Almancada İlgi Cümleleri: der, die, das

Kısaca

Almancada ilgi cümlesi, bir kişiyi veya şeyi tanıtan yan cümledir: Das Buch, das ich lese, ist interessant. — “Okuduğum kitap ilginç.” İlgi zamirinin cinsiyeti ve tekil ya da çoğul olması, anlattığı ada bağlıdır; hâli ise yan cümledeki görevine göre seçilir. Yan cümle virgülle ayrılır ve temel yapıda çekimli fiil sona gider.

Genel bakış

“Yan masada oturan adam”, “dün aldığım bilet”, “yardım ettiğim kadın” gibi ifadeleri gün içinde sıkça kullanırız. Bunlar hangi kişiden veya şeyden söz ettiğimizi açıklar. Almancada aynı bilgiyi çoğu zaman ilgi cümlesi (Relativsatz) ile veririz. Bu, tek başına ana yargıyı taşımayan, bir ada bağlanan yan cümledir. Ad burada insanı, nesneyi veya kavramı adlandıran sözcüktür; örneğin Mann, Buch, Idee.

Türkçede “okuduğum kitap” derken açıklama kitabın önüne gelir. Almancada ise önce kitap söylenir, ardından açıklama eklenir: das Buch, das ich lese. Ayrıca Türkçedeki “-dığım” veya “-an” ekinin karşılığı olan tek bir Almanca ek aramayın. Almanca, ilgi zamiri denen ve önceki adın yerini tutan bir sözcük kullanır: der, die, das ve bunların diğer hâlleri. Bu zamir hem önceki ada bağlanır hem de yan cümlede bir görev üstlenir.

B1 düzeyinde bu yapıyı öğrenmek, kısa cümleleri birleştirmenizi ve tariflerinizi daha açık hâle getirmenizi sağlar. Ev ilanlarında, iş yazışmalarında, haberlerde ve günlük konuşmalarda sürekli karşınıza çıkar. weil ve dass ile kurulan yan cümlelerden fiilin sona gitmesini zaten biliyorsanız, burada asıl yeni beceri zamirin doğru biçimini seçmektir.

Yapı nasıl kurulur?

1. Önce hangi adı açıkladığınızı bulun

İlgi cümlesinin anlattığı sözcüğe öncül denir; yani zamirin geri dönüp işaret ettiği ad. Aşağıdaki cümlede öncül der Mann ifadesidir:

• Der Mann, der dort steht, ist mein Lehrer. — “Orada duran adam benim öğretmenim.”

Cümlenin ana yargısı Der Mann ist mein Lehrer: “Adam benim öğretmenim.” Araya giren der dort steht bölümü hangi adamdan söz edildiğini açıklar. Bu bölümü çıkardığınızda ana cümle yine dilbilgisel olarak tamamdır, ancak tanımlayıcı bilgi kaybolur.

Öncülün dilbilgisel cinsiyeti, adın der, die veya das grubunda bulunmasıdır; bu her zaman gerçek hayattaki cinsiyetle aynı değildir. Örneğin das Mädchen “kız çocuğu” anlamına gelir, fakat dilbilgisel olarak das grubundadır. İlgi zamiri buna uyar. Öncül birden fazla kişi veya şey bildiriyorsa çoğul biçim kullanılır.

2. Zamirin hâlini yan cümlenin içinden belirleyin

Hâl, bir adın veya zamirin cümledeki görevini gösteren biçimdir. Almancada dört temel hâl vardır. Bunları Türkçedeki eklerle bire bir eşleştirmek yanıltıcı olabilir; Almanca fiilin veya edatın hangi hâli istediğini de bilmek gerekir.

Hâl ve temel görevi	Eril tekil	Dişil tekil	Yansız tekil	Çoğul
Yalın hâl: işi yapan veya hakkında yargı verilen öğe	der	die	das	die
Belirtme hâli: fiilin doğrudan nesnesi	den	die	das	die
Yönelme hâli: bazı fiillerin ve edatların istediği biçim	dem	der	dem	denen
Tamlayan hâli: aitlik ilişkisi	dessen	deren	dessen	deren

Almanca adları sırasıyla Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv olan bu hâllerin ilk üçünü görev üzerinden düşünmek yararlıdır. Özne, işi yapan veya cümlede hakkında bir şey söylenen öğedir. Doğrudan nesne, fiilin doğrudan etkilediği kişiyi veya şeyi bildirir. Ancak “kime?” sorusuna Türkçe cevap vermek tek başına Almanca hâli belirlemeye yetmez: helfen yönelme hâli, fragen ise kişiyi belirtme hâlinde alır.

