Getallen in het Welsh

In het kort

In het moderne Welshe tientallige systeem bouw je 35 op als tri deg pump: letterlijk ‘drie tien vijf’. Bij een zelfstandig naamwoord vragen vooral 1–4 extra aandacht: dau/dwy, tri/tair en pedwar/pedair hangen af van het grammaticale geslacht, terwijl un, dau/dwy en tri ook de eerste klank van het volgende woord kunnen veranderen. Na een telwoord staat het getelde woord vaak in het enkelvoud.

Overzicht

De hoofdtelwoorden — getallen die een hoeveelheid aangeven, zoals één, twee en dertig — horen bij de eerste A1-stof. Je hebt ze nodig voor prijzen, aantallen, leeftijden, adressen, tijden en telefoonnummers. De moderne reeks tot 100 is overzichtelijk: je leert 1–10, vormt daarmee de tientallen en zet de eenheid achter het tiental.

Toch werkt een getal in het Welsh niet altijd zoals in het Nederlands. Nederlandse telwoorden veranderen niet bij twee broers en twee zussen; Welsh gebruikt dau bij een mannelijk zelfstandig naamwoord en dwy bij een vrouwelijk zelfstandig naamwoord. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor bijvoorbeeld een mens, dier, ding of begrip. Bovendien kan een telwoord een beginmutatie veroorzaken: de eerste medeklinker verandert in uitspraak én spelling. Zo wordt cath ‘kat’ in un gath ‘één kat’.

Voor alledaags tellen is het moderne tientallige systeem een goede basis. Welsh heeft daarnaast een ouder twintigtallig systeem, met twintig als bouwsteen. Dat systeem is nog levend, maar wordt verderop apart behandeld zodat de eenvoudige beginnersregel helder blijft.

Hoe het werkt

De getallen van 0 tot 10

Cijfer	Welsh	Aandachtspunt
0	sero, dim	sero is het cijfer nul; dim betekent ook ‘niets’ of ‘geen’
1	un	kan een vrouwelijk woord zacht muteren
2	dau / dwy	mannelijk / vrouwelijk
3	tri / tair	mannelijk / vrouwelijk
4	pedwar / pedair	mannelijk / vrouwelijk
5	pump	vaak pum direct vóór een zelfstandig naamwoord of deg
6	chwech	vaak chwe direct vóór een zelfstandig naamwoord of deg
7	saith	één vorm
8	wyth	één vorm
9	naw	één vorm
10	deg	de bouwsteen voor moderne tientallen

Bij los tellen zeg je gewoon un, dau, tri, pedwar, pump enzovoort. De vrouwelijke vormen zijn nodig als het getelde vrouwelijke woord erbij staat: dwy gath ‘twee katten’, tair cath ‘drie katten’, pedair cath ‘vier katten’.

11 tot en met 19

Het moderne patroon is un deg + eenheid. Het lijkt dus op ‘één tiental plus …’.

Cijfer	Welsh	Opbouw
11	un deg un	tien + één
12	un deg dau	tien + twee
13	un deg tri	tien + drie
14	un deg pedwar	tien + vier
15	un deg pump	tien + vijf
16	un deg chwech	tien + zes
17	un deg saith	tien + zeven
18	un deg wyth	tien + acht
19	un deg naw	tien + negen

In deze tabel staan de vormen om het getal zelf te noemen. Verderop zie je dat een grotere hoeveelheid vóór een zelfstandig naamwoord vaak met o ‘van’ wordt verbonden.

De tientallen tot 100

Cijfer	Welsh	Letterlijke opbouw
20	dau ddeg	twee tienen; deg → ddeg
30	tri deg	drie tienen
40	pedwar deg	vier tienen
50	pum deg	vijf tienen
60	chwe deg	zes tienen
70	saith deg	zeven tienen
80	wyth deg	acht tienen
90	naw deg	negen tienen
100	cant	honderd

Voeg voor een tussenliggend getal de eenheid achteraan toe:

• 21: dau ddeg un
• 32: tri deg dau
• 35: tri deg pump
• 48: pedwar deg wyth
• 76: saith deg chwech
• 99: naw deg naw

Hier is Welsh juist directer dan Nederlands. Nederlands zegt eerst de eenheid in vijfendertig; Welsh noemt eerst het tiental: tri deg pump. Vertaal de Nederlandse woordvolgorde dus niet onderdeel voor onderdeel.

Eén tot en met vier: grammaticaal geslacht

Een Welsh zelfstandig naamwoord is grammaticaal mannelijk of vrouwelijk. Dat is een taalkundige indeling; het zegt bij dingen niet dat ze biologisch mannelijk of vrouwelijk zijn. Leer het geslacht liefst samen met het woord.

