De lijdende vorm in het Portugees

Kort gezegd

De Portugese lijdende vorm legt de nadruk op wie of wat een handeling ondergaat. Je maakt hem meestal met een vorm van ser + een voltooid deelwoord dat zich aanpast aan het onderwerp: A carta foi escrita (‘De brief werd geschreven’). Als de handelende persoon niet belangrijk is, gebruikt het Portugees ook vaak se: Vendem-se casas (‘Huizen te koop’).

Overzicht

In een actieve zin doet het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) iets met het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat): Camões escreveu o livro — ‘Camões schreef het boek’. In een passieve of lijdende zin komt juist dat boek centraal te staan: O livro foi escrito por Camões — ‘Het boek werd door Camões geschreven’. De uitvoerder kan worden genoemd, maar dat hoeft niet.

Op B1-niveau zijn vooral twee constructies belangrijk. De eerste is de persoonlijke lijdende vorm met ser + particípio passado, het voltooid deelwoord (een vorm zoals escrito, ‘geschreven’). De tweede is de passiva com se, een constructie met se die vaak voorkomt in mededelingen, advertenties en algemene uitspraken: Fala-se português aqui.

Voor Nederlandstaligen zijn er twee belangrijke verschillen. Ten eerste kiest het Nederlands vaak tussen worden voor een handeling en zijn voor een resultaat, terwijl de Portugese tijd vooral in ser zichtbaar wordt. Zo betekent foi vendido meestal ‘werd verkocht’, ook al lijkt foi op ‘was’. Ten tweede verandert een Nederlands voltooid deelwoord niet, maar een Portugees deelwoord in een passieve zin wél: vendido, vendida, vendidos, vendidas.

Zo werkt het

Van actief naar passief

Neem de actieve zin:

A editora publicou o livro. — De uitgeverij publiceerde het boek.

De omzetting verloopt als volgt:

1. Het lijdend voorwerp o livro wordt het onderwerp van de passieve zin.
2. Het werkwoord publicou wordt vervangen door ser in dezelfde tijd + het voltooid deelwoord: foi publicado.
3. De oorspronkelijke uitvoerder kan na por worden toegevoegd: pela editora.

Het resultaat is:

O livro foi publicado pela editora. — Het boek werd door de uitgeverij gepubliceerd.

De basispatronen zijn dus:

Constructie	Patroon	Voorbeeld
Actief	uitvoerder + werkwoord + lijdend voorwerp	A editora publicou o livro.
Passief	nieuw onderwerp + ser + deelwoord + eventueel por + uitvoerder	O livro foi publicado pela editora.

Alleen een werkwoord dat in de actieve zin een rechtstreeks lijdend voorwerp kan hebben, kan normaal zo passief worden gemaakt. Bij A Ana recebeu um prémio (‘Ana ontving een prijs’) kan um prémio bijvoorbeeld centraal komen te staan: Um prémio foi recebido pela Ana. Die formulering is grammaticaal, al klinkt de actieve zin meestal natuurlijker.

Ser draagt de tijd

Je vervoegt ser in de tijd die bij de situatie past. Het hoofdwerkwoord staat als voltooid deelwoord:

Tijd of betekenis	Vorm	Voorbeeld	Nederlandse weergave
Tegenwoordige tijd	é/são + deelwoord	O jornal é publicado diariamente.	De krant wordt dagelijks uitgegeven.
Afgerond verleden	foi/foram + deelwoord	As chaves foram encontradas.	De sleutels werden gevonden.
Voortdurend of herhaald verleden	era/eram + deelwoord	As cartas eram entregues de manhã.	De brieven werden ’s ochtends bezorgd.
Toekomende tijd	será/serão + deelwoord	O resultado será anunciado amanhã.	De uitslag zal morgen worden bekendgemaakt.
Voorwaardelijke vorm	seria/seriam + deelwoord	A medida seria aprovada.	De maatregel zou worden goedgekeurd.
Voortdurend tot nu toe	tem/têm sido + deelwoord	Os dados têm sido analisados.	De gegevens worden al enige tijd geanalyseerd.

Een Nederlandse voltooide passieve vorm heeft niet altijd één automatische Portugese tegenhanger. ‘Het contract is gisteren ondertekend’ beschrijft een afgeronde gebeurtenis en wordt meestal O contrato foi assinado ontem. Vertaal is dus niet woord voor woord met é.

