Fransızcada geçmiş mastar (infinitif passé)

Kısaca

Fransızcada geçmiş mastar, bir eylemin başka bir eylemden veya değerlendirme anından önce gerçekleşmiş olduğunu gösterir: avoir veya être + participe passé. Après avoir mangé, je suis sorti. cümlesi “Yemek yedikten sonra dışarı çıktım.” demektir. Buradaki avoir mangé, Türkçeye tek başına “yemiş olmak” diye çevrilebilir; ancak cümle içinde “yedikten sonra”, “yediğim için” veya “yemiş olmaktan” gibi karşılıklar daha doğal olabilir.

Genel bakış

Mastar, fiilin bir kişiye göre çekilmemiş biçimidir; Türkçedeki “gelmek, yapmak” gibi. Fransızcada venir “gelmek”, être venu ise “gelmiş olmak” anlamını taşır. İkinci biçime infinitif passé denir. Bu yapı, tamamlanmış bir işi başka bir cümleye bağlamayı sağlar. Örneğin bir ziyaret için teşekkür ederken, söylenen bir sözden pişmanlık duyarken veya gün içindeki olayları sıraya koyarken kullanılır.

B2 düzeyinde öğrenilen bu yapı, aslında A2 düzeyindeki passé composé ile yakından ilişkilidir. Passé composé, j’ai mangé “yemek yedim” örneğindeki gibi, bir yardımcı fiil ve bir geçmiş zaman ortacından oluşur. Yardımcı fiil, burada başka bir fiilin yapısını kurmaya yarayan avoir ya da être fiilidir. Geçmiş zaman ortacı (participe passé) ise mangé, fini, pris, venu gibi biçimlerdir. Geçmiş mastarda aynı malzeme kullanılır; yalnızca yardımcı fiil kişi çekimi almaz.

Türkçe konuşanlar için önemli fark şudur: Fransızcadaki bu tek yapı, Türkçedeki tek bir eke karşılık gelmez. “Geldiğin için teşekkürler”, “Bunu söylediğime pişmanım” ve “Yemeği bitirdikten sonra çıktım” cümlelerinde Türkçe farklı bağlantılar kurar. Fransızcada ise üçünün içinde de geçmiş mastar bulunabilir. Bu nedenle yalnızca “-miş olmak” karşılığını ezberlemek yerine, tamamlanan eylemin cümlede ne işe yaradığını düşünmek daha yararlıdır.

Yapı nasıl kurulur?

1. Yardımcı fiili mastar hâlinde bırakın

Temel kalıp avoir / être + geçmiş zaman ortacı biçimindedir. Yardımcı fiil seçimi, aynı fiilin passé composé kullanımındaki seçimle aynıdır.

Fransızca	Türkçe	Yapı
avoir mangé	yemek yemiş olmak	Çoğu fiilde olduğu gibi yardımcı fiil avoir.
avoir fini	bitirmiş olmak	Fini, finir fiilinin geçmiş zaman ortacıdır.
avoir pris	almış olmak	Prendre fiilinin ortacı düzensizdir.
être arrivé	varmış olmak	Arriver, bu kullanımda être alır.
être partie	ayrılmış olmak	Kadın bir kişi için partie biçimi kullanılır.
s’être levé	kalkmış olmak	Se lever, kendine dönüşlü bir fiildir.

Kişi değiştiğinde avoir veya être değişmez. Je regrette d’avoir parlé. “Konuştuğuma pişmanım.” ve Nous regrettons d’avoir parlé. “Konuştuğumuza pişmanız.” cümlelerinde ana fiil değişir, avoir parlé aynı kalır. Ana fiil, cümlenin kişi ve zaman bakımından çekilmiş merkezidir; bu örneklerde regrette ve regrettons biçimleridir.

Avoir ve être fiillerinin kendileri de geçmiş mastar olabilir: avoir eu “sahip olmuş olmak”, avoir été “olmuş veya bulunmuş olmak”. Örneğin Je suis content d’avoir été là. “Orada bulunmuş olmaktan memnunum.” demektir. Être fiilinin kendi geçmiş yapısını avoir ile kurduğuna dikkat edin.

2. Avoir mı, être mi?

Çoğu fiil avoir alır. Venir, arriver, partir gibi bazı fiiller ve kendine dönüşlü fiiller être ile kurulur. Kendine dönüşlü fiil, se laver “yıkanmak” gibi, fiille birlikte me, te, se, nous, vous biçimlerinden birinin kullanıldığı yapıdır.