En güvenilir yöntem iki soruyu ayrı ayrı sormaktır:

1. Hangi adın yerini tutuyor? Cinsiyet ve tekil/çoğul bilgisi buradan gelir.
2. Yan cümlede ne yapıyor? Hâl bilgisi buradan gelir.

Bunu aynı öncülle deneyelim:

• Der Mann, der dort steht, ist mein Lehrer. — “Orada duran adam benim öğretmenim.” Adam ayakta duruyor; zamir özne olduğu için der.
• Der Mann, den ich kenne, ist mein Lehrer. — “Tanıdığım adam benim öğretmenim.” Tanıyan kişi ich, tanınan kişi adam; kennen belirtme hâli istediği için den.
• Der Mann, dem ich helfe, ist mein Lehrer. — “Yardım ettiğim adam benim öğretmenim.” helfen yönelme hâli istediği için dem.

Ana cümledeki hâli kopyalamayın. Ich spreche mit dem Mann, der dort steht. — “Orada duran adamla konuşuyorum.” Ana cümlede mit dem Mann vardır; fakat adam yan cümlede özne olduğu için ilgi zamiri der olur, dem değil.

3. Zamirden sonra yan cümle düzenini kullanın

Çekimli fiil, kişi ve zamana göre biçimlenmiş fiildir: lese, steht, hat gibi. Temel ilgi cümlesi düzeninde bu fiil sona gelir.

Yapı	Almanca	Türkçe
Zamir + diğer öğeler + çekimli fiil	das Buch, das ich lese	okuduğum kitap
Zamir + diğer öğeler + yardımcı fiil	das Buch, das ich gekauft habe	satın aldığım kitap
Zamir + diğer öğeler + mastar + kip fiili	das Buch, das ich lesen möchte	okumak istediğim kitap

Mastar, fiilin sözlükteki, henüz kişiye göre çekimlenmemiş biçimidir; burada lesen. Kip fiili ise isteme, zorunluluk veya imkân gibi anlamlar ekler; burada möchte. Bu iki fiilli örnekte sona giden çekimli öğe möchte olur.

Ayrılabilen fiiller, yani ana cümlede başındaki parçayı ayırabilen fiiller, ilgi cümlesinde birleşik yazılır:

• Der Zug, der um acht ankommt, ist oft voll. — “Saat sekizde gelen tren çoğu zaman doludur.”

Burada ankommt tek parçadır; der kommt um acht an biçimi ilgi cümlesi düzeni değildir.

4. Virgülleri ve ana cümlenin devamını unutmayın

İlgi cümlesinden önce virgül konur. Ana cümle sonrasında devam ediyorsa ilgi cümlesini kapatan ikinci virgül de gerekir:

• Das Buch, das ich lese, ist interessant. — “Okuduğum kitap ilginç.”
• Ich lese das Buch, das du empfohlen hast. — “Önerdiğin kitabı okuyorum.”

İlk örnekte ist interessant ana cümleyi tamamlar. İkinci örnekte ilgi cümlesi sona kadar sürdüğü için kapanışta nokta vardır. Virgüller yalnızca nefes almak istediğiniz yere göre konmaz; cümlenin yapısını gösterir.

Türkçeden farklı olarak Almancada tanımlayıcı açıklama genellikle adın hemen ardından gelir. Okurken virgüller arasındaki bölümü zihninizde ayırın, sonra ana cümleyi yeniden birleştirin. Uzun cümlelerde bu küçük alışkanlık anlamı takip etmeyi kolaylaştırır.

