Rumencede ilgi cümleleri

Kısaca

Rumencede ilgi cümlesi, bir kişi veya şey hakkında bilgi veren ve genellikle o adı izleyen yapıdır: omul care vine, “gelen adam”. Care eylemi yapanı, pe care eylemden doğrudan etkileneni gösterebilir; ikinci yapıda îl, o, îi, le gibi kısa zamirler de kullanılır: cartea pe care o citesc, “okuduğum kitap”. “Kime?” ilişkisi için căruia, căreia, cărora, “içinde, hakkında, birlikte” gibi ilişkiler içinse în care, despre care, cu care kullanılır.

Genel bakış

Türkçede “dün tanıştığım komşu”, “durakta bekleyen kadın” veya “anahtarını kaybettiğim ev” derken bir adı ayrıntılandırırız. Buradaki ad, bir insanı, nesneyi ya da kavramı belirten sözcüktür. Rumencede de aynı ihtiyacı ilgi cümlesi karşılar: başka bir cümleye bağlı olarak bir adı açıklayan küçük bir cümle. Rumence dil bilgisinde bu yapılara propoziții relative denir.

Türkçe açısından ilk fark, bilginin yeridir. Türkçede “gelen” sözcüğü “adam”dan önce gelir; Rumencede omul care vine denir, yani önce “adam”, ardından onu tanıtan bölüm gelir. İkinci fark, Türkçedeki “-en” ve “-dik” gibi eklerin yerine care gibi bir ilgi zamiri kullanılmasıdır. Zamir, adı tekrar etmeden ona gönderme yapan sözcüktür; ilgi zamiri de bu görevi iki cümleyi birbirine bağlayarak yapar.

B1 düzeyinde amaç yalnızca care sözcüğünü tanımak değildir. Adın bağlı cümlenin içinde ne iş yaptığını seçebilmek gerekir: gelen kişi mi, sizin gördüğünüz kişi mi, yoksa bir şey verdiğiniz kişi mi? Bu ayrım, hem zamirin biçimini hem de yanında kullanılacak küçük sözcükleri belirler. Ayrıntılara geçmeden önce care / pe care / căruia üçlüsünü birbirinden ayırmak sağlam bir başlangıçtır.

Nasıl kurulur?

Önce iki cümle arasındaki ortak adı bulun

İki ayrı cümleyi ele alalım:

• Am un vecin. Vecinul lucrează la spital. — Bir komşum var. Komşum hastanede çalışıyor.
• Am un vecin care lucrează la spital. — Hastanede çalışan bir komşum var.

İkinci cümlede tekrar edilen vecinul yerine care gelir. Hastanede çalışan kişi hâlâ komşudur. Bu yüzden care, bağlı cümlenin öznesidir, yani eylemi yapan veya hakkında bir durum bildirilen ögedir.

Temel düzen şöyledir:

Açıklanan ad + ilgi zamiri + o ad hakkında bilgi veren cümle

Bu düzen Türkçenin tersine işler. “Satın aldığım bilet” ifadesini kurarken Rumencede önce biletul demeye, sonra satın alma bilgisini eklemeye alışmak gerekir.

Care: eylemi yapanı anlatırken

Care, özne görevindeyken kişinin veya şeyin cinsiyetine ve sayısına göre değişmez. Rumencede dil bilgisel cinsiyet, adların eril, dişil veya nötr gruplarda yer almasıdır; bu gruplar gerçek hayattaki cinsiyetle her zaman örtüşmez.

Rumence	Türkçe	Açıklama
omul care vine	gelen adam	Tekil eril ad
femeia care vine	gelen kadın	Tekil dişil ad
oamenii care vin	gelen insanlar	Çoğul ad
cărțile care sunt pe masă	masanın üstünde olan kitaplar	Çoğul dişil ad

Zamir aynı kalsa da fiil, yani eylem veya durum bildiren sözcük, öznenin sayısına uyar: vine tekil, vin çoğuldur. Dolayısıyla değişmeyen care, ardından gelen fiilin de değişmeyeceği anlamına gelmez.

