Tijd en datums in het Catalaans

In het kort

Vraag Quina hora és? als je wilt weten hoe laat het is. Eén uur is És la una; vanaf twee uur gebruik je het meervoud: Són les dues, Són les tres. Dagen en maanden krijgen normaal geen hoofdletter, en een datum bouw je op als el 10 de juliol de 2026.

Overzicht

Tijd en datum behoren tot de eerste onderwerpen op A1-niveau. Je hebt ze nodig om een afspraak te maken, openingstijden te begrijpen, over je week te praten en te zeggen wanneer iets gebeurt. De basis bestaat uit een paar vaste patronen: és bij één uur, són bij de andere uren, a la/a les voor het tijdstip waarop iets plaatsvindt en de tussen de delen van een datum.

Voor Nederlandstaligen is vooral het lidwoord opvallend. In het Nederlands zeggen we simpelweg “het is één uur” en “om drie uur”; het Catalaans gebruikt vormen met la en les: És la una en a les tres. Ook verwijst de traditionele Catalaanse kwartiernotatie vooruit naar het volgende uur. Un quart de tres is dus kwart over twee, niet kwart over drie.

De kern is eenvoudig genoeg voor een beginner. Verderop staan ook regionale en formelere varianten. Die hoef je niet meteen actief te gebruiken, maar het is nuttig ze te herkennen wanneer je reist, naar de radio luistert of een dienstregeling leest.

Hoe het werkt

De tijd vragen en hele uren zeggen

De gewone vraag is:

• Quina hora és? — Hoe laat is het?

Hora is een vrouwelijk zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, ding of begrip). Daarom staat er quina, de vrouwelijke vorm van “welke”. In het antwoord gedraagt één uur zich als enkelvoud en de rest als meervoud.

Tijd	Catalaans	Nederlands
1.00	És la una.	Het is één uur.
2.00	Són les dues.	Het is twee uur.
3.00	Són les tres.	Het is drie uur.
12.00	Són les dotze.	Het is twaalf uur.

Let op dues. Het Catalaanse telwoord voor twee heeft hier een vrouwelijke vorm, omdat het bij het verzwegen vrouwelijke woord hores hoort: letterlijk “de twee [uren]”. Bij één uur staat om dezelfde reden una, niet un.

Voor middag en middernacht bestaan daarnaast vaste uitdrukkingen:

• És migdia. — Het is middag/twaalf uur 's middags.
• És mitjanit. — Het is middernacht.
• Són les dotze del migdia. — Het is twaalf uur 's middags.
• Són les dotze de la nit. — Het is twaalf uur 's nachts.

Zeggen wanneer iets gebeurt

Voor “om” gebruik je a met het lidwoord:

Tijdstip	Catalaans	Nederlands
om één uur	a la una	om één uur
om twee uur	a les dues	om twee uur
om half acht	a dos quarts de vuit	om half acht
's middags	al migdia	's middags / rond het middaguur
om middernacht	a mitjanit	om middernacht

A la blijft los geschreven. A + el trekt daarentegen samen tot al, zoals in al migdia.

Gebruik voor een dagdeel vaak al matí (in de ochtend), a la tarda (in de middag), al vespre (in de avond) en a la nit ('s nachts of in de avond). Je kunt daarmee een kloktijd verduidelijken:

• a les nou del matí — om negen uur 's ochtends
• a les sis de la tarda — om zes uur 's middags
• a les deu de la nit — om tien uur 's avonds

Minuten en kwartieren

Een doorzichtige manier om minuten na het uur te noemen is uur + i + minuten:

• Són les quatre i cinc. — Het is vijf over vier.
• Són les sis i deu. — Het is tien over zes.
• Són les nou i vint. — Het is twintig over negen.

In een groot deel van Catalonië is het traditionele kwartiersysteem zeer gebruikelijk. Daarbij kijk je vooruit naar het uur dat bezig is te naderen:

Kloktijd	Traditioneel Catalaans	Letterlijk gedacht
2.15	És un quart de tres.	één kwart van het derde uur
2.30	Són dos quarts de tres.	twee kwarten van het derde uur
2.45	Són tres quarts de tres.	drie kwarten van het derde uur

Dat verschilt precies op het punt waar het Nederlands soms helpt en soms misleidt. Dos quarts de tres werkt net als Nederlands “half drie”: beide kijken vooruit naar drie uur. Maar un quart de tres betekent “kwart over twee”, terwijl Nederlands “kwart voor drie” zegt. Leer zo'n vorm daarom direct samen met een digitale tijd.

Ook transparante vormen als les dues i quart en les dues i mitja komen voor, met name in taalvariëteiten en situaties waarin het systeem met kwartieren minder gangbaar is. Ze zijn gemakkelijk te begrijpen, maar het gebruik verschilt per regio.