“Bütün hareket fiilleri être alır” diye bir kural yoktur. Courir “koşmak” bir hareket bildirir ama avoir couru “koşmuş olmak” denir. Bazı fiillerde kullanım da önemlidir: être sorti “dışarı çıkmış olmak”, fakat avoir sorti les clés “anahtarları çıkarmış olmak”. Yardımcı fiili, fiilin anlamı ve cümledeki kullanımıyla birlikte öğrenin.

3. Geçmiş zaman ortacının uyumu

Uyum, bir kelimenin ilgili kişinin veya şeyin dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına göre biçim değiştirmesidir. Fransızcada bu fark yazıda sıkça görülür; Türkçede aynı tür bir cinsiyet ayrımı yoktur.

Être ile kurulan, kendine dönüşlü olmayan yapılarda ortaç, özneyle uyum sağlar. Özne, eylemi yapan veya durumu yaşayan kişi ya da şeydir:

• Après être arrivé, Paul a appelé. — Paul vardıktan sonra telefon etti.
• Après être arrivée, Léa a appelé. — Léa vardıktan sonra telefon etti.
• Après être arrivés, Paul et Léa ont appelé. — Paul ve Léa vardıktan sonra telefon ettiler.
• Après être arrivées, Léa et Inès ont appelé. — Léa ve Inès vardıktan sonra telefon ettiler.

Görüldüğü gibi être değişmez; değişen, arrivé biçiminin sonudur. Erkeklerden oluşan veya karma bir grup için -s, yalnızca kadınlardan oluşan grup için -es kullanılır.

Avoir ile, ortaç sırf özne değiştiği için değişmez: Léa regrette d’avoir parlé. “Léa konuştuğuna pişman.” Ancak doğrudan nesne, yani eylemin doğrudan etkilediği kişi veya şey, ortacın önüne gelirse uyum gerekebilir. Bu durum aşağıdaki ileri kullanım bölümünde ele alınıyor. Kendine dönüşlü fiillerde de yalnızca “être var” diye otomatik uyum yapmak doğru değildir.

4. Après ile olayları sıraya koyma

Après + geçmiş mastar, “bir işi yaptıktan sonra” demenin temel yollarından biridir:

Après avoir fermé le magasin, nous sommes rentrés. — Dükkânı kapattıktan sonra eve döndük.

Önce dükkân kapatılır, sonra eve dönülür. Olağan kullanımda iki eylemin öznesi aynıdır; burada ikisini de nous yapar. Türkçede de “Dükkânı kapattıktan sonra eve döndük” cümlesinde bunu kolayca anlarız.

Özneler farklıysa onları açıkça belirten bir yan cümle, yani daha büyük bir cümleye bağlı küçük bir cümle kullanın:

Après que Léa a fermé le magasin, nous sommes rentrés. — Léa dükkânı kapattıktan sonra biz eve döndük.

Burada kapatan Léa, dönenler ise “biz”dir. Après que standart dilde bildirme kipiyle kullanılır; yani olay gerçek bir olgu olarak sunulur. Bu örnekteki a fermé bunun bir örneğidir.

5. De, pour ve sans ile bağlantı kurma

Geçmiş mastar yalnızca après ile kullanılmaz. Önündeki bağlantı kelimesini, onu yöneten fiil veya ifade belirler:

• regretter de — bir şeyden pişman olmak: Je regrette d’avoir dit cela. — Bunu söylediğime pişmanım.
• être content de — bir şeyden memnun olmak: Elle est contente d’avoir réussi. — Başarmış olmaktan memnun.
• remercier quelqu’un de/pour — birine bir şey için teşekkür etmek: Je te remercie de m’avoir aidé. — Bana yardım ettiğin için teşekkür ederim.
• sans — bir şey olmadan: Il est parti sans avoir mangé. — Yemek yemeden gitti.

De, ünlüyle başlayan avoir ve être önünde d’ olur: d’avoir, d’être. Buna karşılık après sonuna de eklenmez. Türkçedeki ekin biçimine bakarak Fransızca bağlantı kelimesi seçmek yerine, regretter de gibi kalıpları birlikte öğrenin.

6. Olumsuzluk ve kısa kelimelerin sırası

Olumsuz geçmiş mastarda temel sıra ne pas + yardımcı fiil + ortaç biçimindedir:

Je regrette de ne pas avoir répondu. — Cevap vermediğime pişmanım.

Elle est déçue de ne pas être venue. — Gelmemiş olmaktan dolayı hayal kırıklığına uğramış.

