Tijd en datums in het Welsh

In het kort

Voor een heel uur gebruik je meestal Mae hi’n + getal + o’r gloch: Mae hi’n dri o’r gloch betekent “Het is drie uur”. Weekdagen worden vaak met dydd gevormd, zoals dydd Llun, en maanden met mis, zoals mis Ionawr. De basiswoorden heddiw, yfory en ddoe betekenen “vandaag”, “morgen” en “gisteren”.

Overzicht

Tijdsaanduidingen kom je vanaf A1 voortdurend tegen: bij het maken van een afspraak, het lezen van openingstijden en het vertellen wat je vandaag of morgen doet. In het Welsh leer je daarvoor enkele vaste bouwstenen. Mae hi’n ... o’r gloch geeft een heel uur aan, wedi drukt minuten ná het uur uit en i minuten vóór het volgende uur. Voor dagen en maanden zijn dydd “dag” en mis “maand” bijzonder nuttig.

Voor Nederlandstaligen is vooral de formulering van de klok even wennen. Waar het Nederlands “half vier” zegt, telt het Welsh bij de gewone kloknotatie meestal vanaf drie: hanner awr wedi tri, letterlijk “een halfuur na drie”. Dat verschil kan gemakkelijk tot een afspraak die een uur verkeerd staat leiden.

Een tweede kenmerk is de beginmutatie: de eerste medeklinker van een woord kan door zijn grammaticale omgeving veranderen. Daardoor verschijnt tri “drie” in Mae hi’n dri o’r gloch als dri. Zie zulke vormen eerst als onderdeel van een vast patroon; verderop worden de belangrijkste veranderingen toegelicht.

Hoe het werkt

Hele uren

Het basispatroon is:

Mae hi’n + getal + o’r gloch.

Mae betekent hier ongeveer “is”, hi is letterlijk “zij/het” en o’r gloch betekent “van de klok”. Vertaal de zin als geheel gewoon met “Het is ... uur”. De apostrof in hi’n geeft aan dat yn is ingekort.

Tijd	Welsh	Nederlands
1.00	Mae hi’n un o’r gloch.	Het is één uur.
2.00	Mae hi’n ddau o’r gloch.	Het is twee uur.
3.00	Mae hi’n dri o’r gloch.	Het is drie uur.
4.00	Mae hi’n bedwar o’r gloch.	Het is vier uur.
5.00	Mae hi’n bump o’r gloch.	Het is vijf uur.
6.00	Mae hi’n chwech o’r gloch.	Het is zes uur.
7.00	Mae hi’n saith o’r gloch.	Het is zeven uur.
8.00	Mae hi’n wyth o’r gloch.	Het is acht uur.
9.00	Mae hi’n naw o’r gloch.	Het is negen uur.
10.00	Mae hi’n ddeg o’r gloch.	Het is tien uur.
11.00	Mae hi’n un ar ddeg o’r gloch.	Het is elf uur.
12.00	Mae hi’n ddeuddeg o’r gloch.	Het is twaalf uur.

De vormen ddau, dri, bedwar, bump en ddeg laten de zachte mutatie zien. Bij yn wordt onder meer d → dd, t → d, p → b en c → g. Niet elke beginletter verandert zichtbaar. De klokvorm chwech is bovendien een gangbare vaste vorm na yn. Voor A1 is het handiger de hele reeks hardop te leren dan bij ieder uur eerst een regel uit te rekenen.

Minuten na en vóór het uur

Voor minuten na het uur gebruik je wedi “na”; voor minuten voor het volgende uur gebruik je i “voor/naar”.

• Mae hi’n ddeg munud wedi dau. — Het is tien over twee.
• Mae hi’n ugain munud wedi tri. — Het is twintig over drie.
• Mae hi’n ddeg munud i bump. — Het is tien voor vijf.
• Mae hi’n bum munud i chwech. — Het is vijf voor zes.

Een kwartier is chwarter en een halfuur hanner awr:

Welsh	Letterlijke opbouw	Gebruikelijke Nederlandse tijd
chwarter wedi tri	kwart na drie	kwart over drie
hanner awr wedi tri	halfuur na drie	half vier
chwarter i bedwar	kwart voor vier	kwart voor vier

Vooral de middelste rij verdient oefening. Nederlands half vier wijst vooruit naar vier; Welsh hanner awr wedi tri kijkt terug naar drie.

