De passieve vorm in het Japans

Kort gezegd

De Japanse passieve vorm, 受身形（うけみけい）, laat zien dat iemand of iets een handeling ondergaat: 先生が私を褒めた, ‘de leraar prees mij’, wordt 私は先生に褒められた, ‘ik werd door de leraar geprezen’. Bij godan-werkwoorden verander je de laatste kana naar de a-reeks en voeg je れる toe; bij ichidan-werkwoorden vervang je る door られる. De handelende partij krijgt meestal に.

Overzicht

Een passieve zin bekijkt een gebeurtenis vanuit degene of datgene dat de handeling ondergaat. Die deelnemer is het onderwerp (over wie of wat de zin iets zegt), terwijl de persoon die de handeling uitvoert naar de achtergrond verschuift. Dat lijkt op het Nederlandse verschil tussen ‘veel mensen lezen dit boek’ en ‘dit boek wordt door veel mensen gelezen’.

Toch is de Japanse passief niet simpelweg een vertaling van worden + voltooid deelwoord. Het Japans maakt de passief in het werkwoord zelf: 読む, ‘lezen’, wordt 読まれる, ‘gelezen worden’. Bovendien gebruikt het Japans deze vorm ook wanneer iemand indirect door een gebeurtenis wordt geraakt, vaak op een vervelende manier. 雨に降られた betekent niet letterlijk dat ‘ik door regen geregend werd’, maar natuurlijk Nederlands is bijvoorbeeld ‘ik werd door de regen overvallen’ of ‘ik kreeg een regenbui over me heen’.

De basis van deze vorm hoort bij B1. De vervoeging is vrij regelmatig; de grotere uitdaging is bepalen vanuit wiens standpunt de gebeurtenis wordt verteld en welk partikel daarbij hoort. Nederlandse leerders moeten vooral niet automatisch ieder Nederlands door met に vertalen, of elke Japanse passief met een stijve Nederlandse passieve zin weergeven.

Zo werkt het

Van actief naar passief

Neem eerst een actieve zin:

先生が私を褒めました。

De leraar prees mij.

私 is hier het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). In de passieve zin wordt 私 het onderwerp of thema, de handelende partij 先生 krijgt に en het werkwoord krijgt de passieve vorm:

私は先生に褒められました。

Ik werd door de leraar geprezen.

Het kernpatroon is dus:

A が B を + actief werkwoord → B は/が A に + passief werkwoord

は presenteert B als het thema waarover je verder praat; が wijst B grammaticaal als onderwerp aan of brengt het als nieuwe informatie naar voren. Dat verschil tussen は en が blijft hetzelfde als in andere Japanse zinnen.

Godan-werkwoorden: a-reeks + れる

Bij een godan-werkwoord verandert de laatste kana naar de overeenkomstige kana uit de a-reeks. Daarna voeg je れる toe. Let op de vorm op う: die wordt われる, niet あれる.

Woordenboekeinde	Verandering	Gewone vorm	Passieve vorm	Betekenis
う	われる	買う	買われる	gekocht worden
く	かれる	書く	書かれる	geschreven worden
ぐ	がれる	防ぐ	防がれる	verhinderd worden
す	される	話す	話される	gesproken worden
つ	たれる	待つ	待たれる	op gewacht worden
ぬ	なれる	死ぬ	死なれる	door iemands overlijden getroffen worden
ぶ	ばれる	選ぶ	選ばれる	gekozen worden
む	まれる	読む	読まれる	gelezen worden
る	られる	取る	取られる	afgenomen worden

Bij de rij op ぬ is 死ぬ het bekendste werkwoord, maar een passief daarvan is geen gewone zakelijke passief: 死なれる drukt meestal uit dat iemand door het overlijden wordt geraakt. Bij る moet je eerst weten of het werkwoord werkelijk een godan-werkwoord is. 取る wordt 取られる, maar het ichidan-werkwoord 食べる volgt de volgende regel.

Een bruikbare geheugensteun is de ない-vorm zonder ない: 書かない → 書か＋れる, 読まない → 読ま＋れる en 買わない → 買わ＋れる.

Ichidan-werkwoorden: る vervangen door られる

Bij een ichidan-werkwoord haal je de laatste る weg en voeg je られる toe.

