Lehçede ilgi zamirleri: który, co ve jaki

Kısaca

Lehçede który, która, które, bir kişi veya şeyi ek bilgiyle tanıtmak için kullanılan ilgi zamirleridir (bir adın yerine geçerek onu açıklayan cümleyi bağlayan sözcükler). Türkçedeki “tanıdığım kadın” ifadesi Lehçede kobieta, którą znam olur. Zamirin cinsiyeti ve tekil ya da çoğul oluşu açıkladığı ada bağlıdır; hâli (cümledeki göreve göre aldığı biçim) ise onu izleyen cümledeki fiile veya edata göre seçilir. Bu iki cümle parçası arasına virgül konur.

Genel bakış

Türkçede “dün gelen insanlar”, “içinde yaşadığım ev”, “konuştuğum komşu” derken açıklamayı adın önüne yerleştiririz. Lehçede ise önce adı (kişiyi, nesneyi veya kavramı bildiren sözcüğü), ardından onu açıklayan ilgi cümlesini söylersiniz: ludzie, którzy przyszli wczoraj — “dün gelen insanlar”. Bu yüzden Lehçe bir cümleyi okurken açıklanan adı önce bulmak, sonra virgülden sonraki bilgiyi ona bağlamak işe yarar.

B1 düzeyinde bu yapı, kısa cümleleri birleştirmenin temel yollarından biridir. Bir daireyi tarif ederken, iş arkadaşınızdan söz ederken veya hangi dosyanın gerektiğini açıklarken sürekli karşınıza çıkar. Który yalnızca insanlar için kullanılmaz; evler, belgeler, olaylar ve düşünceler için de kullanılır. Türkçede adların dil bilgisel cinsiyeti yoktur; Lehçede ise adlar eril, dişil veya nötr sınıflara ayrılır ve zamir bu sınıfa uyar.

Bu konunun asıl güçlüğü uzun cümle kurmak değil, iki ayrı kararı birbirine karıştırmamaktır. “Hangi addan söz ediyorum?” sorusu cinsiyet ve sayıyı belirler. “Bu kişi veya şey açıklama cümlesinde ne yapıyor, hangi görevi üstleniyor?” sorusu hâli belirler. Bu ayrımı kavradığınızda której, którym, których gibi biçimler rastgele ekler olmaktan çıkar.

Yapı nasıl kurulur?

Önce iki kısa cümleyi birleştirin

Başlangıçta şu yöntemi kullanabilirsiniz:

• To jest kobieta. Znam tę kobietę. — “Bu bir kadın. Bu kadını tanıyorum.”
• To jest kobieta, którą znam. — “Bu, tanıdığım kadın.”

İkinci cümledeki tę kobietę yerine którą gelir. Kobieta dişil ve tekildir; znam fiili tanınan kişiyi belirtme hâlinde ister. Dolayısıyla która değil, którą kullanılır.

Başka bir örnek:

• To jest dom. Mieszkam w tym domu. — “Bu bir ev. Bu evde yaşıyorum.”
• To jest dom, w którym mieszkam. — “Bu, içinde yaşadığım ev.”

Burada w tym domu ifadesi w którym olur. W edattır (bir sözcüğün diğer sözcüklerle ilişkisini gösteren yardımcı sözcük); bu kullanımda “içinde” anlamını verir. Edat silinmez, zamirin önünde kalır.

Cinsiyet ve sayı: hangi adı açıklıyorsunuz?

Özne (cümlede işi yapan veya hakkında durum bildirilen kişi ya da şey) görevindeki temel biçimler şöyledir:

Açıklanan adın türü	Lehçe örnek	Türkçesi
Eril tekil	mężczyzna, który pracuje	çalışan adam
Dişil tekil	kobieta, która pracuje	çalışan kadın
Nötr tekil	dziecko, które śpi	uyuyan çocuk
Eril kişi çoğulu	studenci, którzy pracują	çalışan erkek öğrenciler / karma öğrenci grubu
Diğer çoğullar	studentki, które pracują	çalışan kadın öğrenciler
Diğer çoğullar	domy, które stoją przy rzece	nehir kenarında bulunan evler

Çoğulda ayrım yalnızca “insan mı, eşya mı?” değildir. Którzy, eril kişi çoğulu için kullanılır: erkeklerden oluşan veya erkeklerin de bulunduğu bir grup buna girebilir. Yalnız kadınları, hayvanları ve nesneleri bildiren çoğullarda özne biçimi które olur: kobiety, które…, psy, które…, książki, które… — “... kadınlar”, “... köpekler”, “... kitaplar”. Ludzie, którzy przyszli ifadesi “gelen insanlar” demektir ve ludzie eril kişi çoğuludur.