Omul care vine. tek başına “Gelen adam.” anlamında bir ad grubudur; her durumda tamamlanmış bir cümle değildir. Omul care vine este fratele meu. derseniz “Gelen adam benim erkek kardeşim.” biçiminde tam bir yargı kurarsınız.

Pe care: eylemin doğrudan etkilediği kişi veya şey

Doğrudan nesne, eylemin doğrudan yöneldiği, “kimi?” veya “neyi?” sorusuna karşılık gelen ögedir. Türkçede “adamı görüyorum” ve “kitabı okuyorum” derken bu görevi “adamı” ve “kitabı” üstlenir.

Rumencede belirli bir adı açıklayan ilgi cümlesinde bu ilişki için standart yapı pe care olur:

• Citesc cartea. — Kitabı okuyorum.
• Cartea pe care o citesc este interesantă. — Okuduğum kitap ilginç.

Burada kitap okuma işini yapmaz; okunan şeydir. Bu nedenle yalnızca care yetmez. Ayrıca o, kitabı tekrar işaret eden kısa nesne zamiridir. Bu tür yapılarda pe care ile birlikte kısa zamiri de öğrenin; Türkçeye bu zamiri ayrıca “onu” diye çevirmek gerekmez.

Rumence	Türkçe	Kısa nesne zamiri
băiatul pe care îl cunosc	tanıdığım oğlan	Eril tekil için îl
cartea pe care o citesc	okuduğum kitap	Dişil tekil için o
vecinii pe care îi salut	selam verdiğim komşular	Eril çoğul için îi
cărțile pe care le cumpăr	satın aldığım kitaplar	Dişil çoğul için le

Nötr adlar tekilde eril, çoğulda dişil biçimlerle eşleşir: telefonul pe care îl folosesc — “kullandığım telefon”; telefoanele pe care le folosesc — “kullandığım telefonlar”.

Kısa zamirin yeri, fiilin yapısına göre değişebilir. Îl citesc “onu okuyorum” iken l-am citit “onu okudum” demektir. Dişil tekilde geçmiş zamanla am citit-o kullanılır. Dolayısıyla cartea pe care am citit-o, “okuduğum kitap” demektir; o burada fiil grubunun sonundadır. Kuralı yalnızca “zamiri her zaman fiilin önüne koy” diye ezberlemeyin.

Căruia, căreia, cărora: birine verme, söyleme, gönderme

Dolaylı nesne, burada eylemin alıcısını, örneğin bir şeyin kime verildiğini gösteren ögedir. Rumencede bu görev çoğunlukla datif, yani yönelme ilişkisini belirten hâl ile kurulur. Hâl, bir adın veya zamirin cümledeki görevini gösteren biçimdir; Türkçedeki “adam, adamı, adama” ayrımı buna benzer.

Care, bu görevde aşağıdaki biçimleri alır:

Rumence	Türkçe	Biçimin seçimi
prietenul căruia îi scriu	yazdığım erkek arkadaş	Eril tekil: căruia
colega căreia îi scriu	yazdığım kadın iş arkadaşı	Dişil tekil: căreia
prietenii cărora le scriu	yazdığım arkadaşlar	Çoğul: cărora
colegele cărora le scriu	yazdığım kadın iş arkadaşları	Çoğul: cărora

Tekilde îi, çoğulda le kısa zamiri bu ilişkiyi yeniden gösterir. Geçmiş zamanda îi çoğu kez yardımcı fiile bağlanarak i- olur:

• Prietenul căruia i-am dat cartea locuiește aici. — Kitabı verdiğim arkadaş burada oturuyor.
• Colegele cărora le-am trimis mesajul sunt ocupate. — Mesajı gönderdiğim kadın iş arkadaşları meşgul.