Hoeveelheid	Bij een mannelijk woord	Bij een vrouwelijk woord
1	un ci — één hond	un gath — één kat
2	dau gi — twee honden	dwy gath — twee katten
3	tri chi — drie honden	tair cath — drie katten
4	pedwar ci — vier honden	pedair cath — vier katten

Un heeft geen aparte mannelijke en vrouwelijke vorm. Het verschil is vaak alleen zichtbaar aan de mutatie van het vrouwelijke woord. Bij 2, 3 en 4 verandert het telwoord zelf wel: dau/dwy, tri/tair, pedwar/pedair.

Het getelde woord en het enkelvoud

Na een eenvoudig telwoord staat het zelfstandig naamwoord doorgaans in het enkelvoud:

• dau lyfr — twee boeken; basisvorm llyfr ‘boek’
• tair cadair — drie stoelen; basisvorm cadair ‘stoel’
• pum afal — vijf appels; basisvorm afal ‘appel’

Dat wijkt sterk af van het Nederlands, waar twee boek fout klinkt. In Welsh laat het telwoord de hoeveelheid al zien. Gebruik dus niet automatisch het Welshe meervoud achter een getal.

Bij samengestelde moderne getallen is een constructie met o ‘van’ en een meervoud heel gebruikelijk: tri deg pump o bobl ‘vijfendertig mensen’. Pobl is hier het meervoud van person ‘persoon’. Dit patroon is vooral praktisch bij grotere, tientallig gevormde aantallen.

Beginmutaties na getallen

Een zachte mutatie verandert onder meer c → g, p → b, t → d, b → f, d → dd, g → niets en m → f. Een aspiratiemutatie (een verandering waarbij extra lucht hoorbaar is) raakt alleen p, t, c: die worden ph, th, ch.

Voor de basisgetallen zijn dit de belangrijkste regels:

Telwoord	Regel	Basisvorm	Na het telwoord
un	zachte mutatie bij een vrouwelijk enkelvoud	cath	un gath
dau / dwy	zachte mutatie	brawd / merch	dau frawd / dwy ferch
tri	aspiratiemutatie bij een mannelijk woord	ci	tri chi
tair	normaal geen mutatie	cath	tair cath
pedwar / pedair	normaal geen mutatie	ci / cadair	pedwar ci / pedair cadair
chwe	aspiratiemutatie bij p, t, c	punt	chwe phunt

Niet iedere combinatie levert dus een zichtbare verandering op. Dwy chwaer blijft met ch- beginnen, omdat ch in dit patroon niet zacht muteert. Ook is de mutatie na un beperkter dan de volledige zachte mutatie: woorden die met ll of rh beginnen, behouden daar gewoonlijk die beginmedeklinker.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Toelichting
un ci	één hond	mannelijk woord na un
un gath	één kat	vrouwelijk cath, met c → g
dau frawd	twee broers	brawd muteert zacht naar frawd
dwy chwaer	twee zussen	vrouwelijke vorm dwy; geen zichtbare mutatie
dwy ferch	twee meisjes / dochters	merch → ferch
tri chi	drie honden	ci → chi door aspiratiemutatie
tair cath	drie katten	vrouwelijke vorm; cath blijft onveranderd
pedwar llyfr	vier boeken	mannelijke vorm pedwar
pedair cadair	vier stoelen	vrouwelijke vorm pedair
pum afal	vijf appels	pump wordt pum vóór het woord
chwe phunt	zes pond	punt → phunt na chwe
un deg naw	negentien	modern tientallig getal
tri deg pump	vijfendertig	eerst het tiental, dan de eenheid
tri deg pump o bobl	vijfendertig mensen	groter getal met o + meervoud
Mae hi'n dri o'r gloch.	Het is drie uur.	een getal in een tijdsaanduiding

Veelgemaakte fouten

Een Nederlands meervoud achter het telwoord zetten

• Fout: dwy cathod
• Goed: dwy gath
• Waarom: bij een eenvoudig getal gebruik je gewoonlijk het enkelvoud cath, dat na dwy zacht muteert tot gath. Het Nederlandse patroon twee katten mag je hier niet kopiëren.

dau voor ieder zelfstandig naamwoord gebruiken

• Fout: dau cath
• Goed: dwy gath
• Waarom: cath is vrouwelijk, dus heb je dwy nodig. Vervolgens verandert cath door de zachte mutatie in gath.

Het tiental en de eenheid omdraaien

• Fout: pump tri deg voor 35
• Goed: tri deg pump
• Waarom: in het moderne Welshe patroon komt het tiental eerst. De Nederlandse volgorde van vijf-en-dertig is hier misleidend.