In dienstregelingen en digitale contexten kun je een tijd ook cijfer voor cijfer tegenkomen, maar de patronen met wedi en i vormen een veilige basis voor alledaagse gesprekken. Voor het tijdstip van een afspraak staat vaak am “om”: am dri o’r gloch “om drie uur”. Vergelijk:

• Mae hi’n dri o’r gloch. — Het is drie uur.
• Mae’r cyfarfod am dri o’r gloch. — De vergadering is om drie uur.

Vragen naar de tijd

De gewone vraag is Faint o’r gloch ydy hi? of, afhankelijk van streek en spreekstijl, Faint o’r gloch yw hi? Beide betekenen “Hoe laat is het?”. Ydy en yw zijn vormen van het werkwoord “zijn”. Als beginner hoef je het regionale verschil nog niet actief te beheersen.

Voor een openingstijd of afspraak kun je vragen:

• Am faint o’r gloch? — Hoe laat?/Om hoe laat?
• Pryd mae’r dosbarth? — Wanneer is de les?
• Mae’r dosbarth am naw. — De les is om negen uur.

Dagen van de week

Dydd betekent “dag”. In de namen van weekdagen staat het vooraan:

Welsh	Nederlands
dydd Llun	maandag
dydd Mawrth	dinsdag
dydd Mercher	woensdag
dydd Iau	donderdag
dydd Gwener	vrijdag
dydd Sadwrn	zaterdag
dydd Sul	zondag

De weekdagen krijgen in het Welsh normaal geen hoofdletter, behalve aan het begin van een zin. In leermateriaal zie je soms een hoofdletter om het naamdeel herkenbaar te maken, zoals in het conceptvoorbeeld dydd Llun. In doorlopende moderne tekst is dydd Llun eveneens gangbaar doordat Llun als onderdeel van de naam met een hoofdletter wordt geschreven; schrijfwijzen kunnen per redactie verschillen. Belangrijker is dat je consequent bent en de vormen herkent.

Voor “op maandag” hoor of lees je vaak ddydd Llun. De verandering dydd → ddydd is opnieuw een zachte mutatie, hier in een tijdsbepaling (een zinsdeel dat zegt wanneer iets gebeurt):

• Dw i’n gweithio ddydd Llun. — Ik werk op maandag.
• Welwn ni chi ddydd Gwener. — We zien je vrijdag.

Om een terugkerende gewoonte nadrukkelijk te maken kan bob “elke” worden gebruikt: bob dydd Llun “elke maandag”.

Maanden van het jaar

Mis betekent “maand”. Je kunt daarom zowel de maandnaam alleen als mis + maandnaam tegenkomen.

Welsh	Nederlands
mis Ionawr	januari
mis Chwefror	februari
mis Mawrth	maart
mis Ebrill	april
mis Mai	mei
mis Mehefin	juni
mis Gorffennaf	juli
mis Awst	augustus
mis Medi	september
mis Hydref	oktober
mis Tachwedd	november
mis Rhagfyr	december

Voor “in januari” is ym mis Ionawr een nuttig patroon. Ym is hier een vorm van “in” die vóór mis wordt gebruikt:

• Dw i’n mynd ym mis Awst. — Ik ga in augustus.
• Mae’r cwrs yn dechrau ym mis Medi. — De cursus begint in september.

Datums

Bij een volledige datum gebruik je gewoonlijk een rangtelwoord (een getal dat een plaats in een reeks aangeeft, zoals “eerste” of “vijfde”), gevolgd door o “van” en de maand:

y pumed o Fai — 5 mei, letterlijk “de vijfde van mei”

De zachte mutatie kan ook de maandnaam veranderen: na o wordt Mai bijvoorbeeld Fai en Mehefin kan Fehefin worden. Zulke gemuteerde vormen zijn normaal Welsh, geen andere maandnamen.

