İngilizcede İlgi Cümlecikleri: who, which, that

Kısaca

İngilizcede who kişiler, which nesneler için kullanılır; that ise hangi kişi veya nesneden söz edildiğini belirleyen yapılarda ikisinin de yerini alabilir. Bu sözcüklerle başlayan açıklama, anlattığı addan sonra gelir: the man who lives next door — “yan evde oturan adam”. Kişiyi veya nesneyi diğerlerinden ayıran bu açıklama virgülle ayrılmaz; who, which veya that açıklamanın öznesiyse atılamaz, nesnesiyse çoğu zaman atılabilir.

Genel bakış

“Bana yardım eden kadın”, “dün aldığım kitap”, “istediğim araba” gibi ifadelerle bir kişiyi ya da şeyi tarif ederiz. İngilizcede bunu yapmanın temel yollarından biri ilgi cümleciğidir: bir ada bağlı olup o kişi veya şey hakkında bilgi veren küçük cümle bölümü. Ad, kişi, yer, nesne veya kavramın adı olan sözcüktür; burada “kadın”, “kitap” ve “araba” birer addır.

Türkçede “yan evde oturan” açıklaması “adam”dan önce gelir. İngilizcede ise önce the man, ardından who lives next door gelir. Bu yüzden Türkçe ifadeyi baştan sona aynı sırayla İngilizceye çevirmek işe yaramaz. Önce kimi veya neyi anlatacağınızı söyleyin, sonra açıklamasını ekleyin. Bu düzen; insanları tanıtırken, bir ürün seçerken, ev ararken veya iş yerinde hangi dosyadan söz ettiğinizi belirtirken çok kullanışlıdır.

A2 düzeyinde öncelikle tanımlayıcı ilgi cümleciklerini öğrenirsiniz. Bunlar “Hangi kişi?” veya “Hangi şey?” sorusuna cevap vererek kastedileni ayırt eder. Örneğin “otobüs durağına yakın olan daire” ifadesindeki açıklama, birçok daire arasından birini seçer. Virgülle verilen ek bilgiler, daha resmî yapılar ve kısaltmalar ise aşağıdaki ileri bölümde ele alınır; ilk çalışmada bunların tümünü kullanmanız gerekmez.

Yapı nasıl kurulur?

Önce ad, sonra açıklama

Temel düzen şöyledir: ad + who / which / that + açıklama. Bu üç sözcüğe ilgi zamiri denir: önceki ada bağlanır ve onu açıklayan bölümde onun yerini tutarlar. Buradaki görevleri soru sormak değildir; dolayısıyla who her zaman “kim”, which her zaman “hangi” diye çevrilmez.

İngilizce yapı	Türkçe karşılığı	Nasıl düşünmeli?
the woman who works here	burada çalışan kadın	Önce kadın, sonra hangi kadın olduğu söylenir.
the bag which is on the chair	sandalyenin üzerindeki çanta	Açıklama çantayı diğerlerinden ayırır.
the car that I want	istediğim araba	Açıklama hangi arabanın istendiğini belirtir.

Bu ifadeler tek başlarına her zaman tamamlanmış bir cümle değildir. The man who lives next door. — “Yan evde oturan adam.” ifadesi adamı tanımlar; fakat adam hakkında asıl ne söylemek istediğimizi henüz belirtmez. Tam bir cümle kurmak için devamı gerekir:

• The man who lives next door is a doctor. — Yan evde oturan adam doktor.
• The book which I bought is on the table. — Aldığım kitap masanın üzerinde.
• The car that I want is too expensive. — İstediğim araba çok pahalı.

İlk örnekte who lives next door adamı tanıtan bölümdür; is a doctor ise adam hakkında verilen asıl bilgidir. Uzun bir cümleyi okurken bu iki görevi ayırmak anlamayı kolaylaştırır.

Kişi mi, nesne mi?