Het deelwoord past zich aan

Het voltooid deelwoord gedraagt zich in deze constructie als een bijvoeglijk woord. Het komt overeen met het grammaticale geslacht en getal van het passieve onderwerp. Die aanpassing heet congruentie: woorden krijgen vormen die bij elkaar passen.

Onderwerp	Deelwoord	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	-o	O bilhete foi vendido.
vrouwelijk enkelvoud	-a	A casa foi vendida.
mannelijk of gemengd meervoud	-os	Os bilhetes foram vendidos.
vrouwelijk meervoud	-as	As casas foram vendidas.

Let op twee soorten overeenstemming tegelijk: ser staat in enkelvoud of meervoud, en het deelwoord past zich aan in geslacht én getal. Daarom krijg je A carta foi escrita, maar As cartas foram escritas.

Veel regelmatige deelwoorden eindigen op -ado bij werkwoorden op -ar en op -ido bij werkwoorden op -er en -ir: aprovar → aprovado, vender → vendido, construir → construído. Veelgebruikte onregelmatige vormen moet je apart leren:

Infinitief (hele werkwoord)	Voltooid deelwoord	Betekenis
abrir	aberto	openen → geopend
dizer	dito	zeggen → gezegd
escrever	escrito	schrijven → geschreven
fazer	feito	doen/maken → gedaan/gemaakt
pôr	posto	zetten/leggen → gezet/gelegd
ver	visto	zien → gezien

De uitvoerder met por

Wie de handeling uitvoert, heet de handelende persoon of grammaticaal het agens. Je leidt die in met por, ongeveer zoals Nederlands door:

• O livro foi escrito por Camões. — Het boek werd door Camões geschreven.
• A decisão foi tomada pelo diretor. — De beslissing werd door de directeur genomen.
• As ruas foram limpas pela equipa municipal. — De straten werden door de gemeentelijke ploeg schoongemaakt.

Por trekt samen met een bepaald lidwoord: por + o = pelo, por + a = pela, por + os = pelos en por + as = pelas. Bij een eigennaam zonder lidwoord blijft alleen por staan. De uitvoerder wordt vaak weggelaten als die onbekend, vanzelfsprekend of onbelangrijk is: A janela foi partida — ‘Het raam werd gebroken’.

De passieve constructie met se

Een tweede veelgebruikte mogelijkheid is werkwoord + se. Bij een werkwoord met een rechtstreeks voorwerp wordt het genoemde ding grammaticaal het onderwerp. Daarom hoort het werkwoord in verzorgde standaardtaal mee te veranderen tussen enkelvoud en meervoud:

Enkelvoud	Meervoud
Vende-se uma casa. — Er wordt een huis verkocht.	Vendem-se casas. — Er worden huizen verkocht / Huizen te koop.
Aluga-se um quarto. — Er wordt een kamer verhuurd.	Alugam-se quartos. — Kamers te huur.
Fala-se português. — Er wordt Portugees gesproken.	Falam-se várias línguas. — Er worden verschillende talen gesproken.

Deze constructie noemt normaal geen concrete uitvoerder. Vendem-se casas pela agência is daarom geen handige manier om ‘de huizen worden door het makelaarskantoor verkocht’ te zeggen. Kies dan As casas são vendidas pela agência of maak de zin actief: A agência vende as casas.

Niet elke zin met se is werkelijk passief. Bij een werkwoord zonder rechtstreeks lijdend voorwerp is se onpersoonlijk: de uitvoerder blijft algemeen, vergelijkbaar met Nederlands men of er. Het werkwoord blijft dan enkelvoud:

• Precisa-se de funcionários. — Er is personeel nodig.
• Vive-se bem nesta cidade. — Men leeft goed in deze stad.
• Trabalha-se muito aqui. — Er wordt hier hard gewerkt.

