Bijwoorden van plaats in het Portugees

In het kort

Portugese bijwoorden van plaats geven aan waar iets is of waarheen iemand beweegt. Onthoud eerst deze eenvoudige driedeling: aqui of cá is ‘hier bij mij’, aí is ‘daar bij jou’ en ali of lá is ‘daar, verder van ons vandaan’. Met perto, longe, dentro, fora, em cima en em baixo beschrijf je vervolgens afstanden en posities.

Overzicht

Een bijwoord is een woord dat extra informatie geeft over bijvoorbeeld plaats, tijd of manier. Een bijwoord van plaats antwoordt meestal op onde? (‘waar?’) of para onde? (‘waarheen?’). In O livro está aqui vertelt aqui waar het boek ligt; in Vem cá! geeft cá aan waarheen iemand moet komen.

Dit onderwerp hoort bij niveau A1, omdat je deze woorden voortdurend nodig hebt: bij het afspreken, de weg wijzen, iets zoeken of vertellen waar iemand is. De basisvormen veranderen niet naar mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud of meervoud. Je zegt dus zowel o livro está aqui als as chaves estão aqui.

Voor Nederlandstaligen is vooral het onderscheid tussen aqui, aí en ali/lá nieuw. Het Nederlands heeft meestal genoeg aan ‘hier’ en ‘daar’. Het Portugees kan met één woord duidelijk maken of een plaats bij de spreker, bij de luisteraar of verder van beiden vandaan ligt. Dat systeem sluit aan bij Portugese aanwijzende woorden zoals este, esse en aquele.

Hoe het werkt

Hier, daar bij jou en daar verderop

Gebruik voor de basis eerst deze kaart met drie gebieden:

Gebied	Portugees	Gewone Nederlandse betekenis	Voorbeeld
bij de spreker	aqui, cá	hier, hierheen	Estou aqui. — Ik ben hier.
bij de luisteraar	aí	daar bij jou	O João está aí? — Is João daar bij jou?
op enige of grotere afstand	ali, lá	daar, daarheen	A estação é ali. — Het station is daar.

Aqui wijst doorgaans een vrij concrete plek bij de spreker aan. Als je naast een vrije stoel staat, kun je zeggen: Senta-te aqui (‘Ga hier zitten’). Cá hoort eveneens bij de kant van de spreker, maar klinkt vaak wat ruimer: ‘hierheen’, ‘hier in deze omgeving’ of ‘aan deze kant’. Daarom is Vem cá! een heel gewone oproep: ‘Kom hier!’

Aí verwijst vaak naar de plek van de aangesprokene. In een telefoongesprek betekent Como está o tempo aí? niet zomaar ‘Hoe is het weer daar ergens?’, maar ‘Hoe is het weer daar waar jij bent?’ Ook bij het aanwijzen van iets vlak bij de ander is aí nuttig: A tua mala está aí (‘Je tas staat daar bij jou’).

Ali wijst meestal naar een herkenbare, betrekkelijk afgebakende plek op enige afstand: je kunt er bijvoorbeeld naartoe wijzen. Lá is vaak ruimer, verder weg of minder precies. Het verschil is niet altijd absoluut. In alledaagse taal kiest een spreker soms lá voor een plaats die al bekend is uit het gesprek, ook als de fysieke afstand niet belangrijk is.

Dichtbij en ver weg

Perto betekent ‘dichtbij’ en longe ‘ver weg’. Zonder verdere aanvulling kunnen ze zelfstandig staan:

• O cinema é perto. — De bioscoop is dichtbij.
• A praia fica longe. — Het strand ligt ver weg.

Noem je het referentiepunt, dan volgt gewoonlijk de:

• perto de casa — dicht bij huis
• longe do centro — ver van het centrum
• perto da estação — dicht bij het station

Let op de samentrekkingen: de + o = do en de + a = da. Het Nederlandse ‘bij’ mag je hier dus niet gedachteloos met em vertalen. Het is perto de, niet perto em.

Voor de ligging van een gebouw of vaste voorziening is ficar (‘liggen, zich bevinden’) zeer gebruikelijk: Onde fica o banco? Met perto kan ook ser voorkomen, zoals in O cinema é perto. Voor personen en verplaatsbare zaken gebruik je bij een concrete locatie meestal estar: As crianças estão fora.

Binnen, buiten, boven en beneden

De volgende woorden en woordgroepen beschrijven een positie ten opzichte van een ruimte of ander voorwerp:

Portugees	Betekenis zonder aanvulling	Met een referentiepunt
dentro	binnen	dentro de casa — binnen in huis
fora	buiten	fora da cidade — buiten de stad
em cima	boven, bovenop	em cima da mesa — op de tafel
em baixo	beneden, eronder	em baixo da cama — onder het bed

Zonder aanvulling hoef je geen de toe te voegen: Eles estão dentro (‘Ze zijn binnen’). Zodra je zegt waarvan iets binnen, buiten, boven of onder is, gebruik je de: dentro do armário, fora do quarto, em cima da cadeira.