5. Edat varsa onu da zamirin önüne getirin

Edat, mit, für, in gibi sözcüklerle başka öğeler arasında ilişki kuran kelimedir. İlgi cümlesinde bir edat gerekli olduğunda, edat ve zamir birlikte başa gelir:

• Die Kollegin, mit der ich arbeite, ist sehr zuverlässig. — “Birlikte çalıştığım kadın iş arkadaşım çok güvenilirdir.”
• Das Geschenk, für das ich gespart habe, ist endlich da. — “Almak için para biriktirdiğim hediye sonunda geldi.”

mit yönelme hâli istediği için dişil tekilde mit der; für belirtme hâli istediği için yansız tekilde für das kullanılır. Türkçede “birlikte çalıştığım” ifadesinde ayrıca “onunla” demeyiz; Almancada ise mit ilişkisini açıkça kurmak gerekir.

İki farklı hâlle kullanılabilen edatlarda anlam da önemlidir:

• Die Wohnung, in der ich wohne, ist klein. — “Oturduğum daire küçük.” Bir yerde bulunma: in der.
• Die Wohnung, in die ich ziehe, ist größer. — “Taşınacağım daire daha büyük.” Bir yere yönelme: in die.

Belirleyici şey yalnızca cümlede hareket olup olmaması değildir; burada dairenin içinde bulunma ile daireye yönelme arasındaki farktır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde kalın yazılmış bölüm, öncüle bağlanan zamiri veya edat-zamir grubunu gösterir. Türkçe çevirilerde açıklamanın çoğunlukla adın önüne geçtiğine dikkat edin.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Der Mann, der dort steht, ist mein Lehrer.	Orada duran adam benim öğretmenim.	Eril tekil; zamir özne.
Das Buch, das ich lese, ist interessant.	Okuduğum kitap ilginç.	Yansız tekil; kitap doğrudan nesne.
Die Frau, der ich helfe, wohnt nebenan.	Yardım ettiğim kadın yan evde oturuyor.	Dişil tekil; yardım etmek yönelme hâli ister.
Der Schlüssel, den ich suche, liegt auf dem Tisch.	Aradığım anahtar masanın üstünde.	Aranan şey belirtme hâlinde.
Die Leute, die hier arbeiten, sind freundlich.	Burada çalışan insanlar güler yüzlü.	Çoğul özneyle fiil de çoğul.
Die Freunde, denen ich geschrieben habe, kommen morgen.	Yazdığım arkadaşlar yarın geliyor.	Çoğul yönelme hâli: denen.
Der Bus, auf den ich warte, hat Verspätung.	Beklediğim otobüs gecikti.	warten auf belirtme hâli ister.
Die Nachbarin, mit der ich gesprochen habe, zieht um.	Konuştuğum kadın komşum taşınıyor.	mit yönelme hâli ister.
Das Café, in dem wir uns treffen, ist am Bahnhof.	Buluştuğumuz kafe istasyonda.	Yer bildiren in ile yönelme hâli.
Die Kollegin, deren Sohn in Ankara studiert, fährt morgen in die Türkei.	Oğlu Ankara'da okuyan kadın iş arkadaşım yarın Türkiye'ye gidiyor.	Oğlun annesi dişil tekil öncül.
Das Fahrrad, das ich reparieren lassen möchte, ist schon alt.	Tamir ettirmek istediğim bisiklet zaten eski.	Birden fazla fiilde çekimli öğe sonda.
Meine Schwester, die in Izmir lebt, besucht uns am Wochenende.	İzmir'de yaşayan kız kardeşim hafta sonu bizi ziyaret edecek.	İlgi cümlesi ek bilgi verebilir.

Kavramın temel örneklerinden Die Frau, der ich helfe. ifadesi “Yardım ettiğim kadın” anlamında bir isim grubudur; tek başına tamamlanmış bir ana yargı değildir. Tabloda bu yüzden wohnt nebenan eklenmiştir. Bir cümlede der ich helfe bölümünü kurmayı bilmek ile o cümleyi bütünüyle tamamlamak ayrı becerilerdir.

Sık yapılan hatalar

1. Ana cümledeki hâli ilgi zamirine taşımak

• Yanlış: Ich spreche mit dem Mann, dem dort steht.
• Doğru: Ich spreche mit dem Mann, der dort steht.
• Anlamı: “Orada duran adamla konuşuyorum.”

mit dem Mann ana cümledeki yapıdır. Yan cümlede adam ayakta durma eyleminin öznesidir. İki bölümün hâllerini birbirinden bağımsız seçin.