Veelvoorkomende rangtelwoorden zijn:

Getal	Welsh	Nederlands
1e	cyntaf	eerste
2e	ail	tweede
3e	trydydd	derde
4e	pedwerydd	vierde
5e	pumed	vijfde
6e	chweched	zesde
7e	seithfed	zevende
8e	wythfed	achtste
9e	nawfed	negende
10e	degfed	tiende

Voor hogere datums bestaan verdere rangtelwoorden. Als A1-leerder kun je eerst datums leren herkennen en een belangrijke eigen datum als vaste uitdrukking oefenen. De vraag Beth yw’r dyddiad heddiw? betekent “Wat is de datum vandaag?”.

Vandaag, morgen en gisteren

Deze woorden staan vaak zonder voorzetsel:

Welsh	Nederlands
heddiw	vandaag
yfory	morgen
ddoe	gisteren
nawr	nu
yn ddiweddarach	later
y bore yma	vanochtend/deze ochtend
heno	vanavond/vannacht

Dat is vergelijkbaar met het Nederlands: je zegt heddiw, niet een letterlijke constructie met “op vandaag”. Let wel op ddoe met dd. In het Welsh is dd één letter met een klank als de stemhebbende “th” in een vreemd woord als het Engelse leenwoord the; het is niet hetzelfde als een Nederlandse d.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Toelichting
Mae hi’n dri o’r gloch.	Het is drie uur.	Heel uur met een gemuteerd getal.
Faint o’r gloch ydy hi?	Hoe laat is het?	Gewone vraag naar de tijd.
Mae hi’n chwarter wedi wyth.	Het is kwart over acht.	Wedi kijkt terug naar het afgelopen uur.
Mae hi’n hanner awr wedi un.	Het is half twee.	Letterlijk: een halfuur na één.
Mae hi’n ddeg munud i bump.	Het is tien voor vijf.	I wijst vooruit naar het volgende uur.
Mae’r trên yn gadael am saith o’r gloch.	De trein vertrekt om zeven uur.	Am introduceert het tijdstip.
Heddiw yw dydd Llun.	Vandaag is het maandag.	Dag en weekdag samen.
Dw i’n gweithio ddydd Mawrth.	Ik werk op dinsdag.	Dydd verschijnt gemuteerd als tijdsbepaling.
Welwn ni chi yfory.	We zien je morgen.	Yfory heeft geen voorzetsel nodig.
Roedd hi’n oer ddoe.	Het was gisteren koud.	Ddoe betekent “gisteren”.
Mae’r gwyliau ym mis Gorffennaf.	De vakantie is in juli.	Ym mis betekent “in de maand”.
Fy mhen-blwydd i yw’r trydydd o Fai.	Mijn verjaardag is op 3 mei.	Datum met rangtelwoord en o.
Beth yw’r dyddiad heddiw?	Wat is de datum vandaag?	Vraag naar de kalenderdatum.
Mae’r dosbarth bob dydd Gwener.	De les is elke vrijdag.	Bob geeft herhaling aan.

Veelgemaakte fouten

Het Nederlandse patroon “half vier” letterlijk overnemen

• Fout bedoeld als 3.30: hanner awr wedi pedwar
• Goed: hanner awr wedi tri
• Waarom: Welsh zegt “een halfuur na drie”. Hanner awr wedi pedwar verwijst naar 4.30, niet naar 3.30.

Het getal na hi’n ongemuteerd laten

• Fout: Mae hi’n tri o’r gloch.
• Goed: Mae hi’n dri o’r gloch.
• Waarom: Het ingekorte yn in hi’n veroorzaakt hier een zachte beginmutatie. Leer de klokvorm dri als geheel.

Wedi en i verwisselen

• Fout bedoeld als 2.50: Mae hi’n ddeg munud wedi tri.
• Goed: Mae hi’n ddeg munud i dri.
• Waarom: Wedi tri betekent “na drie”; i dri wijst naar drie toe. Net als “over” en “voor” in het Nederlands veranderen ze het referentie-uur.

O’r gloch bij ieder tijdstip verplicht vinden

• Onhandig: Mae hi’n chwarter wedi tri o’r gloch.
• Natuurlijker: Mae hi’n chwarter wedi tri.
• Waarom: O’r gloch hoort vooral bij hele uren. Bij kwartieren en minuten maakt wedi of i de klokbetekenis al duidelijk.