In precisar de hoort de funcionários bij de vaste combinatie met de en is het dus geen rechtstreeks lijdend voorwerp. Schrijf in de standaardtaal daarom Precisa-se de funcionários, niet Precisam-se de funcionários.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
O livro foi escrito por Camões.	Het boek werd door Camões geschreven.	Persoonlijke lijdende vorm; de uitvoerder staat na por.
A casa foi vendida.	Het huis werd verkocht.	Vrouwelijk enkelvoud: vendida.
Os documentos foram enviados ontem.	De documenten werden gisteren verstuurd.	Meervoud in zowel foram als enviados.
A ponte será inaugurada em maio.	De brug zal in mei worden geopend.	Toekomstige lijdende vorm.
As encomendas eram entregues de bicicleta.	De bestellingen werden per fiets bezorgd.	Eram duidt op een vroegere gewoonte.
O problema tem sido discutido nas reuniões.	Het probleem wordt al enige tijd tijdens de vergaderingen besproken.	Een proces dat tot nu toe voortduurt.
Fala-se português aqui.	Hier wordt Portugees gesproken.	Passieve constructie met se, enkelvoud.
Vendem-se casas nesta zona.	In deze buurt staan huizen te koop.	Meervoudig onderwerp, dus vendem.
Alugam-se bicicletas por hora.	Er worden fietsen per uur verhuurd.	Veelvoorkomend op borden en in advertenties.
Não se aceitam pagamentos em dinheiro.	Contante betalingen worden niet geaccepteerd.	Na não staat se vóór het werkwoord.
Precisa-se de um técnico.	Er is een technicus nodig.	Onpersoonlijk se bij precisar de; geen echte passieve zin.
A porta foi aberta às nove e agora está aberta.	De deur werd om negen uur geopend en staat nu open.	Foi aberta is de handeling; está aberta is de toestand.

Veelgemaakte fouten

Het deelwoord niet laten overeenkomen

• Fout: A carta foi escrito ontem.
• Goed: A carta foi escrita ontem.
• Waarom: Carta is vrouwelijk enkelvoud. Het deelwoord moet daarom escrita zijn. In het Nederlands blijft ‘geschreven’ onveranderd; die Nederlandse gewoonte veroorzaakt hier vaak fouten.

Alleen het deelwoord aanpassen, maar ser niet

• Fout: As cartas foi enviadas.
• Goed: As cartas foram enviadas.
• Waarom: Bij een meervoudig onderwerp moet ook ser in het meervoud staan: foram. Zowel foram als enviadas verwijst naar as cartas.

Foi automatisch als ‘is’ vertalen

• Fout idee: O carro foi vendido ontem betekent ‘De auto is verkocht’ omdat foi een vorm van ser is.
• Goede vertaling: O carro foi vendido ontem. — De auto werd gisteren verkocht / De auto is gisteren verkocht.
• Waarom: Foi is hier de afgeronde verleden tijd. Het Nederlands kan bij een afgeronde passieve gebeurtenis zowel ‘werd’ als een voltooide vorm met ‘is’ gebruiken; kijk naar de hele zin, niet naar één hulpwerkwoord.

Geen meervoud gebruiken bij passief se

• Fout in verzorgde standaardtaal: Vende-se casas.
• Goed: Vendem-se casas.
• Waarom: Casas is in deze passieve analyse het meervoudige onderwerp. Je kunt de zin controleren door hem om te zetten: Casas são vendidas. In informele Braziliaanse spreektaal hoor je de enkelvoudsvorm wel geregeld, maar voor neutrale schrijftaal is vendem-se de veilige keuze.

Passief se verwarren met onpersoonlijk se

• Fout: Precisam-se de funcionários.
• Goed: Precisa-se de funcionários.
• Waarom: Precisar de heeft het voorzetsel de. Funcionários is hier geen rechtstreeks lijdend voorwerp dat onderwerp kan worden; de constructie is onpersoonlijk en blijft enkelvoud.

Ser en estar door elkaar halen

• Misleidend: A loja é fechada als je alleen wilt zeggen dat de winkel nu dicht is.
• Goed voor de toestand: A loja está fechada. — De winkel is gesloten/dicht.
• Goed voor een handeling of gewoonte: A loja é fechada às oito. — De winkel wordt om acht uur gesloten.
• Waarom: Ser + deelwoord stelt doorgaans de handeling voor; estar + deelwoord beschrijft meestal de toestand die eruit voortkomt.

Gebruiksnotities

Passief is correct, maar niet altijd de natuurlijkste keuze

Net als in het Nederlands kan een passieve zin nuttig zijn wanneer de uitvoerder onbekend is of wanneer het resultaat belangrijker is: Os voos foram cancelados — ‘De vluchten zijn geannuleerd’. Toch kan een lange reeks vormen met ser formeel of afstandelijk klinken. In gesprekken kiest het Portugees vaak een actieve zin met een algemeen onderwerp:

• Dizem que vai chover. — Ze zeggen dat het gaat regenen.
• A polícia fechou a rua. — De politie heeft de straat afgesloten.

Gebruik de lijdende vorm dus niet alleen omdat de Nederlandse brontekst er een heeft. Vraag eerst wat in het Portugees centraal moet staan.