Dil bilgisel cinsiyeti yalnızca son harften çıkarmayın. Örneğin mężczyzna “adam” anlamına gelir ve -a ile bitmesine rağmen erildir: mężczyzna, który… — “... adam”.

Hâl: açıklama cümlesinde hangi görev var?

Türkçedeki “kadın, kadını, kadına, kadının” ayrımı, Lehçedeki hâl sistemini anlamaya yardımcı olur. Ancak Türkçe ekler ile Lehçe hâller bire bir örtüşmez. Bir fiilin hangi hâli istediğini Lehçe kullanımından öğrenmek gerekir.

Aşağıdaki tablolar który zamirinin ilgi cümlelerinde kullanılan çekimlerini gösterir. Lehçe hâl adları, sözlük ve dil bilgisi kaynaklarında aynı biçimlerle karşılaşacağınız için verilmiştir.

Hâl ve temel görev	Eril tekil	Dişil tekil	Nötr tekil
Yalın hâl: özne; mianownik	który	która	które
Tamlayan hâli: aitlik, bazı fiiller ve edatlar; dopełniacz	którego	której	którego
Yönelme hâli: bazı alıcılar ve fiiller; celownik	któremu	której	któremu
Belirtme hâli: fiilin doğrudan etkilediği varlık; biernik	który / którego	którą	które
Araç/birliktelik hâli: bazı araçlar, eşlik ilişkileri ve fiiller; narzędnik	którym	którą	którym
Bulunma hâli: yalnız edatlarla; miejscownik	którym	której	którym

Eril tekilin belirtme hâlinde canlılık ayrımı vardır: bir insanı veya hayvanı bildiren ad için którego, cansız bir nesneyi bildiren ad için genellikle który kullanılır. Karşılaştırın:

• mężczyzna, którego znam — “tanıdığım adam”;
• pies, którego widzę — “gördüğüm köpek”;
• telefon, który kupiłem — “satın aldığım telefon”.

Son örnekte konuşan kişi erkektir; kupiłam kullanılırsa konuşan kişi kadındır. Zamir ise her iki durumda da telefon adına göre który kalır. Bazı eril adların belirtme hâli kullanımında özel durumlar bulunur; zamir, bağlı olduğu adın belirtme hâli düzenine uyar.

Hâl	Eril kişi çoğulu	Diğer çoğullar
Yalın hâl	którzy	które
Tamlayan hâli	których	których
Yönelme hâli	którym	którym
Belirtme hâli	których	które
Araç/birliktelik hâli	którymi	którymi
Bulunma hâli	których	których

Lehçede ayrıca seslenme hâli vardır; doğrudan birine hitap ederken kullanılır. Który ile kurulan olağan ilgi cümlelerinde ayrı bir seslenme biçimine ihtiyaç duyulmaz.

Ana cümledeki hâli kopyalamayın

Szukam kobiety, która mówi po turecku. — “Türkçe konuşan bir kadın arıyorum.”

Szukam fiili nedeniyle ana cümlede kobiety tamlayan hâlindedir. Fakat ilgi cümlesinde konuşan kişi kadının kendisidir; bu nedenle zamir yalın hâldeki która olur. Ana cümledeki kobiety biçimine bakıp której seçmek yanlış olur.

Tersine, To jest kobieta, której pomagam. — “Bu, yardım ettiğim kadın.” cümlesinde ad kobieta yalın hâldedir. İlgi cümlesindeki pomagam ise yardım edilen kişiyi yönelme hâlinde ister; bu nedenle której gerekir. Türkçede de “kadına yardım ediyorum” dersiniz, ama bu benzerlik her fiil için geçerli değildir.