Başlangıç için aşağıdaki seçim yeterlidir. Buradaki “nesne” gündelik anlamıyla eşya, araç ve benzeri şeyleri kapsar; dil bilgisel nesne görevini birazdan ayrıca açıklayacağız.

Sözcük	Temel kullanım
who	İnsanları açıklamak için kullanılır.
which	Eşyaları, yerleri ve insan olmayan varlıkları açıklamak için kullanılır.
that	Tanımlayıcı yapılarda kişiler veya insan olmayan varlıklar için kullanılabilir.

Örneğin a colleague who speaks Turkish ve a colleague that speaks Turkish, “Türkçe konuşan bir iş arkadaşı” anlamına gelir. A phone which takes good photos ve a phone that takes good photos ise “iyi fotoğraf çeken bir telefon” demektir. İnsanlar için that kullanılması yanlış değildir; yine de başlangıçta kişi için who seçmek açık ve güvenilir bir alışkanlıktır.

Hayvanlar için çoğunlukla which veya that görülür: a dog that barks at night — “geceleri havlayan bir köpek”. Kişisel bağ kurulan bir evcil hayvandan söz ederken who da kullanılabilir. Başlangıçta bu ayrıntıdan çok kişi–diğer varlıklar ayrımına odaklanın.

Zamir özne mi, nesne mi?

Özne, eylemi yapan ya da hakkında durum bildirilen kişi veya şeydir. Nesne ise bu bölümde eylemin yöneldiği kişi veya şeydir: “Ben kitabı aldım” cümlesinde “ben” özne, “kitabı” nesnedir. Zamirin ilgi cümleciğinde hangi görevi üstlendiği, onu atıp atamayacağınızı belirler.

1. Eylemi açıklanan kişi veya şey yapıyorsa zamir özne görevindedir.

• I know a woman who repairs bicycles. — Bisiklet tamir eden bir kadın tanıyorum.

Tamir eden kişi kadındır. Who onun yerine özne görevindedir. Bu yüzden ardından ayrıca she koymayız ve who sözcüğünü atmayız. Eylemi bildiren fiil burada repairs sözcüğüdür.

2. Eylemi başka biri yapıyorsa zamir nesne görevinde olabilir.

• The woman who I met yesterday works here. — Dün tanıştığım kadın burada çalışıyor.

Tanışan kişi I, yani “ben”dir. Kadın, tanışılan kişidir. Burada who atılabilir:

• The woman I met yesterday works here. — Dün tanıştığım kadın burada çalışıyor.

Aynı ayrım nesneler için de geçerlidir:

İngilizce	Türkçe	Zamir atılabilir mi?
The phone that rings loudly is mine.	Yüksek sesle çalan telefon benim.	Hayır; çalan şey telefondur.
The phone that I bought is new.	Aldığım telefon yeni.	Evet; satın alan kişi “ben”dir.
The phone I bought is new.	Aldığım telefon yeni.	Nesne görevindeki zamir atılmıştır.

“Zamirden hemen sonra fiil geliyorsa zamiri tut; başka bir özne geliyorsa atılabilir mi diye düşün” yöntemi basit örneklerde işe yarar. Ancak asıl ölçüt sözcüklerin görünüşü değil, eylemi kimin yaptığıdır. Zamiri atma kuralı burada virgülsüz, tanımlayıcı yapılar için geçerlidir.

İki cümleyi birleştirmek

Şu iki bilgiyi tek cümlede vermek istediğinizi düşünün:

• I need a laptop. — Bir dizüstü bilgisayara ihtiyacım var.
• The laptop has a long battery life. — Dizüstü bilgisayarın pil ömrü uzun.

İkinci cümledeki the laptop tekrarını that ile değiştirip açıklamayı ilk cümledeki adın arkasına ekleriz:

• I need a laptop that has a long battery life. — Pil ömrü uzun olan bir dizüstü bilgisayara ihtiyacım var.

