Almancada geçmiş zamanda edilgen yapı

Kısaca

Almancada geçmişte yapılan bir işi edilgen yapıyla, yani işi yapandan çok işten etkileneni öne çıkararak anlatmak için iki temel kalıp kullanılır: wurde + Partizip II ve ist + Partizip II + worden. Das Haus wurde gebaut ve Das Haus ist gebaut worden cümlelerinin ikisi de “Ev inşa edildi” anlamına gelebilir. İkinci kalıpta worden kullanılır; geworden değil.

Genel bakış

“Belediye köprüyü onardı” derken işi yapanı; “Köprü onarıldı” derken yapılan işi öne çıkarırız. İlk cümle etken, ikinci cümle edilgendir. Almancada da bu bakış açısı değişikliği vardır, fakat Türkçedeki “onarıl-dı” gibi tek bir sözcük yerine birkaç fiil kullanılır. Fiil, bir işi veya durumu anlatan sözcüktür; reparieren “onarmak”, öffnen “açmak” demektir.

Bu konunun temel ayrıntıları B2 düzeyinde öğrenilir. Öncesinde şimdiki zamanda edilgen yapı olan Das Fenster wird geöffnet — “Pencere açılıyor” kalıbını bilmek yararlıdır. Geçmişteki işlemleri anlatan haberlerde, başvuru sonuçlarında, servis raporlarında ve günlük konuşmalarda bu yapıyla karşılaşırsınız: bir paket teslim edilmiştir, bir randevu iptal edilmiştir veya bir çalışan terfi ettirilmiştir.

Türkçe açısından en önemli nokta, Almancadaki iki geçmiş zamanı Türkçenin “-di” ve “-miş” ekleriyle bire bir eşleştirmemektir. Präteritum burada tek çekimli yardımcı fiille kurulan geçmiş zamandır; Perfekt ise birden fazla fiil biçimiyle kurulan geçmiş zamandır. İkisi de bağlama göre “gönderildi” diye çevrilebilir. Perfekt kullanılması, konuşanın olayı mutlaka başkasından duyduğu anlamına gelmez.

Yapı nasıl kurulur?

1. Etken cümleden edilgen cümleye geçiş

Önce cümlede kimden veya neden söz edildiğine bakalım:

• Die Firma baute das Haus. — Şirket evi inşa etti.
• Das Haus wurde gebaut. — Ev inşa edildi.
• Das Haus wurde von der Firma gebaut. — Ev şirket tarafından inşa edildi.

Etken cümlede die Firma öznedir; özne, çekimli fiilin kişi ve sayı bakımından uyduğu cümle öğesidir. Das Haus ise doğrudan nesnedir, yani burada inşa etme işinin yöneldiği şeydir. Edilgen cümlede bu nesne özne olur. İşi yapan şirketi belirtmek zorunda değilsiniz.

Almancada hâl, bir sözcüğün cümledeki görevine göre aldığı biçimdir. Doğrudan nesne çoğunlukla Akkusativ, yani belirtme hâlindedir; edilgen cümlenin öznesi ise Nominativ, yani yalın hâldedir. Her sözcükte bu değişiklik görünmez, ama şu örnekte açıkça görülür:

• Die Ärztin untersuchte den Patienten. — Doktor hastayı muayene etti.
• Der Patient wurde untersucht. — Hasta muayene edildi.

Den Patienten yerine der Patient gelir. Türkçede de “hastayı” yerine “hasta” deriz. Ancak Almancadaki hâl değişimi, sözcüğün önündeki artikelde, yani isimle birlikte kullanılan der, die, das türü sözcüklerde ve bazen ismin kendisinde de görünür.

2. Präteritum: wurde + Partizip II

Partizip II, fiilin gebaut, gelesen, geöffnet gibi biçimidir; geçmiş zaman ve edilgen yapı kurarken kullanılır. Bunu yalnızca Türkçedeki tek bir ekin karşılığı olarak değil, öğrenilmesi gereken bir fiil biçimi olarak düşünün.

Temel düzen şöyledir:

özne + werden fiilinin geçmiş zaman çekimi + diğer bilgiler + Partizip II

• Die Tür wurde gestern geöffnet. — Kapı dün açıldı.
• Die Türen wurden gestern geöffnet. — Kapılar dün açıldı.

Burada werden, asıl işi anlatmayan, yapıyı kurmaya yardım eden bir yardımcı fiildir. Kişiye ve tekil-çoğul ayrımına göre değişir. Geöffnet ise aynı kalır.

Kişi	Präteritum biçimi	Türkçe karşılığı
Ben	ich wurde informiert	bana bilgi verildi
Sen	du wurdest informiert	sana bilgi verildi
O	er/sie/es wurde informiert	ona bilgi verildi
Biz	wir wurden informiert	bize bilgi verildi
Siz, samimi çoğul	ihr wurdet informiert	size bilgi verildi
Onlar	sie wurden informiert	onlara bilgi verildi
Siz, resmî hitap	Sie wurden informiert	size bilgi verildi

Wurde ile würde aynı değildir. Wurde geçmişte gerçekleşmiş bir işlemi anlatır. Würde ise başka yapılarda varsayım veya koşul bildirir. İki nokta, burada anlamı değiştirir.