Ne jamais avoir vu la mer “denizi hiç görmemiş olmak” demektir. Pas ve jamais gibi olumsuzluk kelimelerini çekimli cümledeki yerlerine bakarak yardımcının arkasına taşımayın; mastar yapısında bunların öne geldiğini hatırlayın.

Zamir, bir kişinin veya şeyin adını tekrar etmeden onun yerini tutan kelimedir. Le, lui, y, en gibi zamirler mastar hâlindeki yardımcı fiilin önüne gelir:

• Je regrette de l’avoir oublié. — Onu unuttuğuma pişmanım.
• Merci de nous avoir attendus. — Bizi beklediğiniz için teşekkürler.
• Je suis content d’y être allé. — Oraya gitmiş olmaktan memnunum.
• Je regrette de ne pas lui avoir répondu. — Ona cevap vermediğime pişmanım.

Kendine dönüşlü zamir de aynı yere gelir: Elle regrette de s’être levée si tard. — Bu kadar geç kalktığına pişman. Özne “ben” olursa me kullanılır ve ünlü önünde kısalır: Je regrette de m’être levé si tard. — Bu kadar geç kalktığıma pişmanım. Son örnekte konuşan erkektir; kadınsa levée yazılır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca yapıyı değil, Türkçeye hangi bağlantıyla aktarıldığını da izleyin.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Après avoir mangé, je suis sorti.	Yemek yedikten sonra dışarı çıktım.	Tamamlanan ilk eylem yemek yemek.
Après être arrivé, il a appelé.	Vardıktan sonra telefon etti.	Her iki eylemi de aynı kişi yapıyor.
Je regrette d’avoir dit cela.	Bunu söylediğime pişmanım.	Söyleme, pişmanlık duyulan andan önce.
Merci d’être venu.	Geldiğin için teşekkürler.	Gelen kişi erkek.
Merci d’être venues malgré la pluie.	Yağmura rağmen geldiğiniz için teşekkürler.	Birden fazla kadına hitap ediliyor.
Après avoir envoyé le dossier, nous attendrons leur réponse.	Dosyayı gönderdikten sonra yanıtlarını bekleyeceğiz.	İlk eylem de gelecekte gerçekleşecek.
Elle est heureuse d’avoir trouvé un appartement près de son travail.	İşine yakın bir ev bulduğu için mutlu.	Mutluluğun nedeni daha önceki bir başarı.
Tu crois avoir fermé la fenêtre ?	Pencereyi kapattığını mı sanıyorsun?	Kapatma işi daha önce yapılmış olabilir.
Il affirme n’avoir jamais reçu ce message.	Bu mesajı hiç almadığını söylüyor.	Olumsuzluk yardımcı fiilden önce.
Nous sommes partis sans avoir réservé de chambre.	Oda ayırtmadan yola çıktık.	Beklenebilecek bir hazırlık yapılmamış.
Après s’être reposée, elle a repris la route.	Dinlendikten sonra yeniden yola koyuldu.	Kendine dönüşlü fiil, kadın özne.
Je vous remercie de m’avoir prévenu à temps.	Bana zamanında haber verdiğiniz için teşekkür ederim.	Haber veren kişi vous, haberi alan kişi erkek.

Sık yapılan hatalar

1. Après sonrasında basit mastarla geçmişi anlatmak

• Yanlış: Après manger, je suis sorti.
• Doğru: Après avoir mangé, je suis sorti.
• Neden? Bir işi yaptıktan sonra başka bir işin geldiğini standart ve açık biçimde anlatmak için après + geçmiş mastar kullanılır. Après manger bazı gündelik ifadelerde duyulabilir; ancak bütün fiillere uygulanabilecek genel bir kalıp değildir.

2. Yardımcı fiili kişiyle çekmek

• Yanlış: Je regrette d’ai dit cela.
• Doğru: Je regrette d’avoir dit cela.
• Neden? Mastar yapısında ai değil, avoir gerekir. Türkçede “söylediğime” biçiminin kişiyi göstermesi, Fransızcada da aynı yere kişi çekimi koymak gerektiği anlamına gelmez.

3. Être gereken yerde avoir kullanmak

• Yanlış: Merci d’avoir venu.
• Doğru: Merci d’être venu.
• Neden? Venir, bu yapıda être alır. Gelen kişi kadınsa ayrıca venue yazılır: Merci d’être venue. — Geldiğin için teşekkürler.

4. Özneleri fark etmeden değiştirmek

• Yanlış: Après avoir terminé son travail, les enfants ont appelé leur mère. — Kastedilen: Anne işini bitirdikten sonra çocuklar onu aradı.
• Doğru: Après que leur mère a terminé son travail, les enfants l’ont appelée.
• Neden? İlk cümlede işi bitirenin çocuklar olduğu anlaşılır. Anne ile çocukların farklı eylemler yaptığını göstermek için iki özneyi de açıkça belirtmek gerekir.