Nesne görevinde ise tekrarın yeri farklıdır:

• This is the laptop. — Dizüstü bilgisayar bu.
• I bought the laptop yesterday. — Dizüstü bilgisayarı dün aldım.
• This is the laptop that I bought yesterday. — Dün aldığım dizüstü bilgisayar bu.

Son örnekte ikinci cümledeki the laptop kaldırılır. That zaten onun yerini tutar; sona ayrıca it eklenmez.

Fiili açıklanan ada göre seçmek

İlgi zamiri özne olduğunda fiilin tekil veya çoğul biçimi, açıklanan ada göre belirlenir. Tekil bir kişi veya şeyi, çoğul birden fazlasını anlatır. İngilizcede geniş zamanda üçüncü tekil kişiyle fiile genellikle -s gelir:

• a person who works here — burada çalışan bir kişi
• people who work here — burada çalışan insanlar
• a shop that sells bread — ekmek satan bir dükkân
• shops that sell bread — ekmek satan dükkânlar

Who tek başına her zaman tekil değildir. “İnsanlar” için kullanıldığında fiil de çoğula uygun olur. People who work hard succeed. — “Çok çalışan insanlar başarılı olur.” cümlesinde hem work hem succeed çoğul özneye uygundur.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde açıklamanın hemen önündeki ada dikkat edin. Türkçe karşılıkta açıklamanın çoğunlukla adın önüne geçtiğini de fark edeceksiniz.

İngilizce	Türkçe	Açıklama
The man who lives next door is a doctor.	Yan evde oturan adam doktor.	Kişi açıklanıyor; zamir özne.
People who work hard succeed.	Çok çalışan insanlar başarılı olur.	Çoğul kişi anlatılıyor.
I need someone who can help me with this form.	Bu formu doldurmama yardım edebilecek birine ihtiyacım var.	Yetenek bildiren açıklama.
The nurse that helped my father was very kind.	Babama yardım eden hemşire çok nazikti.	Kişi için tanımlayıcı yapıda “that” da olur.
The book which I bought is on the table.	Aldığım kitap masanın üzerinde.	Satın alan kişi “ben”; zamir nesne.
The car that I want is too expensive.	İstediğim araba çok pahalı.	Hangi araba olduğu belirtiliyor.
We found a flat that gets lots of sunlight.	Bol güneş alan bir daire bulduk.	Zamir özne; atılamaz.
The shoes which you ordered have arrived.	Sipariş ettiğin ayakkabılar geldi.	Zamir nesne; atılabilir.
Is this the email that you sent yesterday?	Dün gönderdiğin e-posta bu mu?	Ana cümle soru, açıklama düz cümle düzeninde.
The restaurant we tried last week was excellent.	Geçen hafta denediğimiz restoran harikaydı.	Nesne görevindeki zamir atılmış.
The woman I spoke to gave me the address.	Konuştuğum kadın bana adresi verdi.	“To” açıklamanın sonunda kalıyor.
I prefer buses that stop near my office.	Ofisimin yakınında duran otobüsleri tercih ederim.	Çoğul ada uygun fiil kullanılıyor.

Bu örnekleri yalnızca who, which ve that açısından okumayın. The restaurant we tried last week gibi zamirsiz görünen bir ifade de aynı açıklama düzenine sahiptir. Türkçede doğal karşılığı “geçen hafta denediğimiz restoran”dır; araya ayrıca “ki” yerleştirmeye gerek yoktur.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki sözcük sırasını korumak

• Yanlış: The who lives next door man is a doctor.
• Doğru: The man who lives next door is a doctor. — Yan evde oturan adam doktor.

Türkçedeki “oturan adam” sırası İngilizceye taşınmaz. Önce the man, sonra onu anlatan bölüm gelir. Uzun bir açıklama kurarken de aynı sıralamayı koruyun.