Fiil ve edatı birlikte öğrenin

Bazı sık kullanılan kalıplar, zamirin hâlini seçmenizi kolaylaştırır:

Lehçe kalıp	Türkçe karşılığı	Gereken hâl
znać kogoś	birini tanımak	Belirtme
pomagać komuś	birine yardım etmek	Yönelme
potrzebować czegoś	bir şeye ihtiyaç duymak	Tamlayan
rozmawiać z kimś	biriyle konuşmak	Araç/birliktelik
mówić o czymś	bir şey hakkında konuşmak	Bulunma
mieszkać w czymś	bir yerde yaşamak	Bulunma
iść do czegoś	bir yere gitmek	Tamlayan

Buradaki kogoś, komuś, czegoś biçimleri “birini, birine, bir şeyin” gibi görevleri gösteren yardımcı kalıplardır. Önemli olan, Türkçe karşılıktan ek tahmin etmek yerine Lehçe fiili kendi hâl isteğiyle öğrenmektir. Özellikle potrzebować buna iyi bir örnektir: Türkçedeki “bir şeye” ifadesine rağmen Lehçede tamlayan hâli gerekir.

Virgül ve sözcük sırası

İlgi cümlesi açıklanan addan sonra gelir ve virgülle ayrılır:

Książka, którą czytam, jest ciekawa. — “Okuduğum kitap ilginç.”

İlgi cümlesi ana cümlenin ortasına girdiyse sonunda da virgül bulunur. Cümlenin sonunda yer alıyorsa ikinci bir virgül eklenmez:

Czytam książkę, którą poleciła mi siostra. — “Kız kardeşimin bana önerdiği kitabı okuyorum.”

Zamiri gerektiğinde onu yöneten edatla birlikte başa yerleştirin: w którym, z którą, o których. Lehçede Türkçedeki gibi açıklamayı bütünüyle adın önüne taşımazsınız. Ayrıca który fiili zorunlu olarak cümlenin sonuna göndermez: kobieta, która mieszka tutaj — “burada yaşayan kadın” olağan bir diziliştir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde zamirin biçimini açıklanan adla, hâlini ise ilgi cümlesindeki işle karşılaştırın. İlk üç satır, günlük anlatımda daha uzun cümlelere yerleştirebileceğiniz ad gruplarıdır.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
Kobieta, którą znam.	Tanıdığım kadın.	Dişil tekil; tanınan kişi belirtme hâlinde.
Dom, w którym mieszkam.	İçinde yaşadığım ev.	Eril tekil; yer bildiren edatla bulunma hâli.
Ludzie, którzy przyszli.	Gelen insanlar.	Eril kişi çoğulu; gelenler özne.
To jest lekarz, któremu ufam.	Bu, güvendiğim doktor.	Güvenilen kişi yönelme hâlinde.
Spotkałam sąsiadkę, z którą często rozmawiam.	Sık sık konuştuğum kadın komşuma rastladım.	Birliktelik bildiren edat; konuşan kişi kadın.
Nie znam człowieka, którego szukasz.	Aradığın kişiyi tanımıyorum.	Zamirin hâlini arama fiili belirler.
To są dokumenty, których potrzebuję.	Bunlar, ihtiyacım olan belgeler.	İhtiyaç duyulan şeyler tamlayan hâlinde.
Mam koleżanki, którym mogę zaufać.	Güvenebileceğim kadın arkadaşlarım var.	Çoğul yönelme biçimi.
Dzieci, które bawią się w ogrodzie, są bardzo ciche.	Bahçede oynayan çocuklar çok sessiz.	Çocukları bildiren çoğulda özne biçimi.
To jest problem, o którym rozmawialiśmy wczoraj.	Bu, dün konuştuğumuz sorun.	Hakkında konuşulan konu; bulunma hâli.
Znam studentów, którzy uczą się tureckiego.	Türkçe öğrenen öğrenciler tanıyorum.	Ana cümledeki nesne, ilgi cümlesinde özne olur.
Mam wszystko, czego potrzebuję.	İhtiyacım olan her şeye sahibim.	İhtiyaç fiili nedeniyle tamlayan biçimi.
Zrobię wszystko, co mogę.	Elimden gelen her şeyi yapacağım.	Genel bir şey ifadesinden sonra ilgi zamiri.
Szukam takiej torby, jaką ma Ewa.	Ewa'nınki gibi bir çanta arıyorum.	Aynı nesne değil, benzer türde bir çanta.
Spóźnił się, co zdenerwowało wszystkich.	Geç kaldı; bu da herkesi sinirlendirdi.	Zamir önceki olayın tamamına gönderme yapıyor.