Îi biçimini tek başına görerek görevini belirlemeyin. Pe care îi văd içinde eril çoğul doğrudan nesnedir: “gördüğüm”. Căruia îi scriu içinde ise tekil alıcıyı gösterir: “yazdığım”. Bütün yapıya bakmak gerekir.

În care, cu care, despre care: ilişkiyi kuran sözcüğü koruyun

Edat, sözcükler arasında yer, araç, beraberlik veya konu gibi ilişkiler kuran sözcüktür. Türkçede bunların bir bölümünü eklerle, bir bölümünü “ile, hakkında” gibi sözcüklerle anlatırız. Rumencede edat, çoğu kez care sözcüğünün önüne gelir.

Rumence	Türkçe	Kurulan ilişki
casa în care stau	oturduğum ev	Evin içinde oturma
persoana cu care vorbesc	konuştuğum kişi	Biriyle konuşma
problema despre care discutăm	konuştuğumuz sorun	Bir konu hakkında konuşma
orașul din care vin	geldiğim şehir	Bir yerden gelme
lucrul la care mă gândesc	düşündüğüm şey	Bir şeye yönelen düşünce

Edat seçimini yalnızca Türkçe çeviriye göre yapmayın. Türkçede “birini düşünmek” derken Rumencede a se gândi la cineva kullanılır: “düşündüğüm kişi” bu nedenle persoana la care mă gândesc olur.

Ayrıca pe care gördüğünüz her yerde doğrudan nesne bulunduğunu varsaymayın. Scaunul pe care stau — “oturduğum sandalye” örneğinde pe, “üstünde” ilişkisini kuran gerçek bir yer edatıdır. Bu anlamda nesneyi tekrar eden bir îl eklenmez. Pe care îl repar ise “tamir ettiğim” demektir ve doğrudan nesne yapısıdır.

Ce ve ceea ce: her yerde care yerine geçmez

Ce, ilgi yapılarında özellikle tot ce “her şey / ne varsa” ve ceea ce “olan şey / …-dığı şey” gibi kalıplarda önemlidir:

• Tot ce spui este adevărat. — Söylediğin her şey doğru.
• Nu înțeleg ceea ce spui. — Söylediğini anlamıyorum.
• Ceea ce mă deranjează este zgomotul. — Beni rahatsız eden şey gürültü.

İlk iki örnekteki ce için ayrıca pe veya nesneyi tekrar eden o eklenmez. Buna karşılık belirli bir adı açıklarken genel ve güvenli seçiminiz care olsun: “okuduğum kitap” için cartea pe care o citesc.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca bağlayıcı sözcüğe değil, ardından gelen kısa zamire ve fiile de dikkat edin. Türkçe karşılıklar doğal anlamı verir; Rumencedeki her küçük sözcük Türkçede ayrı bir sözcük olarak görünmeyebilir.

Rumence	Türkçe	Dikkat edilecek nokta
Omul care vine este noul nostru vecin.	Gelen adam yeni komşumuz.	Gelen kişi özne olduğu için care
Caut un magazin care este deschis duminica.	Pazar günleri açık olan bir dükkân arıyorum.	Bir yeri özelliğiyle tanıtma
Cartea pe care o citesc este despre istoria Bucureștiului.	Okuduğum kitap Bükreş'in tarihi hakkında.	Kitap doğrudan nesne; o ile tekrar ediliyor
Filmul pe care l-am văzut ieri m-a impresionat.	Dün izlediğim film beni etkiledi.	Geçmiş zamanda l-am
Cheile pe care le cauți sunt în geantă.	Aradığın anahtarlar çantada.	Çoğul nesne için le
Casa în care stau este aproape de gară.	Oturduğum ev istasyona yakın.	Yer ilişkisi: în care
Colegul cu care lucrez vorbește turcă.	Birlikte çalıştığım erkek iş arkadaşım Türkçe konuşuyor.	Beraberlik ilişkisi: cu care
Acesta este subiectul despre care am discutat.	Bu, üzerinde konuştuğumuz konu.	Konu ilişkisi: despre care
Prietenul căruia i-am dat cartea mi-a trimis un mesaj.	Kitabı verdiğim arkadaş bana bir mesaj gönderdi.	Tekil eril alıcı için căruia i-am
Profesoara căreia i-am scris mi-a răspuns astăzi.	Yazdığım kadın öğretmen bugün bana cevap verdi.	Tekil dişil alıcı için căreia
Oamenii cărora le-am cerut ajutor au fost amabili.	Yardım istediğim insanlar nazikti.	Çoğul alıcı için cărora le-am
Tot ce am cumpărat încape în această sacoșă.	Satın aldığım her şey bu torbaya sığıyor.	Tot ce kalıbı
Trenul a întârziat, ceea ce ne-a dat peste cap planurile.	Tren gecikti; bu da planlarımızı altüst etti.	Ceea ce önceki olayın tamamına gönderme yapıyor
Vecina a cărei fiică studiază la Ankara vine mâine.	Kızı Ankara'da okuyan kadın komşu yarın geliyor.	Sahiplik ilişkisi; ayrıntısı aşağıda