5. Olumsuzluğu çekimli cümledeki gibi yerleştirmek

• Yanlış: Je regrette d’avoir pas répondu.
• Doğru: Je regrette de ne pas avoir répondu.
• Neden? Standart yazı dilinde ne pas, mastar hâlindeki yardımcının önünde durur. Anlamı “Cevap vermediğime pişmanım”dır; pişmanlığı değil, cevap verme eylemini olumsuzlar.

6. Türkçede olmadığı için uyumu atlamak

• Yanlış: Léa est contente d’être arrivé à l’heure.
• Doğru: Léa est contente d’être arrivée à l’heure.
• Neden? Zamanında varan kişi Léa’dır. Burada être ile kurulan ortaç, kadın özneye göre -e alır.

Kullanım notları

Sadece resmî yazılara özgü değildir

Merci d’être venu. “Geldiğin için teşekkürler.” veya Désolé de ne pas avoir appelé. “Aramadığım için kusura bakma.” gibi ifadeler günlük hayatta doğaldır. İkinci örnekte konuşan erkektir; kadın konuşan désolée yazar. Geçmiş mastar iş yazışmalarında da olayları kısa ve açık biçimde bağlamaya yarar. Yapının kendisi ne aşırı resmîdir ne de yalnızca konuşma diline aittir.

Merci de venir ile merci d’être venu aynı şey değildir. İlki bağlama göre “Geldiğin için teşekkürler” anlamında kullanılabilse de bir davet veya talepte “Gelmenizi rica ederim” işlevi de görebilir. İkincisi ise gerçekleşmiş bir geliş için teşekkür eder. Örneğin Merci de venir à l’heure demain. “Yarın zamanında gelmenizi rica ederim.” derken, yarınki geliş henüz gerçekleşmemiştir.

“Geçmiş” her zaman dün demek değildir

Après avoir terminé ce rapport, je prendrai une pause. — Bu raporu bitirdikten sonra mola vereceğim.

Rapor şu anda bitmemiş olabilir. Geçmiş mastar burada bugünden önceki bir olayı değil, gelecekteki moladan önce tamamlanacak işi gösterir. Yapının adı takvim zamanını değil, iki olay arasındaki tamamlanmışlık ilişkisini anlamaya engel olmamalıdır.

Ayrıca yapı, olayın gerçekten olduğunu her zaman garanti etmez: Il prétend avoir payé. — Ödeme yaptığını iddia ediyor. Ödemenin yapıldığı, kişinin iddiasıdır. Geçmiş mastar yalnızca iddia edilen olayın zaman bakımından önce geldiğini gösterir.

İleri kullanım ve önemli ayrımlar

Basit mastar ile geçmiş mastar

Basit mastar (infinitif présent), parler “konuşmak” gibi tek parçalı biçimdir. İki biçimin farkını yalnızca Türkçe kelime karşılıklarına bakarak değil, eylemlerin sırasına bakarak değerlendirin.

Fransızca	Türkçe	Fark
Je regrette de parler si vite.	Bu kadar hızlı konuştuğum için üzgünüm.	Şimdiki konuşma biçimi veya genel alışkanlık.
Je regrette d’avoir parlé si vite.	Bu kadar hızlı konuştuğuma pişmanım.	Daha önce tamamlanmış belirli bir konuşma.
Il semble être fatigué.	Yorgun görünüyor.	Görünüşle aynı zamandaki durum.
Il semble avoir été fatigué.	Yorgun olmuş gibi görünüyor.	Görünüşten önceki bir duruma ilişkin çıkarım.

Avant de “-meden önce” ile genellikle basit mastar kullanılır: Avant de partir, j’ai fermé la fenêtre. — Gitmeden önce pencereyi kapattım. Buna karşılık après être parti “gittikten sonra” demektir. Yani Türkçede “önce” ve “sonra”yı değiştirmek kolay olsa da Fransızcada çoğunlukla mastarın biçimi de değişir.

Avant d’avoir terminé gibi geçmiş mastarlı yapılar da mümkündür: Ne pars pas avant d’avoir terminé. — Bitirmeden gitme. Burada özellikle işin tamamlanması bir eşik olarak belirtilir. Dolayısıyla “avant de sonrasında asla geçmiş mastar olmaz” diye kesin bir kural koymayın.