Sık yapılan hatalar

1. Her yerde temel biçimi kullanmak

• Yanlış: Kobieta, która znam.
• Doğru: Kobieta, którą znam. — “Tanıdığım kadın.”
• Neden: Kadın tanıma işini yapan özne değildir; tanınan kişidir. Dişil tekilin belirtme hâli którą olur.

Kobieta, która mnie zna — “beni tanıyan kadın” ise doğrudur. Burada tanıyan kişi kadındır. Yalnızca bir ek değişikliği değil, görevin değişmesi söz konusudur.

2. Ana cümledeki hâli zamire geçirmek

• Yanlış: Szukam kobiety, której mieszka tutaj.
• Doğru: Szukam kobiety, która mieszka tutaj. — “Burada yaşayan bir kadın arıyorum.”
• Neden: Arama fiili ana cümlede kobiety biçimini gerektirir. İlgi cümlesinde ise kadın yaşama fiilinin öznesidir; która kullanılır.

3. Çoğulda yalnız insan/nesne ayrımı yapmak

• Yanlış: Kobiety, którzy przyszli, czekają na zewnątrz.
• Doğru: Kobiety, które przyszły, czekają na zewnątrz. — “Gelen kadınlar dışarıda bekliyor.”
• Neden: Yalnız kadınları bildiren çoğulda które gerekir. Geçmiş zaman fiili de bu gruba uyar: przyszły, przyszli değil. Zamiri düzeltirken fiilin uyumunu da kontrol edin.

4. Gerekli edatı atlamak

• Yanlış: Dom, którym mieszkam.
• Doğru: Dom, w którym mieszkam. — “İçinde yaşadığım ev.”
• Neden: Yer anlamını bu kullanımda w sağlar. Którym biçimi tek başına “içinde” demek değildir; aynı biçim başka görevlerde de görülür.

5. Her genel ifadeden sonra değişmeden co kullanmak

• Yanlış: Wszystko, co potrzebuję.
• Doğru: Wszystko, czego potrzebuję. — “İhtiyacım olan her şey.”
• Neden: Potrzebować tamlayan hâlini ister. İlgi zamiri co, standart dilde bu görevde czego olur. Kısa örnek listelerinde değişmeden co ile karşılaşabilirsiniz; standart çekimi öğrenirken bunu model almayın.

6. Virgülü yalnız bir duraklama işareti sanmak

• Yanlış: Książka którą czytam jest ciekawa.
• Doğru: Książka, którą czytam, jest ciekawa. — “Okuduğum kitap ilginç.”
• Neden: İki virgül ilgi cümlesinin sınırlarını gösterir. Hangi kitaptan söz edildiğini belirleyen bilgi olsa bile Lehçede virgül kullanılır.

Kullanım notları

Który: günlük ve resmî dilde güvenli seçenek

Który ve çekimli biçimleri hem konuşmada hem yazıda olağandır. Bunları kullanmak cümlenizi gereksiz yere resmîleştirmez. İş yazışmalarında, sınavda ve belirsizliği azaltmak istediğiniz durumlarda açık biçim ve uygun edat özellikle yararlıdır.

Zamiri açıkladığı ada yakın tutun. Rozmawiałem z kolegą mojego brata, który mieszka w Krakowie. — “Kraków'da yaşayan kardeşimin arkadaşıyla konuştum.” cümlesinde Lehçe yapı, Kraków'da yaşayan kişinin arkadaş mı kardeş mi olduğu konusunda belirsizlik yaratabilir. Gerekirse iki kısa cümle kurun: Rozmawiałem z kolegą mojego brata. Ten kolega mieszka w Krakowie. — “Kardeşimin arkadaşıyla konuştum. Bu arkadaş Kraków'da yaşıyor.”