Sık yapılan hatalar

1. Doğrudan nesnede pe sözcüğünü atlamak

• Yanlış: Cartea care o citesc este interesantă.
• Doğru: Cartea pe care o citesc este interesantă. — Okuduğum kitap ilginç.
• Neden? Kitap okuyan değil, okunan şeydir. Standart yazı dilinde bu yapıda pe care gerekir. Konuşmada eksiltili biçimlerle karşılaşmanız, bunları örnek almanız gerektiği anlamına gelmez.

2. Kısa nesne zamirini gereksiz sanmak

• Yanlış: Femeia pe care cunosc locuiește aici.
• Doğru: Femeia pe care o cunosc locuiește aici. — Tanıdığım kadın burada oturuyor.
• Neden? Türkçede ayrıca “onu” denmemesi, Rumencede o sözcüğünü gereksiz yapmaz. Pe care + kısa nesne zamiri yapısını bir bütün olarak öğrenin.

3. Alıcıyı pe care ile göstermek

• Yanlış: Fata pe care i-am dat cheia a plecat.
• Doğru: Fata căreia i-am dat cheia a plecat. — Anahtarı verdiğim kız gitti.
• Neden? Verilen şey anahtardır; kız ise alıcıdır. Burada “kimi verdim?” değil, “kime verdim?” ilişkisi vardır. Dişil tekil alıcı için căreia seçilir.

4. Edatı unutmak

• Yanlış: Casa care locuiesc este mică.
• Doğru: Casa în care locuiesc este mică. — Oturduğum ev küçük.
• Neden? Türkçede “oturduğum ev” derken “içinde” sözcüğünü ayrıca söylemeyiz. Rumencede ise locuiesc în casă ilişkisi, bağlı cümlede în care olarak korunur.

5. Fiili tekilde bırakmak

• Yanlış: Oamenii care vine sunt colegii mei.
• Doğru: Oamenii care vin sunt colegii mei. — Gelen insanlar benim iş arkadaşlarım.
• Neden? Care değişmez ama öznenin çoğul olması, fiilin de çoğul olmasını gerektirir.

6. Sahiplikte iki farklı uyumu karıştırmak

• Yanlış: Femeia a cărui fiică este medic locuiește aici.
• Doğru: Femeia a cărei fiică este medic locuiește aici. — Kızı doktor olan kadın burada oturuyor.
• Neden? Cărei, sahibi gösteren femeia ile; a ise sahip olunan fiică ile eşleşir. Birbiriyle bağlantılı ama ayrı iki seçim yapılır.

Kullanım notları

Günlük konuşma ile özenli anlatımı ayırın

Günlük konuşmada pe care yerine yalnız care duyabilirsiniz. Bu kullanım yaygın olsa da standart yazıda doğrudan nesne için pe care ve uygun kısa zamiri koruyun. Özellikle sınavda, iş yazışmasında ve resmî metinde bu ayrım önemlidir.