Het Nederlandse ‘op’ is breder dan em cima de. O copo está em cima da mesa benadrukt dat het glas bovenop de tafel staat. In veel gewone plaatsaanduidingen is alleen em met een lidwoord natuurlijk: O livro está na mesa (‘Het boek ligt op de tafel’). Hetzelfde geldt omgekeerd: em baixo de kan ‘onder’ betekenen, maar debaixo de is vaak de ondubbelzinnige keuze voor iets dat onder een ander voorwerp ligt.

Plaats en beweging

Deze woorden kunnen zowel een rustpunt als een richting aangeven. Het werkwoord en een eventuele voorzetselgroep maken duidelijk welke betekenis bedoeld is:

• Estou aqui. — Ik ben hier.
• Vem cá! — Kom hierheen!
• Vai para lá. — Ga daarheen!
• Entra para dentro. — Ga naar binnen.
• Sai para fora. — Ga naar buiten.

Bij beweging hoor je vaak para (‘naar’) vóór cá, aí of lá. Na een bewegingswerkwoord kan het bijwoord ook zonder voorzetsel staan, vooral bij vaste, korte opdrachten als vem cá en vai lá.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Vem cá!	Kom hier!	Beweging naar de spreker toe.
Põe as chaves aqui, por favor.	Leg de sleutels hier neer, alsjeblieft.	Concrete plek bij de spreker.
Está tudo bem aí?	Is alles goed daar bij jou?	Typisch in een telefoon- of chatgesprek.
A tua mochila está aí ao lado.	Je rugzak staat daar naast je.	Een plek bij de luisteraar.
O café é ali, depois da farmácia.	Het café is daar, na de apotheek.	Aanwijsbare plek verderop.
Nunca fui lá.	Ik ben daar nooit geweest.	Eerder genoemde of verder gelegen plaats.
O cinema é perto.	De bioscoop is dichtbij.	Perto staat zelfstandig.
Moramos perto da universidade.	We wonen dicht bij de universiteit.	Referentiepunt met de + a = da.
O aeroporto fica longe daqui.	De luchthaven ligt ver hiervandaan.	Daqui betekent ‘van hier’.
As crianças estão fora.	De kinderen zijn buiten.	Geen aanvulling na fora.
Os sapatos ficam dentro do armário.	De schoenen staan in de kast.	Dentro de met een referentiepunt.
O telemóvel está em cima da mesa.	De mobiele telefoon ligt op tafel.	Letterlijk bovenop het tafelblad.
O gato está em baixo.	De kat is beneden of eronder.	De context bepaalt waarop em baixo slaat.
Há uma caixa em baixo da cama.	Er staat een doos onder het bed.	Positie lager dan het bed.
Espera lá fora.	Wacht daarbuiten.	Lá en fora kunnen samen voorkomen.

Veelgemaakte fouten

Aí behandelen als een algemeen woord voor ‘daar’

• Niet goed in deze situatie: A estação é aí, terwijl je naar een gebouw in de verte wijst dat niet bij de luisteraar staat.
• Beter: A estação é ali.
• Waarom: Aí situeert iets meestal aan de kant van de luisteraar. Voor een zichtbare plek verder van spreker én luisteraar ligt ali meer voor de hand.

Het voorzetsel de vergeten

• Niet goed: Moro perto o centro.
• Goed: Moro perto do centro.
• Waarom: Voor het referentiepunt gebruik je perto de. Bij een mannelijk bepaald lidwoord smelten de en o samen tot do.

Em cima als één woord schrijven

• Niet goed: O livro está encima da mesa.
• Goed: O livro está em cima da mesa.
• Waarom: In deze plaatsaanduiding zijn em en cima twee woorden. De combinatie met een referentiepunt is em cima de.

Altijd ser gebruiken omdat het Nederlands ‘zijn’ gebruikt

• Niet goed: As crianças são fora.
• Goed: As crianças estão fora.
• Waarom: Voor de concrete locatie van personen en dingen gebruik je normaal estar. Bij vaste locaties hoor je daarnaast vaak ficar: A farmácia fica ali.

Nederlands ‘op’ altijd met em cima de vertalen

• Onnatuurlijk als gewone plaatsaanduiding: O autocarro está em cima da praça.
• Goed: O autocarro está na praça.
• Waarom: Em cima de betekent letterlijk bovenop of direct boven. Voor ‘op het plein’ gebruik je em: em + a = na.

Aqui en cá als volkomen verschillende plaatsen leren

• Te star: Aqui kan alleen bij stilstand en cá alleen bij beweging.
• Beter: Zie beide eerst als ‘hier, aan mijn kant’; leer vaste combinaties zoals aqui está en vem cá.
• Waarom: Er bestaan voorkeuren, maar geen eenvoudige regel die in alle regio’s en situaties geldt.