De mutatie na un vergeten

• Fout: un cath
• Goed: un gath
• Waarom: cath is vrouwelijk en krijgt na un een zachte beginmutatie. Vergelijk het mannelijke un ci, waar c blijft staan.

tri en tair verwisselen

• Fout: tri cath
• Goed: tair cath
• Waarom: gebruik tair bij een vrouwelijk woord. Alleen mannelijk tri veroorzaakt bij p, t, c de aspiratiemutatie, zoals in tri chi.

Overal een mutatie proberen te maken

• Fout: een willekeurige beginletter veranderen na ieder getal
• Goed: leer telwoord, mutatiesoort en basisvorm als één patroon
• Waarom: pedwar/pedair veroorzaken normaal geen mutatie, tair evenmin, en aspiratiemutatie raakt alleen p, t, c.

Gebruiksnotities

Sero en dim

Sero is de ondubbelzinnige naam van het cijfer nul en is handig bij scores, codes en telefoonnummers. Dim kan nul betekenen, maar functioneert ook als ‘niets’ en in ontkenningen als ‘geen’. Daardoor zijn de woorden niet in elke zin uitwisselbaar.

Cijfers één voor één lezen

In een telefoonnummer, toegangscode of postcode worden cijfers vaak afzonderlijk gelezen. Er staat dan geen zelfstandig naamwoord direct na elk cijfer, zodat geslacht en mutatie meestal niet aan de orde zijn. Oefen zulke reeksen dus los van hoeveelheden als dwy gath.

Regionale en stilistische variatie

Welsh kent noordelijke en zuidelijke varianten, en sprekers verschillen in hun voorkeur voor moderne of traditionele getallen. De moderne tientallige vormen zijn breed begrijpelijk en geschikt als actieve basis. Als een moedertaalspreker een andere vorm gebruikt, betekent dat niet meteen dat jouw decimale vorm fout is.

Verder dan de basis

Dit hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar het verklaart veel vormen die je later hoort.

Het traditionele twintigtallige systeem

Naast dau ddeg bestaat ugain voor twintig. Het traditionele systeem bouwt verschillende getallen rond vijftien en twintig; zo is deugain letterlijk ‘twee twintigen’, dus veertig. Traditionele vormen komen nog geregeld voor bij leeftijden, kloktijden, data en vaste formuleringen. Moderne en traditionele vormen kunnen daarom naast elkaar bestaan.

Probeer de twee systemen aanvankelijk niet door elkaar te mengen. Gebruik zelf consequent de moderne reeks un deg …, dau ddeg …, tri deg … en leer veelvoorkomende traditionele vormen eerst herkennen. Bij tijd en datum krijg je daar gerichte oefening mee.

Getallen zonder genoemd zelfstandig naamwoord

Wanneer het getelde woord al bekend is, kan het worden weggelaten, zoals in het Nederlandse ‘Ik neem er twee’. Zonder volgend zelfstandig naamwoord is er geen beginmedeklinker die door het getal kan muteren. Welke vorm van ‘twee’, ‘drie’ of ‘vier’ passend is, kan nog wel afhangen van het weggelaten woord en van de gekozen zinsbouw.

Getallen boven 100

Cant is honderd, maar grotere getallen brengen extra bouwpatronen en variatie mee. Voor de A1-basis is vlotte herkenning van 0–100 belangrijker. De nuttigste voorbereiding is het patroon van de tientallen automatiseren en leren wanneer een grotere hoeveelheid met o + meervoud wordt uitgedrukt.

Mutatie draagt grammaticale informatie

Een mutatie is niet alleen een uitspraaktruc. De vormen cath, gath en chath laten zien welke grammaticale omgeving eraan voorafgaat. Wie de mutatie herkent, hoort daardoor sneller waar woorden en woordgroepen bij elkaar horen. Nauwkeurig leren muteren helpt dus zowel spreken als luisteren.

Oefentips

1. Bouw getallen in vaste stappen. Tel eerst tot tien, voeg daarna 11–19 toe en oefen vervolgens per tiental: tri deg un, tri deg dau, tri deg tri. Zeg pas daarna willekeurige prijzen of huisnummers.
2. Leer naamwoord en geslacht samen. Maak reeksen met één woord: un ci, dau gi, tri chi, pedwar ci en daarnaast un gath, dwy gath, tair cath, pedair cath. Zo oefen je vormkeuze en mutatie tegelijk.
3. Vergelijk basisvorm en telvorm. Schrijf paren als brawd → dau frawd, merch → dwy ferch en punt → chwe phunt. Spreek beide vormen hardop uit; alleen naar de spelling kijken is niet genoeg.

Gerelateerde concepten

• Volgende stap: Tijd en data — gebruikt getallen in kloktijden en datums.
• Later: Rangtelwoorden en breuken — gaat verder met onder meer ‘eerste’, ‘tweede’, ‘half’ en ‘kwart’.