2. Türkçedeki karşılığına bakıp fiilin istediği hâli kaçırmak

• Yanlış: Die Frau, die ich helfe, ist meine Nachbarin.
• Doğru: Die Frau, der ich helfe, ist meine Nachbarin.
• Anlamı: “Yardım ettiğim kadın benim komşum.”

helfen yönelme hâliyle kullanılır; dişil tekilde bu biçim der olur. Fiilleri öğrenirken yalnız anlamlarını değil, birlikte kullanıldıkları hâli de not edin.

3. Ana cümledeki fiil sırasını korumak

• Yanlış: Das Buch, das ich lese jeden Abend, ist spannend.
• Doğru: Das Buch, das ich jeden Abend lese, ist spannend.
• Anlamı: “Her akşam okuduğum kitap sürükleyici.”

İlgi zamirinden sonra yan cümle düzeni gerekir. Burada lese son öğedir. Ana cümlenin ist fiili ise ilgi cümlesinin dışındadır.

4. Çoğul yönelme hâlinde normal artikel biçimini kullanmak

• Yanlış: Die Freunde, den ich helfe, sind neu in der Stadt.
• Doğru: Die Freunde, denen ich helfe, sind neu in der Stadt.
• Anlamı: “Yardım ettiğim arkadaşlar şehre yeni gelmiş.”

Artikel, adın önünde onun cinsiyetini ve hâlini gösteren belirleyicidir. Çoğul yönelme hâlinde artikel den olabilir, ama ilgi zamiri denen olur. Artikel tablosunu olduğu gibi kopyalamayın.

5. Zamirden sonra gereksiz bir kişi zamiri eklemek

• Yanlış: Der Mann, den ich ihn kenne, wohnt hier.
• Doğru: Der Mann, den ich kenne, wohnt hier.
• Anlamı: “Tanıdığım adam burada oturuyor.”

den zaten “onu” görevini üstlenir. Aynı kişi için ayrıca ihn eklenmez. Bu, Türkçedeki “tanıdığım adam” yapısını Almanca bir ana cümleye dönüştürürken oluşabilen bir hatadır.

6. Aitlik zamirini sahip olunan ada göre seçmek

• Yanlış: Die Frau, dessen Auto hier steht, ist Ärztin.
• Doğru: Die Frau, deren Auto hier steht, ist Ärztin.
• Anlamı: “Arabası burada duran kadın doktor.”

Seçimi Auto değil, arabanın sahibi olan Frau belirler. Bu yüzden deren gerekir. Sahip olunan adın cinsiyeti ayrı bir bilgidir.

Kullanım notları

Günlük konuşmada da normal bir yapıdır

der, die, das ile kurulan ilgi cümleleri yalnız yazılı veya resmî dile ait değildir. “Dün konuştuğumuz kişi” veya “bana verdiğin adres” gibi günlük ihtiyaçlar için de kullanılır. Konuşurken çok uzun bir açıklama kurmak yerine iki kısa cümle seçmek anlaşılmayı kolaylaştırabilir:

• Das ist die neue Kollegin. Ich arbeite mit ihr zusammen. — “Bu yeni kadın iş arkadaşımız. Onunla birlikte çalışıyorum.”
• Das ist die neue Kollegin, mit der ich zusammenarbeite. — “Bu, birlikte çalıştığım yeni kadın iş arkadaşımız.”

İki seçenek de doğaldır; ilgi cümlesi bilgiyi daha sıkı biçimde birbirine bağlar.

Tanımlayıcı bilgi ve ek bilgi

Bir ilgi cümlesi, hangi kişiyi kastettiğinizi ayırt edebilir veya zaten belli bir kişi hakkında ek bilgi verebilir. Die Kollegin, die heute Dienst hat, hilft Ihnen. — “Bugün nöbetçi olan kadın iş arkadaşımız size yardımcı olur.” Burada hangi iş arkadaşından söz edildiği belirlenir. Ayşe, die heute Dienst hat, hilft Ihnen. — “Bugün nöbetçi olan Ayşe size yardımcı olur.” Burada adı bilinen kişiye bilgi eklenir.