Gebruiksnotities

Verschillen tussen Portugal en Brazilië

De basisbetekenissen worden in de hele Portugeestalige wereld begrepen, maar de voorkeuren verschillen. In Europees Portugees is cá zeer gewoon, ook in uitdrukkingen als por cá (‘hier in de buurt’ of ‘hier bij ons’). In Brazilië is aqui vaak de gewone concrete vorm voor ‘hier’, terwijl cá veel voorkomt in oproepen en beweging: vem cá.

Bij ‘onder’ zie je een duidelijk spellingverschil. In Europees Portugees is em baixo gebruikelijk. In Braziliaans Portugees staat vaak embaixo als één woord, vooral in embaixo da mesa. De conceptvorm em baixo is dus correct, maar wees niet verbaasd als je in Braziliaanse teksten embaixo aantreft.

Combinaties die je vaak hoort

Plaatsbijwoorden worden geregeld gecombineerd om de plek nauwkeuriger te maken:

• aqui dentro — hierbinnen
• aí fora — daarbuiten, bij jou buiten
• lá em cima — daarboven
• cá em baixo — hier beneden
• ali perto — daar vlakbij
• longe daqui — ver hiervandaan

Het tweede woord verfijnt het eerste. In lá fora geeft lá het gebied aan en fora de positie buiten een ruimte.

Verder dan de basis

De volgende details hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak zien en horen.

Daqui, daí en dali

Met de ontstaan vormen die een vertrekpunt of afstand uitdrukken:

Vorm	Kernbetekenis	Voorbeeld
daqui	van hier	Saio daqui às oito. — Ik vertrek hier om acht uur.
daí	vandaar, van bij jou	Consegues ver o mar daí? — Kun je de zee vanaf daar zien?
dali	van die plek daar	Dali até ao centro são dez minutos. — Van daar tot het centrum is het tien minuten.

Vooral daí heeft ook niet-ruimtelijke betekenissen, zoals ‘daaruit’ of ‘vandaar dat’. Dat is een latere uitbreiding van hetzelfde idee van een vertrekpunt.

Por aqui en para lá

Met por krijgt een plaats vaak de betekenis ‘hier ergens’, ‘hierlangs’ of ‘door deze omgeving’: Há um banco por aqui? (‘Is hier ergens een bank?’). Met para druk je een bestemming uit: Vamos para lá amanhã (‘Morgen gaan we daarheen’).

In informele taal worden para aqui en para aí vaak verkort uitgesproken, en in informele Braziliaanse schrijftaal zie je ook pra cá en pra lá. In verzorgde schrijftaal is para cá of para lá de veilige vorm.

Afstand is ook een kwestie van perspectief

De keuze tussen ali en lá is niet louter meetbaar in meters. Een plaats kan fysiek dichtbij zijn, maar als ‘een andere plek’ worden voorgesteld met lá. Andersom kan ali een precieze plek markeren die behoorlijk ver weg is, zolang de spreker die duidelijk aanwijst. Denk daarom niet alleen aan afstand, maar ook aan de vraag: wordt de plek precies aangewezen, bij de gesprekspartner geplaatst of alleen als een elders voorgesteld?

Letterlijke en figuurlijke betekenis

Plaatswoorden kunnen figuurlijk worden gebruikt. Estou por fora kan naast ‘ik ben buiten’ ook ‘ik ben niet op de hoogte’ betekenen. Lá em cima kan afhankelijk van de context letterlijk ‘daarboven’ zijn of verwijzen naar mensen hoger in een organisatie. Leer zulke betekenissen als vaste uitdrukkingen; leid ze niet automatisch af uit de A1-basisregel.

Oefentips

1. Maak een driedeling in je kamer. Leg drie voorwerpen bij jezelf, bij een denkbeeldige gesprekspartner en verder weg. Zeg telkens aqui, aí of ali/lá in een volledige zin: O livro está aqui; a mala está aí; a porta é ali.
2. Oefen steeds met én zonder referentiepunt. Maak paren zoals A escola é perto en A escola é perto de casa. Zo automatiseer je ook do, da, dos en das.
3. Luister naar het perspectief. Noteer in gesprekken of filmpjes wie spreekt en waar de luisteraar is wanneer je aí hoort. Die gewoonte helpt meer dan het Nederlandse woord ‘daar’ uit het hoofd vertalen.

Verwante onderwerpen

• Basis: De tegenwoordige tijd van estar — nodig om te zeggen waar personen en dingen zich bevinden.
• Vergelijking: De basis van ser en estar — helpt bij het verschil tussen locatie, toestand en eigenschap.
• Aanvulling: Voorzetsels van plaats — voor vormen als debaixo de, atrás de en em frente de.
• Aanvulling: Samentrekkingen van voorzetsel en lidwoord — verklaart vormen als do, da, no en na.
• Volgende stap: Aanwijzende woorden — gebruikt dezelfde tegenstelling tussen dichtbij, bij de luisteraar en verder weg.