Het indirecte passief in het Japans

In het kort

Met het Japanse indirecte passief presenteer je iemand als getroffene van een gebeurtenis, ook als de handeling niet rechtstreeks op die persoon gericht is. In 私は雨に降られた betekent 雨が降った gewoon ‘het regende’, maar de passieve vorm voegt het perspectief toe: ‘ik werd door de regen overvallen’ of natuurlijker: ‘ik kreeg regen over me heen’. De constructie drukt vaak hinder, machteloosheid of een ongewenst gevolg uit.

Overzicht

Bij een gewoon passief ondergaat het onderwerp de handeling rechtstreeks: 先生が私を褒めた ‘de docent prees mij’ wordt 私は先生に褒められた ‘ik werd door de docent geprezen’. Bij het indirecte passief, 間接受身（かんせつうけみ）, gebeurt er iets met iemand anders, met een bezit van de spreker of zelfs alleen in diens omgeving. Toch staat de persoon die de gevolgen ervaart centraal in de zin.

Dit B2-onderwerp bouwt daarom voort op de gewone passieve vorm. De vervoeging van het werkwoord verandert niet; het verschil zit in de zinsbouw en vooral in het gekozen perspectief. Een bruikbare gedachte is: ‘X deed/gebeurde, en daar zat ik mee.’ Zo wordt 彼女が泣いた ‘zij huilde’ → 私は彼女に泣かれた ‘zij ging huilen en ik zat ermee’.

Voor Nederlandstaligen voelt dit aanvankelijk vreemd. Het Nederlands maakt zulke ervaringen meestal actief: ‘mijn kind kreeg koorts, waardoor ik niet kon werken’, ‘iemand trapte op mijn voet’ of ‘het begon te regenen terwijl ik buiten was’. Een letterlijke Nederlandse passiefzin klinkt vaak onmogelijk. Vertaal daarom niet woord voor woord, maar zoek eerst uit wie de gebeurtenis als getroffen persoon beleeft.

Hoe het werkt

De passieve vorm maken

Het indirecte passief gebruikt dezelfde werkwoordsvorm als ieder ander Japans passief. De passieve uitgang gedraagt zich daarna als een ichidan-werkwoord: 読まれる, 読まれない, 読まれた, 読まれなかった.

Werkwoordgroep	Vorming	Actief	Passief
Godan-werkwoorden	laatste u-klank → a + れる	書く	書かれる
Godan op う	う → われる	使う	使われる
Ichidan-werkwoorden	る weglaten + られる	食べる	食べられる
Onregelmatig	aparte vorm	する	される
Onregelmatig	aparte vorm	来る（くる）	来られる（こられる）

Enkele veelvoorkomende omzettingen zijn 泣く → 泣かれる, 降る → 降られる, 踏む → 踏まれる, 吸う → 吸われる en 出す → 出される. De tijd en beleefdheid komen pas daarna: 泣かれました is beleefd en verleden tijd; 泣かれて is de て-vorm waarmee je het gevolg aan een volgende zinshelft koppelt.

Patroon 1: iemand doet iets en jij ondervindt het

Het basisschema is:

getroffene は/が + handelende persoon に + passief werkwoord

De getroffene is het onderwerp (de persoon vanuit wie de zin wordt bekeken). は markeert die persoon vaak als gespreksonderwerp; が kan hem als nieuwe of nadrukkelijke informatie markeren. De handelende persoon krijgt に.

Vergelijk de actieve gebeurtenis met het indirecte passief:

• 彼女が泣いた。 — Zij huilde.
• 私は彼女に泣かれた。 — Zij huilde, en dat bracht mij in de problemen.

In de eerste zin wordt alleen een feit gemeld. In de tweede zin is 私 ‘ik’ geen lijdend voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat): zij huilde niet ‘mij’. 私 wordt grammaticaal toch het onderwerp van de passieve zin omdat ik door haar huilen werd geraakt.

Dit patroon werkt ook met onovergankelijke werkwoorden: werkwoorden die in de actieve zin geen lijdend voorwerp hebben, zoals 泣く ‘huilen’, 死ぬ ‘sterven’ en 降る ‘vallen’ in 雨が降る. Juist dat is kenmerkend voor het indirecte passief. Het Nederlandse passief kan normaal niet van zulke werkwoorden worden gemaakt.

Patroon 2: er gebeurt iets met iets dat bij jou hoort

Een tweede belangrijk schema is:

getroffene は/が + handelende persoon に + betrokken zaak を + passief werkwoord

• 隣の人が私の足を踏んだ。 — De persoon naast mij trapte op mijn voet.
• 私は隣の人に足を踏まれた。 — Iemand naast mij trapte op mijn voet, tot mijn last.

