bulun. Her birini “bir şey…” veya “…bir şey” içeren basit bir cümleye dönüştürün. Eksik öğe özne mi, edatsız nesne mi, yoksa de ile bağlanan bir öğe mi? Türkçede benzer çeviriler çıkmasına rağmen Fransızca biçimlerin neden değiştiğini bu şekilde görebilirsiniz.

İlgili konular

• Önce bilinmesi yararlı: Où ve dont ilgi zamirleri — Yer, zaman ve de ilişkisini anlatan temel yapıları pekiştirir.
• Bir sonraki adım: Vurgu yapıları — Ce qui… c’est… gibi kalıplarla cümlenin önemli bölümünü öne çıkarmayı gösterir.