2. Açıklanan kişiyi veya şeyi ikinci kez zamirle belirtmek

• Yanlış: The woman who she works here is my neighbour.
• Doğru: The woman who works here is my neighbour. — Burada çalışan kadın komşum.
• Yanlış: The book that I bought it is interesting.
• Doğru: The book that I bought is interesting. — Aldığım kitap ilginç.

İlk cümlede who, ikinci cümlede that zaten açıklanan adın yerini tutar. Ayrıca she veya it eklemek aynı görevi iki kez doldurur. Türkçede “aldığım kitap” ifadesinde kitap sözcüğünü açıklamanın içinde yeniden söylemediğinizi düşünün.

3. Özne görevindeki zamiri atmak

• Yanlış: I know a man lives near the station.
• Doğru: I know a man who lives near the station. — İstasyonun yakınında yaşayan bir adam tanıyorum.

Yaşayan kişi adamın kendisidir; who özne görevindedir ve tutulmalıdır. Buna karşılık I know a man you met yesterday — “Dün tanıştığın bir adamı tanıyorum” cümlesinde tanışan kişi you olduğu için nesne görevindeki zamir atılabilir.

4. İnsanlar için temel seçim olarak “which” kullanmak

• Yanlış: The teacher which helped me was patient.
• Doğru: The teacher who helped me was patient. — Bana yardım eden öğretmen sabırlıydı.

İnsanları açıklarken who kullanın. Tanımlayıcı yapılarda that da mümkündür. Which bu anlamda tek bir insanı belirtmek için kullanılmaz.

5. Hangi şey olduğunu belirleyen açıklamayı virgülle ayırmak

• Yanlış, bu anlam için: Please bring the file, that I sent you.
• Doğru: Please bring the file that I sent you. — Lütfen sana gönderdiğim dosyayı getir.

Burada herhangi bir dosya değil, gönderilen dosya isteniyor. Açıklama seçimi belirlediği için virgül kullanılmaz. Virgülle ek bilgi verirken ise that kullanılmaz; bu ayrım ileri bölümde açıklanır.

6. İlgi cümleciğinde soru düzeni kullanmak

• Yanlış: The book that did you buy is expensive.
• Doğru: The book that you bought is expensive. — Aldığın kitap pahalı.

That ile başlayan bölüm soru değildir. Ana cümle soru olsa bile bu bölüm düz cümle sırasını korur: Is this the book that you bought? — “Aldığın kitap bu mu?”

Kullanım notları

Günlük konuşmada kişiler için who, nesneler için that ve nesne görevinde zamirsiz yapılar çok yaygındır. The film we watched was great. — “İzlediğimiz film harikaydı.” cümlesi eksik veya özensiz değildir; standart ve doğal bir kullanımdır. Öğrenirken zamiri yazmak yapıyı görmeyi kolaylaştırabilir, ancak her örnekte mutlaka bulunmasını beklemeyin.

Tanımlayıcı nesne cümleciklerinde which de doğrudur. The book which I bought — “aldığım kitap” yapısını sadece which kullanıldığı için yanlış saymayın. Bazı Amerikan İngilizcesi yazım kılavuzları bu yapılarda that tercih eder; Britanya İngilizcesinde which kullanımı da yaygındır. Bu, bütün İngilizceyi kapsayan mutlak bir doğru–yanlış ayrımı değildir.

İlgi zamiri zaman bildirmez. The colleague who helped me — “bana yardım eden iş arkadaşı” geçmiş bir olayı, the colleague who will help me — “bana yardım edecek iş arkadaşı” gelecekteki bir olayı anlatır. Zamanı açıklamanın içindeki fiil yapısı belirler. Türkçedeki “eden” veya “aldığım” biçimlerine bakıp İngilizce fiilin zamanını otomatik seçmeyin; olayın ne zaman gerçekleştiğini düşünün.