Gewone vorm	Stam	Passieve vorm	Betekenis
食べる	食べ	食べられる	gegeten worden
見る	見	見られる	gezien/bekeken worden
褒める	褒め	褒められる	geprezen worden
捨てる	捨て	捨てられる	weggegooid worden

Deze vorm is gelijk aan de mogelijke vorm van ichidan-werkwoorden. 食べられる kan daarom zowel ‘gegeten worden’ als ‘kunnen eten’ betekenen. De zinsbouw en de context lossen de dubbelzinnigheid meestal op:

• ケーキが食べられます。 — Ik kan taart eten.
• ケーキは弟に食べられました。 — De taart is door mijn broertje opgegeten.

Onregelmatige werkwoorden

Gewone vorm	Passieve vorm	Betekenis
する	される	gedaan worden
来る（くる）	来られる（こられる）	door iemands komst getroffen worden; ook ‘kunnen komen’ afhankelijk van de context

する verandert dus niet in しられる. In samenstellingen blijft dezelfde regel gelden: 発表する wordt 発表される en 建設する wordt 建設される.

De passieve vorm verder vervoegen

Een eenmaal gevormd passief werkwoord gedraagt zich als een ichidan-werkwoord, ook wanneer het oorspronkelijke werkwoord een godan-werkwoord was. Je vervoegt het deel れる of られる.

Functie	読まれる	褒められる
niet-verleden, gewoon	読まれる	褒められる
niet-verleden, beleefd	読まれます	褒められます
verleden, gewoon	読まれた	褒められた
verleden, beleefd	読まれました	褒められました
ontkennend	読まれない	褒められない
ontkennend verleden	読まれなかった	褒められなかった
て-vorm	読まれて	褒められて

読まれています kan afhankelijk van het werkwoord en de situatie betekenen dat iets nu wordt gelezen, geregeld wordt gelezen of in gelezen toestand verkeert. In この本は多くの人に読まれています ligt de gebruikelijke betekenis dicht bij ‘dit boek wordt door veel mensen gelezen’.

に en によって voor de handelende partij

In gewone persoonlijke zinnen krijgt degene die de handeling uitvoert meestal に:

• 私は先生に褒められました。 — Ik werd door de leraar geprezen.
• 弟は犬にかまれました。 — Mijn broertje werd door een hond gebeten.

によって komt vooral voor in formele, zakelijke of historische beschrijvingen. Het legt nadruk op de maker, ontdekker of verantwoordelijke instantie:

• この小説は夏目漱石によって書かれました。 — Deze roman is door Natsume Sōseki geschreven.
• 新しい制度が政府によって導入されました。 — Het nieuwe stelsel werd door de regering ingevoerd.

Dat lijkt meer op Nederlands door, maar によって is in alledaagse persoonlijke zinnen vaak onnodig zwaar. Zeg dus liever 先生に褒められた dan 先生によって褒められた.

Voorbeelden in context

Japans	Nederlandse vertaling	Toelichting
私は先生に褒められました。	Ik werd door de leraar geprezen.	Rechtstreekse passief, met een positieve handeling.
弟は母に叱られました。	Mijn broertje kreeg van mijn moeder een uitbrander.	Natuurlijk Nederlands gebruikt hier liever een actieve uitdrukking.
この本は多くの人に読まれています。	Dit boek wordt door veel mensen gelezen.	De zaak die gelezen wordt, staat centraal.
この歌は世界中で知られています。	Dit lied is over de hele wereld bekend.	De handelende partij is algemeen en wordt weggelaten.
会議は来週行われます。	De vergadering wordt volgende week gehouden.	Zakelijke, onpersoonlijke passief.
駅の近くに新しいホテルが建てられました。	Bij het station is een nieuw hotel gebouwd.	De bouwer is niet belangrijk.
電車で足を踏まれました。	In de trein ging iemand op mijn voet staan.	De spreker is benadeeld; ‘mijn’ hoeft niet bij 足 te staan.
私は弟にケーキを食べられました。	Mijn broertje heeft mijn taart opgegeten.	De spreker ondervindt het nadeel; ケーキ blijft bij を.
財布を盗まれてしまいました。	Mijn portemonnee is helaas gestolen.	てしまう versterkt spijt of tegenslag.
雨に降られました。	Ik werd door een regenbui overvallen.	Passief van het onovergankelijke 降る; de spreker is getroffen.
友達に写真を見られました。	Een vriend heeft mijn foto’s gezien, tegen mijn zin.	De context geeft de ongewenste nuance.
この橋は江戸時代に造られました。	Deze brug werd in de Edoperiode gebouwd.	Neutrale historische beschrijving zonder genoemde maker.
その計画は市民に反対されました。	De inwoners verzetten zich tegen dat plan.	Een actieve Nederlandse vertaling klinkt hier natuurlijker.