In de passieve zin staat 私 centraal. 足 blijft met を gemarkeerd. Het gaat namelijk niet alleen om wat er met de voet gebeurde, maar om wat de eigenaar daarvan ervoer. Hetzelfde patroon komt voor bij lichaamsdelen, bezittingen, werk en andere zaken waarmee de getroffene nauw verbonden is:

• 弟にパソコンを壊された。 — Mijn jongere broer heeft mijn computer stukgemaakt.
• 誰かに席を取られた。 — Iemand heeft mijn plaats ingepikt.
• 先生に作文を直された。 — De docent heeft mijn opstel verbeterd, waarbij ik dat als ingreep ervoer.

Het bezit wordt vaak niet met 私の herhaald, omdat het onderwerp al duidelijk maakt van wie het lichaamsdeel of voorwerp is. Dat verschilt van een Nederlandse zin, waarin ‘mijn’ meestal noodzakelijk blijft.

Patroon 3: een gebeurtenis of natuurverschijnsel treft je

Ook een natuurverschijnsel kan vóór に staan:

• 雨が降った。 — Het regende.
• 私は雨に降られた。 — Ik werd door de regen overvallen.

Hier betekent に niet dat regen bewust iets doet. Het markeert de bron van de gebeurtenis in de passieve constructie. Een Nederlands ‘door de regen’ kan soms, maar vaak zijn ‘in de regen terechtkomen’, ‘regen over je heen krijgen’ of ‘door de regen worden overvallen’ natuurlijker.

Wat gebeurt er met het oorspronkelijke onderwerp?

In de actieve zin staat de handelende persoon of oorzaak meestal met が. Zodra de gebeurtenis vanuit de getroffene passief wordt beschreven, verandert dat doorgaans in に:

Actieve gebeurtenis	Indirect passief	Verandering
子供が熱を出した	私は子供に熱を出された	子供: が → に; 熱 behoudt を
隣の人がタバコを吸った	私は隣の人にタバコを吸われた	隣の人: が → に; タバコ behoudt を
雨が降った	私は雨に降られた	雨: が → に; 私 wordt het nieuwe perspectief

Het onderwerp 私は wordt in een gesprek vaak weggelaten wanneer al duidelijk is wie getroffen werd. 雨に降られました kan dus op zichzelf betekenen ‘ik ben door de regen overvallen’.

Voorbeelden in context

Japans	Nederlands	Toelichting
隣の人にタバコを吸われました。	De persoon naast mij ging roken, en daar had ik last van.	De spreker ondervindt rook of hinder.
彼女に泣かれて困りました。	Ze begon te huilen, waardoor ik niet wist wat ik moest doen.	困りました maakt het ongewenste gevolg expliciet.
子供に熱を出されて、仕事に行けませんでした。	Mijn kind kreeg koorts, waardoor ik niet naar mijn werk kon.	熱を出す blijft als eenheid herkenbaar.
電車で隣の人に足を踏まれました。	In de trein trapte de persoon naast mij op mijn voet.	De getroffen persoon staat centraal; 足 behoudt を.
帰り道で雨に降られて、びしょぬれになった。	Op weg naar huis werd ik door de regen overvallen en raakte ik doorweekt.	Een natuurverschijnsel wordt als oorzaak voorgesteld.
赤ちゃんに夜中ずっと泣かれて、ほとんど眠れなかった。	De baby huilde de hele nacht, zodat ik bijna niet kon slapen.	De passieve vorm verbindt huilen met de gevolgen voor de spreker.
弟に大事なファイルを消されてしまった。	Mijn jongere broer heeft tot mijn ergernis een belangrijk bestand gewist.	てしまった versterkt spijt of frustratie.
留守の間に猫にソファを引っかかれた。	Terwijl ik weg was, heeft de kat mijn bank bekrabd.	De bank behoort tot de sfeer van de getroffene.
友達に急に来られて、勉強できなかった。	Een vriend kwam onverwacht langs, waardoor ik niet kon studeren.	来る is onovergankelijk, maar kan in het indirecte passief staan.
前の人に立たれて、画面が見えなくなった。	De persoon voor me ging staan, waardoor ik het scherm niet meer kon zien.	Het probleem ontstaat door de handeling van iemand anders.
同僚に先に帰られて、仕事が全部私に残った。	Mijn collega ging eerder naar huis, zodat al het werk voor mij overbleef.	De vertrekkende collega is met に gemarkeerd.
父に日記を読まれて、とても恥ずかしかった。	Mijn vader las mijn dagboek, en dat vond ik erg gênant.	Een persoonlijke bezitting wordt zonder 私の genoemd.
旅行の前日に母に入院され、予定を変更した。	Mijn moeder werd de dag voor de reis opgenomen, waardoor ik mijn plannen wijzigde.	De opname is niet tegen de spreker gericht, maar raakt hem wel.
先生に作文を褒められて、うれしかった。	De docent prees mijn opstel, en daar was ik blij mee.	Een bezitsgerichte passiefzin hoeft door de context niet negatief te zijn.