De dagen van de week

Catalaans	Nederlands
dilluns	maandag
dimarts	dinsdag
dimecres	woensdag
dijous	donderdag
divendres	vrijdag
dissabte	zaterdag
diumenge	zondag

Dagnamen krijgen normaal een kleine letter. Voor één concrete dag kan de dag zonder voorzetsel staan:

• Ens veiem dilluns. — We zien elkaar maandag.
• Arribo divendres. — Ik kom vrijdag aan.

Voor een terugkerende gewoonte is het meervoud met lidwoord duidelijk:

• Els dilluns treballo a casa. — Op maandagen werk ik thuis.
• Anem al mercat els dissabtes. — Op zaterdag gaan we naar de markt.

De vorm zonder lidwoord kan afhankelijk van de context naar de komende of genoemde dag verwijzen. Bij een volledig gespecificeerde datum staat meestal wel el: el dilluns 6 d'abril.

De maanden en seizoenen

Catalaans	Nederlands	Catalaans	Nederlands
gener	januari	juliol	juli
febrer	februari	agost	augustus
març	maart	setembre	september
abril	april	octubre	oktober
maig	mei	novembre	november
juny	juni	desembre	december

Ook maandnamen worden met een kleine letter geschreven. Dat geldt eveneens voor de seizoenen: primavera (lente), estiu (zomer), tardor (herfst) en hivern (winter).

Handige patronen zijn:

• al gener — in januari
• a l'abril — in april
• a l'estiu — in de zomer
• el mes de gener — de maand januari

Datums vormen

Vraag bijvoorbeeld:

• Quin dia és avui? — Welke dag is het vandaag?
• Quina data és avui? — Wat is de datum vandaag?

De gewone volgorde is dag + de + maand + de + jaar:

• Avui és 10 de juliol. — Vandaag is het 10 juli.
• La reunió és el 3 de març de 2027. — De vergadering is op 3 maart 2027.
• Va néixer el 22 d'octubre de 1990. — Hij/zij is op 22 oktober 1990 geboren.

Voor een klinker wordt de verkort tot d': d'abril, d'agost, d'octubre. In een zin krijgt een datum die als tijdsbepaling bij een gebeurtenis hoort vaak el: el 3 de març. Na és in het antwoord op de datumvraag kan de datum rechtstreeks volgen: Avui és 3 de març.

Datums worden doorgaans met hoofdtelwoorden gezegd, dus met de gewone telwoorden: el dos, el quinze, el trenta-u. Voor de eerste dag van de maand kun je l'u de maig horen; el primer de maig is eveneens een gangbare formulering.

Vandaag, morgen en gisteren

De drie basale tijdsbijwoorden (woorden die zeggen wanneer iets gebeurt) zijn:

• avui — vandaag
• demà — morgen
• ahir — gisteren

Ze hebben geen voorzetsel nodig:

• Avui treballo. — Vandaag werk ik.
• Demà tenim classe. — Morgen hebben we les.
• Ahir era festa. — Gisteren was het een feestdag.

Andere nuttige combinaties zijn aquest matí (vanochtend), aquesta tarda (vanmiddag), aquesta nit (vanavond/vannacht), demà al matí (morgenochtend) en ahir a la nit (gisteravond).

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
Quina hora és?	Hoe laat is het?	De standaardvraag naar de tijd.
És la una.	Het is één uur.	Enkelvoud met és en la.
Són les tres.	Het is drie uur.	Meervoud vanaf twee uur.
El tren surt a les set i deu.	De trein vertrekt om tien over zeven.	A les geeft het tijdstip van vertrek aan.
Dinem a la una.	We lunchen om één uur.	Bij één uur staat a la.
La pel·lícula comença a dos quarts de nou.	De film begint om half negen.	Traditionele kwartiernotatie; er wordt vooruitgekeken naar negen uur.
Ens veiem dilluns a la tarda.	We zien elkaar maandagmiddag.	De concrete weekdag heeft hier geen lidwoord nodig.
Els dimecres estudio català.	Op woensdag studeer ik Catalaans.	Het meervoud drukt een herhaling uit.
El meu aniversari és al febrer.	Mijn verjaardag is in februari.	Maandnaam met kleine letter.
La cita és el 14 de setembre.	De afspraak is op 14 september.	Datum met el en de.
Avui és divendres, 10 de juliol.	Vandaag is het vrijdag 10 juli.	Weekdag en datum kunnen naast elkaar staan.
Demà al matí anem al mercat.	Morgenochtend gaan we naar de markt.	Demà heeft geen voorzetsel nodig.
Ahir a la nit vaig arribar tard.	Gisteravond kwam ik laat aan.	A la nit specificeert het dagdeel.
A l'agost fa calor.	In augustus is het warm.	A en el worden vóór een klinker a l'.

Veelgemaakte fouten

És gebruiken bij alle uren

• Onjuist: És les quatre.
• Juist: Són les quatre.
• Waarom: Alleen la una is enkelvoud. Les dues, les tres enzovoort vragen om het meervoud són.