Veelgemaakte fouten

1. Bij godan-werkwoorden de verkeerde klinker gebruiken

• Onjuist: 書く → 書けられる
• Juist: 書く → 書かれる
• Waarom: voor de passief ga je naar de a-reeks. 書ける is de mogelijke vorm, ‘kunnen schrijven’; daar nog られる aan toevoegen maakt niet de gewone passief.

2. Een werkwoord op う met あ vervoegen

• Onjuist: 買あれる
• Juist: 買われる
• Waarom: de a-reeks die bij う hoort, verschijnt hier als わ: 買わない en 買われる.

3. Ichidan- en godan-werkwoorden op る verwarren

• Onjuist: 食べられる willen maken als 食べらられる, of 取る veranderen in 取れる voor de passief
• Juist: 食べる → 食べられる; 取る → 取られる
• Waarom: bij ichidan vervang je る door られる. Bij godan gaat る naar ら en voeg je れる toe. Het eindresultaat lijkt op elkaar, maar de route bepaalt ook andere vervoegingen.

4. Het actieve lijdend voorwerp in de passieve zin laten staan

• Onjuist: 私は先生に私を褒められました。
• Juist: 私は先生に褒められました。
• Waarom: in de rechtstreekse passief is 私 al degene die geprezen wordt. Het kan niet tegelijk nogmaals met を als lijdend voorwerp optreden.

Let op: in 私は弟にケーキを食べられました blijft ケーキを wél staan, omdat niet de spreker maar de taart rechtstreeks wordt opgegeten. De spreker wordt indirect benadeeld.

5. によって overal gebruiken omdat het op ‘door’ lijkt

• Onnatuurlijk: 私は母によって叱られました。
• Natuurlijk: 私は母に叱られました。
• Waarom: によって past bij formele informatie over makers, oorzaken of verantwoordelijke instanties. Bij een persoonlijke alledaagse gebeurtenis is に normaal.

6. Elke passief woord voor woord passief vertalen

• Stijf Nederlands: ‘Ik werd door mijn broertje mijn taart gegeten.’
• Natuurlijk Nederlands: ‘Mijn broertje heeft mijn taart opgegeten.’
• Waarom: de Japanse zin vertelt vooral dat de spreker last van de gebeurtenis had. Het Nederlands drukt dat vaak met een actieve zin, intonatie of woorden als helaas en tegen mijn zin uit.

Gebruiksnotities

De handelende partij wordt vaak niet genoemd

Net als in het Nederlands kan de uitvoerder onbekend, vanzelfsprekend of onbelangrijk zijn. この建物は去年建てられました vertelt wanneer het gebouw is neergezet, niet wie het bouwde. In nieuwsberichten, aankondigingen en zakelijke teksten komt zo’n onpersoonlijke passief geregeld voor.

Japans laat bovendien onderwerpen weg wanneer de context ze duidelijk maakt. 電車で足を踏まれました noemt noch ‘ik’ noch ‘iemand’, maar normaal begrijp je dat iemand op de voet van de spreker ging staan. Een Nederlandse vertaling moet die deelnemers vaak wel expliciet maken.

Passief betekent niet automatisch iets vervelends

私は先生に褒められました is positief, en この本は多くの人に読まれています is neutraal. De nadelige nuance ontstaat vooral wanneer een persoon als getroffen partij centraal staat: 足を踏まれた, 財布を盗まれた of 雨に降られた. De vorm zelf betekent dus niet ‘helaas’; de gekozen gebeurtenis en het standpunt leveren die betekenis.

Bezit en lichaamsdelen

Waar het Nederlands zegt ‘iemand trapte op mijn voet’, maakt het Japans vaak de eigenaar tot onderwerp en houdt het lichaamsdeel bij を:

私は知らない人に足を踏まれました。

De eigenaar staat met 私は voorop, terwijl 足 het lijdend voorwerp van 踏む blijft. Je vertaalt de zin natuurlijk als ‘een onbekende ging op mijn voet staan’. Hetzelfde patroon zie je bij 私は弟にパソコンを壊された, ‘mijn broertje heeft mijn computer kapotgemaakt’. Sommige grammatica’s behandelen dit als een vorm van indirecte of bezitterspassief.