Veelgemaakte fouten

1. De bron van de gebeurtenis met を markeren

• Onjuist: 私は雨を降られました。
• Juist: 私は雨に降られました。
• Waarom: in 雨が降る is 雨 het oorspronkelijke onderwerp. In de indirect-passieve zin wordt die bron met に gemarkeerd. を is hier geen Nederlandse vertaling van ‘door’.

2. Het oorspronkelijke lijdend voorwerp veranderen in が

• Onjuist: 私は子供に熱が出されました。
• Juist: 私は子供に熱を出されました。
• Waarom: de vaste actieve uitdrukking is 熱を出す ‘koorts krijgen’. In 子供に熱を出される verandert 子供が in 子供に, maar 熱を blijft staan.

3. Vergeten wie werkelijk getroffen wordt

• Onvoldoende: 隣の人にタバコを吸われました。だから、隣の人は困りました。
• Natuurlijk: 隣の人にタバコを吸われました。だから、私は困りました。
• Waarom: de weggelaten persoon in de eerste zin is normaal degene die hinder ondervindt. に markeert juist de roker, niet de getroffene. Houd dit perspectief ook in vervolgzinnen vast.

4. Een Nederlandse passiefzin één op één nabouwen

• Minder natuurlijk voor de persoonlijke ervaring: 私の足は隣の人に踏まれました。
• Natuurlijk: 私は隣の人に足を踏まれました。
• Waarom: de eerste zin maakt ‘mijn voet’ grammaticaal tot onderwerp en klinkt als een beschrijving van de voet. Als je wilt vertellen wat jou overkwam, zet je 私は centraal en behoud je 足を. In een Nederlandse vertaling mag de zinsbouw juist weer veranderen.

5. Iedere ongewenste gebeurtenis automatisch passief maken

• Geforceerd zonder duidelijk persoonlijk gevolg: 私は公園で鳥に飛ばれました。
• Helderder als feit: 公園で鳥が飛んでいました。 — In het park vlogen vogels.
• Wel passend met een gevolg: 鳥に急に飛び立たれて、びっくりしました。 — De vogel vloog plotseling op, waardoor ik schrok.
• Waarom: het indirecte passief vraagt om een herkenbare band tussen de gebeurtenis en de getroffen persoon. Alleen ‘ik vond het niet leuk’ in je hoofd is niet altijd genoeg; context maakt de betrokkenheid duidelijk.

6. Passief en mogelijkheid verwarren

• Dubbelzinnig zonder context: 魚が食べられない。
• Mogelijkheid duidelijk: 私は魚を食べられない。 — Ik kan geen vis eten.
• Passief duidelijk: 魚が猫に食べられた。 — De vis is door de kat opgegeten.
• Waarom: bij ichidan-werkwoorden zijn de passieve vorm en de lange potentiële vorm (de vorm voor ‘kunnen’) gelijk. De partikels en de situatie laten zien welke lezing bedoeld is.

Gebruiksnotities

Het indirecte passief heet ook wel 迷惑の受身, letterlijk het ‘passief van overlast’. Die naam is nuttig, maar niet absoluut. Vooral passieve zinnen met onovergankelijke werkwoorden roepen gemakkelijk hinder, verdriet, verrassing of machteloosheid op: 赤ちゃんに泣かれた en 友達に急に来られた klinken alsof de spreker er last van had. Woorden als 困る ‘in de problemen zitten’, 眠れない ‘niet kunnen slapen’ en しまう ‘helaas helemaal gebeuren’ maken dat nog duidelijker.

Toch betekent de passieve uitgang op zichzelf niet altijd ‘erg vervelend’. De rest van de zin kan een positieve waardering geven, zoals 先生に作文を褒められて、うれしかった. Bij gewone directe passieven kan de betekenis sowieso neutraal of positief zijn: 先生に褒められた ‘ik werd door de docent geprezen’. Bepaal de gevoelswaarde dus uit het soort passief, het werkwoord en de context samen.