Avoir ile öne gelen doğrudan nesne

Les lettres qu’elle regrette d’avoir envoyées — Gönderdiğine pişman olduğu mektuplar.

Burada gönderilen şey les lettres, yani mektuplardır. Onların yerini tutan que, avoir envoyées ifadesinden önce gelir. Bu nedenle ortaç, dişil çoğul lettres ile uyum sağlar ve envoyées olur. Aynı ilke Ces lettres, je regrette de les avoir envoyées. “Bu mektupları gönderdiğime pişmanım.” cümlesindeki les için de geçerlidir.

Ancak her öne gelen zamir uyum yaptırmaz: Je regrette de lui avoir parlé. — Onunla konuştuğuma pişmanım. Lui, dolaylı nesnedir; burada konuşmanın yöneldiği kişiyi gösterir. Parler à quelqu’un kalıbındaki à ilişkisini taşır, dolayısıyla parlé biçimini değiştirmez.

Kendine dönüşlü fiillerde uyum

Elle est contente de s’être lavée. — Yıkanmış olmaktan memnun.

Elle regrette de s’être lavé les cheveux si tard. — Saçlarını bu kadar geç yıkadığına pişman.

İlkinde yıkanan kişinin kendisi olduğu için lavée yazılır. İkincisinde doğrudan yıkanan şey les cheveux, yani saçlardır ve bu nesne ortacın ardından gelir; bu yüzden lavé değişmez. Benzer şekilde Ils regrettent de s’être parlé si durement. “Birbirleriyle bu kadar sert konuştuklarına pişmanlar.” cümlesinde parlé değişmez: Fransızcada parler à quelqu’un denir. Burada da passé composé uyum kuralları geçerlidir.

Farklı özneyle teşekkür etme

Après ile aynı özne beklentisini bütün geçmiş mastarlara uygulamayın. Je te remercie d’être venu. “Geldiğin için sana teşekkür ederim.” cümlesinde teşekkür eden je, gelen te ile belirtilen kişidir. Teşekkür etme fiilinin anlamı bu ilişkiyi açık kılar. Merci de m’avoir aidé. “Bana yardım ettiğin için teşekkürler.” cümlesinde de yardım eden, teşekkür edilen kişidir; m’ yardım alanı gösterir.

Edilgen geçmiş mastar

Edilgen yapı, eylemi kimin yaptığından çok kime veya neye yapıldığını öne çıkarır. Geçmiş mastarda avoir été + geçmiş zaman ortacı biçimi görülebilir:

Elle est heureuse d’avoir été choisie pour ce projet. — Bu proje için seçilmiş olmaktan mutlu.

Burada seçen kişi belirtilmez; önemli olan onun seçilmiş olmasıdır. Été değişmez, fakat choisie kadın özneyle uyum sağlar. Bu biçimi être venue ile karıştırmayın: Birinde “seçilmiş olmak”, diğerinde kişinin kendi “gelmiş olması” anlatılır.

Çalışma önerileri

1. İki cümleyi birleştirin. J’ai préparé le dîner. J’ai appelé ma sœur. “Akşam yemeğini hazırladım. Kız kardeşimi aradım.” cümlelerini Après avoir préparé le dîner, j’ai appelé ma sœur. biçiminde birleştirin: “Akşam yemeğini hazırladıktan sonra kız kardeşimi aradım.” Sonra aynı alıştırmayı arriver ve se reposer ile yapın. Her defasında yardımcı fiili ve iki eylemi yapan kişiyi kontrol edin.
2. Türkçe bağlantıyı değiştirin. Gününüzden bir tamamlanmış olay seçip onu “-dikten sonra”, “-diğim için memnunum” ve “-diğime pişmanım” kalıplarıyla anlatın. Fransızcada sırasıyla après, être content de ve regretter de yapılarını kullanın. Böylece geçmiş mastarı yalnızca après ile sınırlamamış olursunuz.
3. Kısa bir denetim listesi uygulayın. Yazdığınız her örnekte şu soruları sorun: Önce hangi olay gerçekleşiyor? Avoir mı, être mi gerekiyor? Olumsuzluk ve zamirler yardımcının önünde mi? Ortacın sonuna uyum eki gerekiyor mu? Özellikle venu, venue, venus, venues biçimlerini farklı kişilere teşekkür eden küçük notlarda çalışın.

İlgili konular

• Ön bilgi: Passé composé: Fransızcada bileşik geçmiş zaman — Yardımcı fiil seçimi, geçmiş zaman ortacının oluşumu ve uyum kuralları geçmiş mastarın temelini oluşturur.