Almancada her iki kullanımda da virgül gerekir. Türkçedeki karşılıkta virgül bulunmaması, Almancada virgülü kaldırmak için gerekçe değildir. “Kız kardeşim, İzmir'de yaşıyor” ile “İzmir'de yaşayan kız kardeşim” arasındaki anlam farkını ise Almancada yalnız virgülden değil, bağlamdan da çıkarırsınız.

Daha resmî bir seçenek: welcher, welche, welches

Bu biçimler de ilgi zamiri olarak kullanılabilir:

• Das Formular, welches Sie ausgefüllt haben, liegt hier. — “Doldurduğunuz form burada.”

Günlük dilde aynı cümlede das daha olağandır. welcher grubu yazılı dilde tekrarları azaltmak veya daha resmî bir anlatım kurmak için seçilebilir; ancak her cümleyi otomatik olarak daha iyi yapmaz. Temel kullanım için der, die, das grubu yeterlidir. Soru soran Welches Formular? — “Hangi form?” ifadesiyle ilgi cümlesini karıştırmayın: görevi bağlam belirler.

İleri kullanım: temel kuralın ötesi

Dessen ve deren ile aitlik

Tamlayan hâlindeki ilgi zamiri, “kimin?” ilişkisini yan cümleye taşır:

• Der Mann, dessen Tochter hier arbeitet, wartet draußen. — “Kızı burada çalışan adam dışarıda bekliyor.”
• Die Eltern, deren Kind hier lernt, sind zufrieden. — “Çocukları burada öğrenim gören anne baba memnun.”

deren Kind ifadesinde çocuk tekildir; deren seçilmesinin nedeni sahiplerin çoğul olmasıdır. Eril ve yansız tekil öncüllerde dessen, dişil tekil ve çoğul öncüllerde deren kullanılır. Bunların ardından normalde ayrıca bir belirli artikel gelmez: dessen Tochter, deren Kind.

Sahip olunan adın yan cümledeki görevi değişebilir:

• Die Frau, deren Sohn ich kenne, wohnt hier. — “Oğlunu tanıdığım kadın burada oturuyor.”
• Die Frau, mit deren Sohn ich arbeite, wohnt hier. — “Oğluyla birlikte çalıştığım kadın burada oturuyor.”

İkinci örnekte mit bütün deren Sohn grubuyla ilişkilidir; deren yine anneye döner. Bir sıfat (adın özelliğini bildiren sözcük) eklendiğinde, dessen/deren sıradan bir artikel gibi sıfatı belirli artikel çekimine sokmaz: deren neuer Kollege — “onun yeni erkek iş arkadaşı”. Bu ayrıntıyı, temel aitlik yapısı rahatça kullanılmaya başladıktan sonra çalışabilirsiniz.

Bir ad yerine bütün cümleye dönen was

Belirli bir ada bağlı temel ilgi cümlesinde genellikle o adın cinsiyetine uygun zamir seçilir. was ise özellikle alles, etwas, nichts gibi genel ifadelerden sonra görülür:

• Alles, was du brauchst, liegt auf dem Tisch. — “İhtiyacın olan her şey masanın üstünde.”
• Das Beste, was ich heute gehört habe, war diese Nachricht. — “Bugün duyduğum en iyi şey bu haberdi.”

Das Beste gibi, bir sıfatın ad gibi kullanıldığı ifadelerden sonra da was gelir. Ayrıca was, önceki cümlenin tamamına dönebilir:

• Der Zug fiel aus, was uns sehr geärgert hat. — “Tren seferi iptal oldu; bu da bizi çok kızdırdı.”

Burada kızdıran şey trenin kendisi değil, seferin iptal olmasıdır. Bu nedenle der yerine was kullanılır. Ancak “okuduğum kitap” demek için das Buch, was ich lese biçimini temel standart model olarak öğrenmeyin; beklenen biçim das Buch, das ich lese olur.

Yer bildiren wo ile edatlı yapıyı ayırt edin

Yer anlamı taşıyan öncüllerden sonra wo kullanılabilir:

• Das ist der Ort, wo wir uns kennengelernt haben. — “Burası tanıştığımız yer.”

Aynı anlam der Ort, an dem wir uns kennengelernt haben biçiminde de verilebilir. B1 düzeyinde in dem, in der, an dem gibi yapıları çalışmak önemlidir; bunlar hem adın cinsiyetini hem gereken ilişkiyi açıkça gösterir.

wo her ilgi zamirinin yerine geçmez. Örneğin “güvendiğim adam” için standart biçim der Mann, dem ich vertraue olur. Bazı bölgesel konuşmalarda duyabileceğiniz genel wo kullanımlarını bütün Almancaya ait bir kural saymayın.