In gesproken Japans blijft de getroffene vaak onuitgesproken. Een uitspraak als 子供に熱を出されてね… nodigt de luisteraar uit om het vervolg mee te begrijpen: de spreker moest thuisblijven, plannen afzeggen of voor het kind zorgen. Dat maakt de constructie geschikt voor het vertellen van persoonlijke tegenslag. In formele, zakelijke tekst is een neutralere actieve formulering soms beter wanneer alleen feiten tellen en niemand als gedupeerde hoeft te worden neergezet.

Let ook op によって. Bij formele directe passieven kan によって de maker of veroorzaker noemen, bijvoorbeeld この建物は有名な建築家によって設計された ‘dit gebouw is ontworpen door een beroemde architect’. Voor het persoonlijke indirecte passief is gewoon に normaal: 雨に降られた, 子供に泣かれた. によって zou daar afstandelijk en onnatuurlijk klinken.

Verder dan de basis

Direct, bezitsgericht of echt indirect?

Niet iedere passieve zin met een lichaamsdeel of bezit wordt in alle grammatica’s hetzelfde ingedeeld. 私は隣の人に足を踏まれた wordt vaak het bezitspassief genoemd: een onderdeel van mijn persoonlijke sfeer ondergaat de handeling. 私は赤ちゃんに泣かれた is nog duidelijker indirect, want ‘ik’ en ‘mij’ zijn helemaal geen onderdeel van 赤ちゃんが泣く. Voor de praktijk is de gezamenlijke regel belangrijker dan het etiket: het Japanse onderwerp is de persoon die door de gebeurtenis wordt geraakt.

Vergelijk drie perspectieven:

Zin	Perspectief	Natuurlijke betekenis
父が日記を読んだ。	neutrale actieve gebeurtenis	Vader las het dagboek.
日記が父に読まれた。	het dagboek als rechtstreeks ondergane zaak	Het dagboek werd door vader gelezen.
私は父に日記を読まれた。	de eigenaar als getroffene	Mijn vader las mijn dagboek, tot mijn schaamte of ergernis.

De laatste zin bevat meer dan dezelfde feiten in een andere woordvolgorde. Hij kiest nadrukkelijk de beleving van 私. Dat perspectiefverschil gaat in een Nederlandse vertaling gemakkelijk verloren en moet soms met ‘tot mijn ergernis’, ‘helaas’ of een gevolgzin worden weergegeven.

Geen vervanging voor てもらう en てくれる

Als iemand bewust iets voor je doet en je dat als hulp of gunst presenteert, gebruikt het Japans meestal een constructie met てもらう of てくれる:

• 友達に手伝ってもらった。 — Een vriend heeft me geholpen; ik kreeg die hulp van hem.
• 友達が手伝ってくれた。 — Een vriend heeft zo vriendelijk geholpen.

Een indirect passief legt daarentegen de nadruk op gebrek aan controle of op wat jou overkwam. Gebruik het dus niet als algemene manier om in het Nederlands ‘door iemand’ te vertalen.

Dubbelzinnigheid hoort bij de context

Omdat onderwerpen vaak worden weggelaten en sommige vormen meerdere functies hebben, kan één korte zin verschillende lezingen toelaten. 来られた kan ‘er werd gekomen’ in een getroffen-perspectief betekenen, maar ook ‘kon komen’ in een potentiële lezing. Expliciete partikels, het vervolg en de situatie lossen dit meestal op:

• 忙しい時に客に来られて困った。 — Er kwam bezoek toen ik druk was; dat kwam slecht uit.
• やっとここまで来られた。 — Ik heb eindelijk tot hier kunnen komen.

Leer zulke vormen daarom niet los, maar samen met een volledige zin waarin oorzaak en gevolg zichtbaar zijn.

Oefentips

1. Maak steeds een actief-passiefpaar. Begin bijvoorbeeld met 子供が熱を出した en bouw daarna 私は子供に熱を出された. Controleer welke naamwoordgroep (een woordgroep rond een persoon of zaak) van が naar に gaat en welke を behoudt.
2. Vertaal via het gevolg, niet via ‘worden’. Geef bij 雨に降られた eerst antwoord op ‘wat overkwam de spreker?’ en maak dan natuurlijk Nederlands: ‘de spreker werd door de regen overvallen’. Zo voorkom je stijve letterlijke vertalingen.
3. Verzamel oorzaak-gevolgparen. Oefen met 泣かれて眠れなかった, 来られて勉強できなかった en 足を踏まれて痛かった. Het tweede deel bewijst waarom het indirecte passief in die situatie passend is.

Verwante begrippen

• Vereiste voorkennis: De passieve vorm — leer eerst hoe Japanse werkwoorden in de gewone passieve vorm worden gezet en hoe de handelende persoon met に wordt gemarkeerd.