Het lidwoord na a weglaten

• Onjuist: La classe comença a tres.
• Juist: La classe comença a les tres.
• Waarom: Bij een kloktijd hoort normaal a la una of a les + uur. Het Nederlandse “om drie” heeft geen lidwoord, maar het Catalaans wel.

dos zeggen bij twee uur

• Onjuist: Són les dos.
• Juist: Són les dues.
• Waarom: Het verzwegen hores is vrouwelijk. Daarom krijgt “twee” de vrouwelijke vorm dues.

Dagen en maanden met hoofdletters schrijven

• Onjuist: Dilluns, 4 de Maig
• Juist: dilluns, 4 de maig
• Waarom: Anders dan namen van personen of plaatsen krijgen Catalaanse dagen en maanden normaal geen hoofdletter. Aan het begin van een zin komt uiteraard wel een hoofdletter.

De Nederlandse kwartierlogica rechtstreeks overnemen

• Onjuist bedoeld: un quart de tres gebruiken voor 2.45.
• Juist: un quart de tres is 2.15; tres quarts de tres is 2.45.
• Waarom: Het Catalaanse systeem telt hoeveel kwarten van het volgende uur al verstreken zijn.

Een extra voorzetsel voor een losse weekdag zetten

• Minder natuurlijk: Ens veiem en dilluns.
• Juist: Ens veiem dilluns.
• Waarom: Bij een concrete weekdag is vaak geen equivalent van Nederlands “op” nodig. Voor herhaling gebruik je bijvoorbeeld els dilluns.

Gebruiksnotities

In agenda's, dienstregelingen en zakelijke berichten zie je vaak de 24-uursnotatie, bijvoorbeeld 14.30 h. In een gesprek kan hetzelfde tijdstip regionaal worden uitgesproken als dos quarts de tres, les dues i mitja de la tarda of formeler aan de hand van veertien uur. Verwacht dus niet dat één gesproken vorm overal de enige juiste is.

Het traditionele systeem met un quart, dos quarts en tres quarts is bijzonder kenmerkend voor een groot deel van Catalonië. In Valencia en andere gebieden zijn vormen met i quart, i mitja en soms menys quart gewoner. Als beginner kun je één plaatselijk passend systeem actief leren en de andere vormen eerst alleen leren herkennen.

Aquesta nit kan, afhankelijk van het tijdstip en de context, zowel “vanavond” als “vannacht” betekenen. Het Nederlands maakt dat onderscheid vaak explicieter. Voeg zo nodig een kloktijd toe om dubbelzinnigheid te vermijden.

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A1 nog niet volledig te beheersen, maar je zult ze later tegenkomen.

Bij de traditionele kwartiernotatie bestaan nauwkeurigere vormen rond het kwartier, zoals mig quart en combinaties met minuten. Het daadwerkelijke gebruik is regionaal en kan voor beginners lastig te ontcijferen zijn. Voor precieze afspraken is een digitale aanduiding, bijvoorbeeld 18.20 h, vaak de veiligste keuze.

Voor een datum hoor je naast Avui és 10 de juliol ook constructies met som: Avui som a 10 de juliol of de korte vraag A quants som? Zulke formuleringen betekenen letterlijk ongeveer “op welke datum zijn we?”. De eenvoudige vorm met Quina data és avui? en Avui és... is overal helder en is een goede actieve basis.

Een lidwoord bij een weekdag kan de betekenis veranderen. Dilluns tinc festa verwijst in de context naar een bepaalde maandag; els dilluns tinc festa maakt er een terugkerend patroon van. El dilluns 6 d'abril identificeert juist één specifieke maandag met zijn datum. Kijk dus niet alleen naar het woord dilluns, maar ook naar het lidwoord, het getal en de rest van de zin.

Bij historische teksten en formele aankondigingen kunnen jaren en eeuwen uitgebreider worden uitgedrukt. Voor alledaagse situaties volstaat het patroon el 18 de juny de 2026. Eeuwen worden meestal met rangtelwoorden weergegeven, bijvoorbeeld el segle XXI; dat behoort eerder bij gevorderd gebruik van getallen en geschiedenisdata.

Oefentips

1. Maak een persoonlijke weekkalender. Schrijf voor elke dag één echte activiteit op: Dilluns treballo a casa en Dimarts tinc classe a les set. Gebruik els dilluns wanneer iets elke week terugkomt.
2. Oefen de tijd in twee richtingen. Zet vijf digitale tijden om in Catalaans en vertaal daarna je Catalaanse zinnen terug naar cijfers. Neem zeker 1.00, 2.00, 2.15, 2.30 en 2.45 mee.
3. Zeg elke dag datum en tijd hardop. Begin met Avui és... en Són les.... Voeg daarna demà en ahir toe in korte zinnen over je eigen planning; betekenisvolle informatie blijft beter hangen dan losse woordenlijsten.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Getallen — nodig om uren, minuten, dagen en jaren te vormen.
• Vervolg: Dagelijkse routine — combineert dagelijkse handelingen met vormen als a la una en a les set.