Een Nederlands voorzetsel woord voor woord vertalen

• Fout: ar heddiw voor “vandaag”
• Goed: heddiw
• Waarom: Heddiw, yfory en ddoe functioneren zelfstandig. Een Nederlands woord als “op” hoeft dus niet automatisch een Welsh voorzetsel te krijgen.

De mutatie in een datum niet herkennen

• Misverstand: Mai en Fai als twee verschillende maanden leren
• Goed: mis Mai, maar y pumed o Fai
• Waarom: Fai is de zacht gemuteerde vorm van Mai na o. De betekenis blijft “mei”.

Gebruiksnotities

In alledaagse taal wordt o’r gloch geregeld weggelaten als uit de situatie al duidelijk is dat het om een tijd gaat: am dri kan eenvoudig “om drie uur” betekenen. Voeg o’r gloch toe wanneer je extra duidelijk wilt zijn of het basispatroon oefent.

Welsh heeft regionale verschillen tussen noordelijke en zuidelijke spreektaal. Daardoor kun je zowel ydy hi? als yw hi? in vragen tegenkomen en kunnen volledige zinnen anders worden opgebouwd. Dat maakt een van beide niet automatisch fout. Kies in je actieve taalgebruik voorlopig het model uit je cursus of uit de streek waarop je je richt, maar leer de andere vorm herkennen.

Een tijd zonder verdere aanduiding kan, net als in het Nederlands, dubbelzinnig zijn. Woorden als y bore “’s morgens”, y prynhawn “’s middags” en gyda’r nos “’s avonds” maken het tijdvak duidelijk. In dienstregelingen voorkomt de 24-uursnotatie meestal verwarring.

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A1 nog niet volledig te beheersen, maar je zult ze later wel tegenkomen.

Welsh kent naast het moderne decimale telsysteem ook traditionele twintigdelige getalvormen. Die kunnen in kloktijden en datums voorkomen. Zo is un ar ddeg letterlijk “één op tien” en betekent het elf. In spontaan taalgebruik bestaan moderne en traditionele manieren naast elkaar; leeftijd, streek en situatie spelen mee. Voor afspraken is het belangrijkste dat je beide systemen leert herkennen, ook als je aanvankelijk zelf de vertrouwde vormen uit je leermethode gebruikt.

Bij datums en tijdsbepalingen stapelen mutaties zich niet willekeurig op: elk grammaticaal woord heeft zijn eigen invloed. O veroorzaakt bijvoorbeeld vaak de zachte mutatie in o Fai, terwijl een dag als bijwoordelijk tijdstip als ddydd Llun kan verschijnen. Gevorderde beheersing betekent daarom niet alleen losse mutatietabellen kennen, maar vooral veel vaste woordgroepen herkennen.

Ook kun je preciezere tijdsrelaties vormen met uitdrukkingen als cyn “vóór”, ar ôl “na” en ers “sinds”. Deze horen bij bredere zinsbouw: ar ôl y cyfarfod “na de vergadering”, cyn dydd Gwener “vóór vrijdag”. Houd dit onderscheiden van de klokconstructie met i: voor “tien voor drie” gebruik je i dri, niet zomaar cyn tri.

Oefentips

1. Maak een persoonlijke weekkalender. Schrijf bij drie echte activiteiten een dag en tijd, bijvoorbeeld dydd Mawrth am saith o’r gloch. Lees ze daarna hardop.
2. Oefen de Nederlandse valkuil apart. Zet 2.30, 3.30 en 4.30 op kaartjes en zeg telkens hanner awr wedi dau/tri/pedwar. Controleer steeds welk verstreken uur het Welsh noemt.
3. Leer vormen in woordgroepen. Herhaal niet alleen tri, maar ook yn dri o’r gloch; niet alleen Mai, maar ook mis Mai en o Fai. Zo worden mutaties onderdeel van je taalgevoel.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Getallen — nodig om uren, minuten en kalenderdatums te vormen en om de getalvarianten te herkennen.