Co her zaman konuşma diline ait değildir

To, co widzę — “gördüğüm şey”, wszystko, co wiem — “bildiğim her şey” ve nic, co mogłoby pomóc — “yardımcı olabilecek hiçbir şey” gibi genel ifadelerden sonra co standart ve doğaldır. Önceki cümlenin tamamına gönderme yapan co da standarttır.

Buna karşılık, belirli bir adın ardından kullanılan co konuşma diline özgü olabilir:

Ten chłopak, co tu mieszka, jest moim kolegą. — “Burada yaşayan o çocuk benim arkadaşım.”

Daha nötr seçenek Ten chłopak, który tu mieszka, jest moim kolegą. biçimidir. Yani co gördüğünüz her cümleyi aynı üslup sınıfına koymayın; önce neyi açıkladığını kontrol edin.

Konuşmada Dziewczyna, co ją widziałem wczoraj… — “Dün gördüğüm kız…” gibi, co yanında ek bir kişi zamiri bulunan yapılar da duyabilirsiniz. Nötr yazı dilinde bunun yerine Dziewczyna, którą widziałem wczoraj… kullanın. Którą zaten görülen kişiyi temsil ettiği için ayrıca ją eklemeyin.

Daha ileri kullanım ve anlam ayrımları

Co zamirinin çekimi

Standart co, gerektiğinde çekimlenir. Genel bir şeyden söz ederken aşağıdaki biçimler kullanılır:

Hâl	Lehçe örnek	Türkçesi
Yalın / belirtme	To, co robisz, jest ważne.	Yaptığın şey önemli.
Tamlayan	Mam wszystko, czego potrzebuję.	İhtiyacım olan her şeye sahibim.
Yönelme	To jest coś, czemu warto poświęcić czas.	Bu, zaman ayırmaya değer bir şey.
Araç/birliktelik	Nie mam nic, czym mogę otworzyć drzwi.	Kapıyı açabileceğim hiçbir şeyim yok.
Bulunma	To jest coś, o czym często myślę.	Bu, sık sık düşündüğüm bir şey.

Co burada dil bilgisel cinsiyete göre değişmez; fakat hâle göre czego, czemu, czym olabilir. Önceki olayın tamamına gönderme yaparken de edatlı biçim görülebilir: Dostała nową pracę, z czego bardzo się cieszy. — “Yeni bir iş buldu ve buna çok seviniyor.”

Który ile jaki arasındaki fark

Który, çoğunlukla belirli bir kişi veya şeyi tanımlar. Jaki ise türü, niteliği veya benzerliği öne çıkarır. Jaki de cinsiyet, sayı ve hâle göre çekimlenir: jaka, jakie, jaką, jakiego, jakich gibi biçimleri vardır.

• Chcę kupić tę torbę, którą ma Ewa. — “Ewa'nın sahip olduğu o çantayı satın almak istiyorum.” Burada belirli bir çantadan söz edilir.
• Chcę kupić taką torbę, jaką ma Ewa. — “Ewa'nınki gibi bir çanta satın almak istiyorum.” Burada aynı tür veya özellikler önemlidir; Ewa'nın çantasını almanız gerekmez.

Bu, her cümlede keskin bir ayrım değildir. To najlepszy film, jaki widziałam w tym roku. — “Bu, bu yıl izlediğim en iyi film.” gibi değerlendirme cümlelerinde jaki doğaldır. Bu tür yapılarda który de kullanılabilir. Jaki biçimini yalnız “ne tür?” sorusuna verilen cevaplarla sınırlamayın, ama başlangıçta taki… jaki… eşleşmesini öğrenmek ayrımı görünür kılar.

Aitlik: którego ile birinin eşyasını anlatmak

Którego yalnızca “kimi?” anlamındaki eril belirtme biçimi değildir. Aitlik bildiren tamlayan biçimi de olabilir:

Znam kobietę, której córka studiuje w Warszawie. — “Kızı Varşova'da okuyan bir kadın tanıyorum.”

Burada której, kızın annesine yani kobieta adına gönderme yapar. Zamirin dişil olmasının nedeni kız çocuğunun cinsiyeti değil, açıklanan kişinin kadın olmasıdır. Karşılaştırın:

Znam mężczyznę, którego córka studiuje w Warszawie. — “Kızı Varşova'da okuyan bir adam tanıyorum.”