Kies de vorm op basis van het Japanse werkwoord

Een Nederlandse passief hoeft in het Japans niet altijd een passief werkwoord te krijgen. ‘Deze deur is open’ beschrijft meestal een toestand en kan このドアは開いています zijn, niet automatisch een vorm met 開けられる. Andersom kan een Japanse passief in natuurlijk Nederlands actief worden vertaald. Bepaal daarom eerst wie in de Japanse zin centraal staat en wat het grondwerkwoord betekent; vertaal pas daarna.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De indirecte passief

Bij een gewone rechtstreekse passief ondergaat het onderwerp zelf de handeling: 私が褒められた, ‘ik werd geprezen’. Bij de indirecte passief ondergaat iets anders de handeling, maar wordt het onderwerp door de hele gebeurtenis geraakt:

私は弟にケーキを食べられました。

Mijn broertje heeft mijn taart opgegeten, tot mijn ergernis.

弟 eet ケーキ; hij eet 私 niet. Toch staat 私 als onderwerp omdat de gebeurtenis vanuit de gedupeerde spreker wordt bekeken. Dit patroon kan zelfs worden gemaakt met een onovergankelijk werkwoord (een werkwoord zonder lijdend voorwerp), zoals 降る in 雨に降られた. Juist dat is voor Nederlandstaligen ongewoon: ‘regenen’ kan in het Nederlands niet op dezelfde manier passief worden gemaakt.

De indirecte passief is een onderwerp op zichzelf op B2-niveau. Voor B1 is het voldoende om veelvoorkomende zinnen als 雨に降られた, 足を踏まれた en ケーキを食べられた te herkennen en de getroffen persoon als standpunt van de zin te zien.

Gelijke vormen met mogelijkheid en beleefdheid

Bij ichidan-werkwoorden zijn passief en mogelijkheid vormelijk gelijk:

• 刺身が食べられます。 — Ik kan sashimi eten.
• 刺身は弟に食べられました。 — De sashimi werd door mijn broertje opgegeten.

Daarnaast kunnen sommige vormen op れる en られる respectvol taalgebruik zijn. 先生はもう帰られました betekent doorgaans ‘de docent is al naar huis gegaan’, beleefd over de docent, niet ‘de docent werd naar huis gegaan’. Vooral 来られる kan door mogelijkheid of eerbied dubbelzinnig zijn. Let op partikels, het soort werkwoord en de gesprekssituatie in plaats van alleen op de uitgang.

Passief combineren met andere vormen

Omdat een passief werkwoord zich als een ichidan-werkwoord gedraagt, kan het verder worden gecombineerd:

• 読まれている — gelezen worden / in gebruik zijn als gelezen tekst
• 読まれなければならない — gelezen moeten worden
• 盗まれてしまった — helaas gestolen zijn
• 褒められたい — geprezen willen worden

Op een later niveau kom je ook de causatief-passieve vorm tegen, die uitdrukt dat iemand gedwongen wordt iets te doen: 私は先生に作文を書かされました, ‘ik moest van de leraar een opstel schrijven’. Dat is niet hetzelfde als 作文が先生に書かれました, ‘het opstel werd door de leraar geschreven’.

Oefentips

1. Bouw zinnen in paren. Schrijf eerst 先生が学生を褒めた en verander daarna doelbewust het standpunt: 学生は先生に褒められた. Markeer wie handelt, wie de handeling ondergaat en welk partikel verandert.
2. Oefen per werkwoordgroep. Kies dagelijks drie godan-werkwoorden, twee ichidan-werkwoorden en する. Maak van elk de gewone, beleefde, verleden en ontkennende passieve vorm. Neem altijd minstens één godan-werkwoord op う mee.
3. Vertaal op betekenis, niet woord voor woord. Zoek in Japanse berichten of gesprekken naar れた, られた en されています. Vraag eerst: ‘Wie staat hier centraal en wie wordt geraakt?’ Formuleer daarna pas een natuurlijke Nederlandse vertaling.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: De mogelijke vorm — helpt bij het herkennen van de gelijke vorm op られる en het verschil in betekenis.
• Volgende stap: De indirecte passief — verdiept zinnen waarin iemand indirect door een handeling of gebeurtenis wordt getroffen.