Belirli adlardan sonra ce kullanılan, örneğin omul ce vine — “gelen adam” türünde yapılar da vardır. Bunlar bağlama göre edebî veya daha işaretli bir anlatım izlenimi verebilir. Ce sözcüğünü care ile her yerde serbestçe değiştirebileceğiniz sonucunu çıkarmayın; kendi cümlelerinizi kurarken önce yaygın care sistemini sağlamlaştırın.

Virgül, bilginin görevini değiştirir

Bir ilgi cümlesi hangi kişiyi veya şeyi kastettiğinizi belirliyorsa genellikle virgülle ayrılmaz. Zaten belli olan bir kişi ya da şey hakkında ek bilgi veriyorsa virgülle ayrılır:

• Colegul care vorbește turcă ne va ajuta. — Türkçe konuşan iş arkadaşımız bize yardım edecek.
• Andrei, care vorbește turcă, ne va ajuta. — Türkçe konuşan Andrei bize yardım edecek.

İlkinde “Hangi iş arkadaşı?” sorusunun cevabı verilir. İkincisinde kişinin kim olduğu adından bellidir; Türkçe konuşması ek bilgidir. Türkçe çeviride aynı virgül düzenini zorlamak yerine Rumence cümlede bilginin ne işe yaradığına bakın.

Türkçedeki ekleri tek bir Rumence biçime bağlamayın

“Gördüğüm”, “konuştuğum” ve “yazdığım” sözcükleri Türkçede birbirine benzer. Rumence karşılıkları ise fiilin kurduğu ilişkiye göre ayrılır: pe care îl văd — “gördüğüm”, cu care vorbesc — “konuştuğum”, căruia îi scriu — “yazdığım”. Türkçedeki “-dik” yapısı, Rumencedeki biçimi tek başına belirlemez.

Temelin ötesi: sahiplik ve daha geniş bağlantılar

“Kimin?” ilişkisi: al cărui, a cărei

Genitif, yani tamlayan hâli, bir şeyin kime veya neye ait olduğunu gösterir. Türkçedeki “komşunun kızı” ilişkisinin ilgi cümlesi içindeki karşılığı şu şekilde kurulabilir:

Vecinul a cărui fiică studiază medicina este pensionar. — Kızı tıp okuyan erkek komşu emekli.

Burada iki parçayı ayrı düşünün:

1. Cărui / cărei / căror, sahibin kim olduğunu gösterir: eril tekil, dişil tekil veya çoğul.
2. Al / a / ai / ale, sahip olunan adın cinsiyetine ve sayısına göre seçilen sahiplik öğesidir.

Rumence	Türkçe	İki parçanın eşleşmesi
omul al cărui fiu locuiește aici	oğlu burada yaşayan adam	Eril tekil oğul: al; eril tekil sahip: cărui
omul a cărui fiică locuiește aici	kızı burada yaşayan adam	Dişil tekil kız: a; eril tekil sahip: cărui
femeia al cărei fiu locuiește aici	oğlu burada yaşayan kadın	Eril tekil oğul: al; dişil tekil sahip: cărei
femeia ai cărei copii locuiesc aici	çocukları burada yaşayan kadın	Eril çoğul çocuklar: ai; dişil tekil sahip: cărei
oamenii ale căror case sunt vechi	evleri eski olan insanlar	Dişil çoğul evler: ale; çoğul sahip: căror

Nötr adlar için de tekilde eril, çoğulda dişil eşleşme geçerlidir. Örneğin orașul al cărui centru este vechi, “merkezi eski olan şehir” demektir; orașul ale cărui străzi sunt înguste ise “sokakları dar olan şehir”dir.

Bu biçimleri datifle karıştırmayın: căruia ve căreia alıcıyı gösterirken; burada kullanılan cărui ve cărei, sahiplik yapısının parçasıdır. Başlangıçta tüm tabloyu hızla üretmek yerine, “sahip kim, sahip olunan ne?” diye iki ayrı soru sormak daha yararlıdır.