İleri bilgiler: temel kuralın ötesi

Bu bölüm, okurken karşılaşacağınız daha ayrıntılı kullanımları tanımak içindir. Başlangıçta kişi–nesne seçimini, sözcük sırasını ve özne–nesne ayrımını öğrenmek yeterlidir.

Tanımlayıcı açıklama ile ek bilgi arasındaki fark

Ek bilgi veren ilgi cümleciği, kişi veya şey zaten belli olduğunda onun hakkında fazladan bilgi ekler. Yazıda virgülle ayrılır. Ortada geldiğinde hem başında hem sonunda virgül bulunur.

İngilizce	Türkçe	Anlam farkı
My sister who lives in Ankara is a doctor.	Ankara'da yaşayan kız kardeşim doktor.	Açıklama hangi kız kardeşten söz edildiğini ayırt eder.
My sister, who lives in Ankara, is a doctor.	Kız kardeşim doktor; Ankara'da yaşıyor.	Kız kardeşin kim olduğu belli kabul edilir; yaşadığı yer ek bilgidir.
My laptop, which I bought last year, still works well.	Dizüstü bilgisayarım hâlâ iyi çalışıyor; onu geçen yıl aldım.	Satın alma bilgisi, bilinen bilgisayara eklenir.

İlk örnek doğal olarak birden fazla kız kardeş arasından seçim yapıldığını düşündürür. İkinci örnek ise mutlaka tek kız kardeş olduğu anlamına gelmez; konuşmada hangi kız kardeşin kastedildiği zaten anlaşılmış olabilir. Önemli olan açıklamanın ayırt etme görevi taşıyıp taşımadığıdır.

Ek bilgi veren yapılarda üç önemli kural vardır: kişiler için who, diğer varlıklar için which kullanılır; that kullanılmaz; ilgi zamiri nesne görevinde olsa bile atılmaz. Örneğin My laptop, I bought last year, still works well bu yapının doğru bir biçimi değildir.

“Whom” ve sonda kalan edatlar

Whom, insanları anlatırken nesne görevinde kullanılan daha resmî bir biçimdir. Günlük dilde bu görevde who da yaygındır. Edat, burada fiilin kişiyle veya şeyle ilişkisini kuran to, with ve for gibi kısa sözcüklerdir. Türkçede bunların karşılığı bazen ayrı bir sözcük, bazen “-e”, “-le” gibi bir ek olur.

• The person who I spoke to was helpful. — Konuştuğum kişi yardımcı oldu.
• The person I spoke to was helpful. — Konuştuğum kişi yardımcı oldu.
• The person to whom I spoke was helpful. — Konuştuğum kişi yardımcı oldu.

İlk iki biçim günlük dilde doğaldır. Üçüncüsü daha resmîdir; edat öne alındığında kişi için whom kullanılır. Nesneler için benzer biçimde which kullanılır:

• The chair that I sat on was uncomfortable. — Oturduğum sandalye rahatsızdı.
• The chair on which I sat was uncomfortable. — Oturduğum sandalye rahatsızdı.

That önüne bu şekilde edat alamaz; on that bu ilgi yapısında on which yerine kullanılamaz. Edatı sona bırakmak yanlış değildir. Ayrıca Türkçede “konuştuğum kişi” ifadesinde ayrı bir edat görünmemesi, İngilizcedeki to sözcüğünü silebileceğiniz anlamına gelmez.

Bütün bir olaya gönderme yapan “which”

Which bazen yalnızca bir adı değil, önceki cümlenin anlattığı bütün durumu açıklar:

• The train was cancelled, which meant we had to take a bus. — Tren seferi iptal edildi; bu da otobüse binmek zorunda kaldığımız anlamına geliyordu.

Burada which, “tren”i değil, seferin iptal edilmesini anlatır. Bu kullanım virgülle ayrılır ve that ile değiştirilmez. Türkçede “bu da…” veya “bu durum…” diye düşünmek, gönderilen anlamı bulmaya yardımcı olur.