Önceden söylenmiş bir ad olmadan kurulan yapılar

Bazen ilgi cümlesi açıkça belirtilmiş bir öncüle ihtiyaç duymadan bir kişi veya şeyi tanımlar:

• Wer Fragen hat, kann sich melden. — “Sorusu olanlar söz alabilir.”
• Was du sagst, ist wichtig. — “Söylediklerin önemli.”

Bunlara serbest ilgi cümleleri denir; yani bağlı oldukları ad ayrıca söylenmemiştir. İlk örnekte wer soru sormaz, “sorusu olan kişi” anlamını verir. Bu yapı temel der, die, das sisteminin devamıdır, fakat onu anlamak için önce bir öncüle bağlı ilgi cümlelerini sağlamlaştırmak yararlıdır.

Fiil uyumu ve uzun cümleler

Zamir özneyse, fiil öncülün tekil veya çoğul olmasına uyar: die Frau, die kommt — “gelen kadın”; die Frauen, die kommen — “gelen kadınlar”. Doğrudan ich veya du gibi kişi zamirlerine bağlanan vurgulu yapılarda özne tekrarlanabilir: Du, der du hier wohnst, kennst die Gegend. — “Sen burada oturduğun için çevreyi tanırsın.” Bu oldukça vurgulu bir söyleyiştir; günlük dilde Du wohnst hier und kennst die Gegend. — “Burada oturuyorsun ve çevreyi tanıyorsun.” daha yalındır.

Bir yan cümle başka bir yan cümlenin içine de girebilir:

• Ich glaube, dass die Frau, die nebenan wohnt, Ärztin ist. — “Yan evde oturan kadının doktor olduğunu düşünüyorum.”

Burada wohnt ilgi cümlesini, ist ise dass cümlesini tamamlar. Fiilleri ait oldukları bölümlerle eşleştirmek, böyle uzun yapıları çözmenin en güvenilir yoludur. Daha ileri fiil kümelerinde özel sıralamalarla karşılaşabilirsiniz; ancak temel örneklerde “çekimli fiil sona” kuralı doğru başlangıçtır.

Çalışma önerileri

1. Aynı adı üç görevde kullanın. der Nachbar ile “gelen komşu”, “tanıdığım komşu”, “yardım ettiğim komşu” ifadelerini kurun: der Nachbar, der kommt; der Nachbar, den ich kenne; der Nachbar, dem ich helfe. Sonra aynı çalışmayı die Nachbarin ve die Nachbarn ile yapın. Böylece cinsiyet, sayı ve hâli tek seferde tahmin etmek yerine ayrı ayrı seçersiniz.
2. İki cümleyi birleştirin, sonra geri ayırın. Ich suche den Schlüssel. Der Schlüssel liegt auf dem Tisch. — “Anahtarı arıyorum. Anahtar masanın üstünde.” Birleştirilmiş biçim: Ich suche den Schlüssel, der auf dem Tisch liegt. — “Masanın üstünde duran anahtarı arıyorum.” Önce ana cümledeki den biçimini, ardından yan cümledeki der biçimini gerekçelendirin. Son kontrolünüz virgül ve fiilin yeri olsun.
3. Türkçe açıklamaları Almanca parçalara dönüştürün. “Konuştuğum kişi”, “beklediğim otobüs”, “içinde oturduğum ev” gibi günlük ifadeler seçin. Önce gereken fiil-edat ilişkisini belirleyin: mit jemandem sprechen, auf etwas warten, in einem Haus wohnen. Ardından ilgi cümlesini kurun. Bu yöntem, Türkçede görünmeyen edatları Almancada atlamanızı önler.

İlgili konular

• Önce gözden geçirin: weil ve dass ile yan cümleler — çekimli fiilin sona gittiği temel yan cümle düzenini pekiştirir.
• Sonraki adım: Karmaşık cümle yapıları — ilgi cümlelerini başka yan cümlelerle birleştirmeyi ve uzun yapıları çözmeyi ele alır.