Önceki cümlenin tamamına gönderme yapmak

Care çoğu zaman bir adı açıklar. Ceea ce ise bazen önceki olayın veya yargının tamamına gönderme yapar:

Maria a găsit repede o soluție, ceea ce ne-a surprins. — Maria hızla bir çözüm buldu; bu da bizi şaşırttı.

Şaşırtan yalnızca soluție “çözüm” değil, Maria'nın hızlıca çözüm bulmasıdır. Bu ayrım Türkçede “ki bu da…” veya “bu durum…” ile karşılanabilir. Bir adı açıklamak ile bir olayı yorumlamak arasındaki farkı koruyun.

Yer bildiren unde ile în care ilişkisi

Unde, “nerede / …-dığı yer” anlamıyla yer adlarını açıklayabilir:

• Satul unde locuiesc este mic. — Yaşadığım köy küçük.
• Satul în care locuiesc este mic. — Yaşadığım köy küçük.

Bu iki örnekte anlam çok yakındır. Ancak unde, her care yapısının yerine geçmez; yalnızca uygun yer ilişkilerinde kullanılır. “Hakkında konuştuğumuz köy” için satul despre care vorbim gerekir. Köy bir yer olsa da burada anlatılan ilişki “orada bulunmak” değil, “onun hakkında konuşmak”tır.

Aranan veya istenen bir özelliği anlatmak

İlgi cümlesinde yalnızca gerçekleşmiş eylemler anlatılmaz. Henüz bulunmamış, istenen bir özelliği belirtirken să ile kurulan fiil biçimlerini de görebilirsiniz:

Caut pe cineva care să mă ajute cu traducerea. — Çeviride bana yardım edecek birini arıyorum.

Buradaki să yapısı, bir isteği, olasılığı veya amaçlanan durumu anlatabilen subjonktif denen fiil biçiminin parçasıdır. Bu örnekte tanıdığınız belirli bir yardımsever kişiden değil, aradığınız özellikte birinden söz edersiniz. Bu, “bütün belirsiz adlardan sonra mutlaka să gelir” kuralı değildir; konuşanın kişiyi veya durumu nasıl sunduğu önemlidir.

Çalışma önerileri

1. Tek bir kişiyi üç farklı görevde anlatın. Önce Vecinul care vine… — “Gelen komşu…”, sonra Vecinul pe care îl văd… — “Gördüğüm komşu…”, ardından Vecinul căruia îi scriu… — “Yazdığım komşu…” başlangıçlarını tamamlayın. Her seferinde kişinin eylemi yapan mı, görülen mi, yoksa alıcı mı olduğunu söyleyin. Böylece yalnızca biçim değil, biçimin nedeni de akılda kalır.
2. İki cümleyi birleştirin. Am cumpărat o carte. Cartea este interesantă. — “Bir kitap aldım. Kitap ilginç.” cümlelerini Cartea pe care am cumpărat-o este interesantă. — “Aldığım kitap ilginç.” biçimine dönüştürün. Sonra kitap yerine telefon, anahtarlar veya biletler koyarak kısa zamiri yeniden seçin.
3. Okurken yapının sınırlarını işaretleyin. Bir metinde önce açıklanan adı, sonra ilgi sözcüğünü, ardından bağlı cümlenin fiilini bulun. Pe care gördüğünüzde kısa nesne zamirini arayın; căruia / căreia / cărora gördüğünüzde kimin ne aldığını belirleyin. Sahiplik yapılarında ise sahibin ve sahip olunan şeyin altını farklı işaretlerle çizin.

İlgili konular

• Ön bilgi: Yalın hâl ve belirtme hâli — Eylemi yapan ile eylemden etkilenen ögeyi ayırmak, care / pe care seçiminin temelidir.
• Sonraki adım: Karmaşık cümle yapısı — İlgi cümlelerini diğer bağlı cümlelerle birleştirerek daha uzun anlatımlar kurabilirsiniz.