Kısaltılmış açıklamalar

Bazı açıklamalar ilgi zamiri ve belirli fiil biçimleri çıkarılarak kısaltılır:

• The people who are waiting outside need help. — Dışarıda bekleyen insanların yardıma ihtiyacı var.
• The people waiting outside need help. — Dışarıda bekleyen insanların yardıma ihtiyacı var.
• The documents that were sent yesterday are missing. — Dün gönderilen belgeler kayıp.
• The documents sent yesterday are missing. — Dün gönderilen belgeler kayıp.

İlk çiftte -ing biçimi, ikinci çiftte geçmiş ortaç denen fiil biçimi kullanılır; geçmiş ortaç, burada “gönderilen” gibi bir anlam kurar. İkinci çift edilgen bir yapıdır: belgeler eylemi yapmaz, gönderme eyleminden etkilenir. Bunlar, “nesne görevindeki zamiri tek başına atma” kuralından farklıdır. Her ilgi cümleciğinden rastgele zamir ve fiil silinemez; örneğin the man who lives next door ifadesindeki who tek başına kaldırılamaz.

“That”, “what” ve sonraki adımlar

Türkçedeki “istediğim şey” iki farklı İngilizce yapıyla anlatılabilir:

• This is the thing that I want. — İstediğim şey bu.
• This is what I want. — İstediğim şey bu.

İkinci cümlede what, “istediğim şey” anlamındaki bütün yapının parçasıdır. Önüne ayrıca the thing koyup the thing what I want denmez. Başlangıçta that ile önünde bulunan adı açıklamak ile what kullanarak “... olan şey” anlamı kurmak arasında ayrım yapın.

Yer, zaman ve sahiplik için ileride where, when ve whose ile karşılaşacaksınız. Bu sözcükler de açıklama kurar, fakat who, which ve that ile her yerde doğrudan değiştirilemez. Önce burada öğrendiğiniz düzeni sağlamlaştırın, sonra ilgili konuya geçin.

Çalışma önerileri

1. Türkçe ifadeyi doğru yerden bölün. “Her sabah gördüğüm komşu”, “sessiz çalışan bilgisayar”, “dün gönderdiğin dosya” gibi üç ifade seçin. Önce ana adı, ardından açıklamasını yazın. Örneğin “sessiz çalışan bilgisayar” için a computer that runs quietly kurun. Daha sonra ifadeyi I need a computer that runs quietly — “Sessiz çalışan bir bilgisayara ihtiyacım var” gibi tam cümlede kullanın.

2. Her örnekte eylemi yapanı bulun. The woman who called me — “beni arayan kadın” ile the woman who I called — “aradığım kadın” ifadelerini karşılaştırın. Birincide arayan kadın, ikincide arayan “ben”dir. İkincisini the woman I called olarak yeniden yazın; birincide who sözcüğünü tutun. Bu küçük karşılaştırma, zamir atma kuralını ezberlemekten daha etkilidir.

3. Birleştirip kontrol edin. Günlük hayattan iki kısa bilgi yazın, tekrar eden adı ilgi zamiriyle birleştirin. Sonra dört kontrol yapın: kişi için doğru sözcüğü seçtim mi, açıklama addan sonra mı, fazladan he / she / it ekledim mi, zamir özne olduğu hâlde onu attım mı? Son aşamada açıklamanın hangi kişi veya şeyi belirlediğini kontrol ederek virgül gerekip gerekmediğine karar verin.

İlgili konular

• Ön hazırlık: Özne zamirleri — Eylemi kimin yaptığını ve açıklamanın içinde ne zaman ayrı bir özne gerektiğini anlamanıza yardımcı olur.
• Sonraki adım: Yer, zaman ve sahiplik bildiren ilgi cümlecikleri — Where, when ve whose ile daha ayrıntılı açıklamalar kurmayı öğrenin.