Waar se natuurlijk klinkt

De constructie met se is bijzonder gewoon in advertenties, opschriften, huisregels en algemene beschrijvingen: Procura-se empregado, Vendem-se bilhetes, Não se permite fumar. Ze is bondig en laat de uitvoerder bewust op de achtergrond.

In Europees-Portugees en in formele schrijftaal staat se in een bevestigende hoofdzin vaak na het werkwoord: Vendem-se livros. In Braziliaanse spreektaal staat het onbeklemtoonde voornaamwoord dikwijls vóór het werkwoord: Se vendem livros. De vorm met achterplaatsing is een goede neutrale keuze voor korte geschreven mededelingen. Na een ontkenning staat se vóór het werkwoord: Não se vendem bebidas alcoólicas.

Por is geen automatische vertaling van elk Nederlands door

Bij een echte uitvoerder gebruik je por: foi reparado pelo mecânico. Maar Nederlands door kan ook een oorzaak of middel aangeven. Dan kan een andere Portugese formulering nodig zijn. Leer por hier dus als markeerder van de uitvoerder van de passieve handeling, niet als universele vertaling van het Nederlandse woord ‘door’.

Verder dan de basis

Handeling tegenover resultaat: ser, estar en ficar

Het nuttigste gevorderde onderscheid is dat tussen een gebeurtenis en de toestand erna:

Vorm	Centrale betekenis	Voorbeeld	Betekenis
ser + deelwoord	handeling of proces	A janela foi fechada pelo porteiro.	Het raam werd door de conciërge gesloten.
estar + deelwoord	bestaande toestand	A janela está fechada.	Het raam is dicht.
ficar + deelwoord	overgang naar of voortduring van een toestand	A estrada ficou bloqueada durante horas.	De weg raakte geblokkeerd / bleef uren geblokkeerd.

Het verschil zit soms meer in het gekozen perspectief dan in de feitelijke situatie. A porta foi aberta vertelt dat iemand de deur opende; A porta estava aberta beschrijft wat je aantrof.

Een indirect object wordt niet zomaar onderwerp

Het Nederlands kan informeel formuleringen toelaten waarin een ontvanger centraal lijkt te staan, zoals ‘Zij kreeg een prijs uitgereikt’. In het Portugees wordt bij een gewone passieve omzetting het rechtstreekse voorwerp onderwerp:

• Actief: O júri entregou um prémio à Ana. — De jury reikte Ana een prijs uit.
• Passief: Um prémio foi entregue à Ana pelo júri. — Een prijs werd door de jury aan Ana uitgereikt.

À Ana blijft de ontvanger met het voorzetsel a. Maak dus niet automatisch van elke persoon na het werkwoord het onderwerp van een passieve zin.

Dubbelzinnigheid tussen deelwoord en bijvoeglijk woord

Een deelwoord kan ook als een gewoon bijvoeglijk woord functioneren. Os alunos estão preparados betekent meestal ‘De leerlingen zijn voorbereid/klaar’, niet dat iemand hen op dat moment voorbereidt. De keuze van ser of estar, de genoemde uitvoerder en de context laten zien of een handeling of een eigenschap bedoeld is.

Persoonlijke vormen in complexere tijden

Ook in samengestelde tijden blijft de hoofdregel gelden. In As propostas têm sido avaliadas wordt ter vervoegd (têm), blijft sido onveranderd en past alleen het deelwoord van het hoofdwerkwoord zich aan: avaliadas. Zulke vormen zijn nuttig wanneer een proces herhaaldelijk of gedurende een periode tot het heden plaatsvindt, maar ze kunnen zwaar klinken. Een actieve formulering is soms helderder: A comissão tem avaliado as propostas.

Oefentips

1. Werk in paren. Schrijf vijf actieve zinnen en zet ze om: A empresa enviou as faturas → As faturas foram enviadas pela empresa. Controleer steeds drie dingen: de tijd van ser, enkelvoud of meervoud, en de uitgang van het deelwoord.
2. Maak een viervoud. Neem één zelfstandig naamwoord en wissel geslacht en getal: o documento foi enviado, a carta foi enviada, os documentos foram enviados, as cartas foram enviadas. Zo train je precies wat in het Nederlands ontbreekt.
3. Verzamel echte se-zinnen. Let op Portugese advertenties en mededelingen met vende-se, aluga-se, procura-se en não se aceita. Vraag bij elk voorbeeld: is er een rechtstreeks voorwerp dat het grammaticale onderwerp wordt, of is se onpersoonlijk?

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Pretérito perfeito simples — helpt je vormen als foi, foram en afgeronde gebeurtenissen in het verleden te begrijpen.