Aynı córka sözcüğü durduğu hâlde zamir którego olur; çünkü artık açıklanan kişi mężczyznadır. Bu yapıda ilgi zamiri aitlik görevindedir, ilgi cümlesinin öznesi ise córkadır.

Yer, zaman ve kişi bildiren yakın yapılar

Her bağlantıyı zorla który ile kurmak gerekmez. Yer bildirirken gdzie, zaman bildirirken kiedy kullanılabilir:

• To jest miejsce, w którym się spotykamy. / To jest miejsce, gdzie się spotykamy. — “Bu, buluştuğumuz yer.”
• Pamiętam dzień, w którym się poznaliśmy. / Pamiętam dzień, kiedy się poznaliśmy. — “Tanıştığımız günü hatırlıyorum.”

Gdzie ve kiedy, yer veya zamanı bildiren sözcüklerdir; który gibi cinsiyete göre çekimlenmezler. Ancak gdzie, yerle ilgili her edatın yerine geçmez. Miasto, do którego jadę — “gittiğim şehir” yönü belirtir; nötr standart kullanımda bunu miasto, gdzie jadę diye değiştirmeyin.

Genel olarak bir kişiden söz ederken kto kullanılır: Ten, kto pyta, uczy się szybciej. — “Soru soran kişi daha hızlı öğrenir.” Belirli bir kişi adını açıklarken ise który temel seçenektir: człowiek, który pyta — “soru soran kişi”.

Hâli tek bir sözcükten değil, bütün ilişkiden çıkarın

Olumsuz cümlelerde (bir işin yapılmadığını bildiren cümlelerde) normalde belirtme hâli alan nesne, tamlayan hâline geçebilir:

To jest książka, której jeszcze nie przeczytałam. — “Bu, henüz okumadığım kitap.”

Olumlu biçim książka, którą przeczytałam — “okuduğum kitap” olur. Dişil ad değişmediği hâlde olumsuzluk nedeniyle zamirin hâli değişir. Özellikle której ve których biçimlerini gördüğünüzde aitlik dışında fiilin isteğini ve olumsuzluğu da kontrol edin.

Son bir incelik: w edatı yer bildirirken bulunma, bir yerin içine yönelmeyi bildirirken belirtme hâli isteyebilir. Szuflada, w której są klucze — “anahtarların bulunduğu çekmece” ile szuflada, w którą wkładam klucze — “anahtarları koyduğum çekmece” arasındaki fark budur. Edatı tanımak tek başına yetmez; cümledeki anlamını da düşünün.

Çalışma önerileri

1. İki cümleden bir cümle kurun. Önce Mam sąsiadkę. Często rozmawiam z sąsiadką. — “Bir kadın komşum var. Komşumla sık sık konuşuyorum.” yazın. Sonra Mam sąsiadkę, z którą często rozmawiam. — “Sık sık konuştuğum bir kadın komşum var.” yapısına dönüştürün. Değiştirdiğiniz adın önündeki edatı koruyun.
2. Aynı adla farklı görevler deneyin. “Gelen kadın”, “tanıdığım kadın”, “yardım ettiğim kadın”, “konuştuğum kadın” ifadelerini sırasıyla kobieta, która przyszła, kobieta, którą znam, kobieta, której pomagam, kobieta, z którą rozmawiam diye kurun. Sonra aynı çalışmayı eril bir adla ve çoğulla tekrarlayın. Her seçimde önce cinsiyet/sayıyı, sonra hâli söyleyin.
3. Okurken bağlantının iki ucunu işaretleyin. Bir metinde ilgi zamirini ve açıkladığı adı bulun. Ardından virgülden sonraki fiilin ya da edatın hangi hâli istediğini kontrol edin. Son olarak cümleyi doğal Türkçeyle, açıklamayı adın önüne taşıyarak yeniden ifade edin; Lehçe sözcük sırasını Türkçeye aynen aktarmayın.

İlgili konular

• Ön bilgi: Birleşik cümleler — Birden fazla yargıyı aynı cümlede bağlamayı ve ana cümleyle ona bağlı açıklama cümlesini ayırmayı öğrenmek, ilgi zamirlerinin görevini anlamayı kolaylaştırır.