3. Perfekt: sein + Partizip II + worden

Perfekt biçiminde sein kişi ve sayıya göre çekilir; asıl fiilin Partizip II biçimi ve worden cümlenin sonunda yer alır:

özne + sein çekimi + diğer bilgiler + Partizip II + worden

• Die Tür ist gestern geöffnet worden. — Kapı dün açıldı.
• Die Türen sind gestern geöffnet worden. — Kapılar dün açıldı.

Kişi	Perfekt biçimi	Türkçe karşılığı
Ben	ich bin informiert worden	bana bilgi verildi
Sen	du bist informiert worden	sana bilgi verildi
O	er/sie/es ist informiert worden	ona bilgi verildi
Biz	wir sind informiert worden	bize bilgi verildi
Siz, samimi çoğul	ihr seid informiert worden	size bilgi verildi
Onlar	sie sind informiert worden	onlara bilgi verildi
Siz, resmî hitap	Sie sind informiert worden	size bilgi verildi

Etken Perfekt cümlesinde haben kullanılması, edilgende de haben kullanılacağı anlamına gelmez:

• Die Firma hat das Haus gebaut. — Şirket evi inşa etti.
• Das Haus ist gebaut worden. — Ev inşa edildi.

Bu edilgen kalıbın yardımcı fiili sein olur. Asıl fiilin etken kullanımında hangi yardımcı fiili aldığına bakarak karar vermeyin.

4. Neden worden, neden geworden değil?

Werden tek başına “olmak, bir duruma gelmek” anlamında kullanıldığında Partizip II biçimi geworden olur:

• Er ist Arzt geworden. — Doktor oldu.
• Es ist kalt geworden. — Hava soğudu.

Ancak bir işin yapılmasını anlatan edilgen Perfekt yapısında worden kullanılır:

• Er ist befördert worden. — Terfi ettirildi.
• Die Heizung ist repariert worden. — Isıtma sistemi onarıldı.

Dolayısıyla “Perfekt varsa mutlaka ge- ekle” diye bir kural yoktur. Asıl fiilin Partizip II biçimini de ayrı öğrenmek gerekir: bauen → gebaut, lesen → gelesen, öffnen → geöffnet, befördern → befördert. Özellikle -ieren ile biten fiiller ge- almaz: reparieren → repariert.

5. Ana cümlede, soruda ve yan cümlede sıra

Türkçede yüklem, yani cümlenin yargısını taşıyan bölüm, çoğunlukla sonda bulunur. Almancada ise çekimli fiil, kişi ve zamana göre değişen fiil biçimi, ana bildirme cümlesinde ikinci konumdadır. Bu, ikinci sözcük demek değildir; baştaki bir söz öbeği tek konum sayılır.

• Die Rechnung wurde gestern bezahlt. — Fatura dün ödendi.
• Gestern wurde die Rechnung bezahlt. — Dün fatura ödendi.
• Gestern ist die Rechnung bezahlt worden. — Dün fatura ödendi.

Evet-hayır sorularında çekimli fiil başa gelir; soru sözcüğü varsa onun ardından gelir:

• Wurde die Rechnung bezahlt? — Fatura ödendi mi?
• Ist die Rechnung bezahlt worden? — Fatura ödendi mi?
• Wann ist die Rechnung bezahlt worden? — Fatura ne zaman ödendi?

Yan cümle, başka bir cümleye bağlanarak neden, zaman veya içerik gibi bir bilgi veren bölümdür. Weil “çünkü” ve dass “-dığını” gibi bağlayıcılarla başlayan yan cümlelerde çekimli fiil sona gider:

• Ich weiß, dass die Rechnung bezahlt wurde. — Faturanın ödendiğini biliyorum.
• Ich weiß, dass die Rechnung bezahlt worden ist. — Faturanın ödendiğini biliyorum.

İkinci örnekte son sıra bezahlt worden ist olur. Ana cümledeki ist … bezahlt worden sırasını yan cümleye olduğu gibi taşımayın.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde çevirilerin çoğu “-di” ile verildi. Bu bilinçli bir tercihtir: Almanca zaman biçimi farklı olsa bile Türkçede doğal karşılık aynı olabilir.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Das Haus wurde gebaut.	Ev inşa edildi.	Yapılan iş öne çıkarılır.
Das Buch ist gelesen worden.	Kitap okundu.	Perfekt edilgen biçimi.
Er wurde befördert.	Terfi ettirildi.	İşi yapan kişi belirtilmez.
Die Brücke wurde im letzten Jahr saniert.	Köprü geçen yıl yenilendi.	Geçmişteki bir işlem anlatılır.
Die Unterlagen sind gestern verschickt worden.	Belgeler dün gönderildi.	Çoğul özneyle yardımcı fiil değişir.
Mein Fahrrad wurde vor dem Bahnhof gestohlen.	Bisikletim istasyonun önünde çalındı.	İşi yapan bilinmiyor.
Der Antrag ist von der Behörde abgelehnt worden.	Başvuru, ilgili kurum tarafından reddedildi.	Kararı veren kurum belirtilir.
Die Straße wurde durch einen Erdrutsch blockiert.	Yol, toprak kayması nedeniyle kapandı.	İşleme yol açan olay belirtilir.
Die Gäste wurden nicht rechtzeitig informiert.	Konuklara zamanında bilgi verilmedi.	Olumsuz Präteritum cümlesi.
Ist der Termin schon bestätigt worden?	Randevu onaylandı mı?	Perfekt ile soru kurulur.
Wann wurde das Museum eröffnet?	Müze ne zaman açıldı?	Soru sözcüğüyle Präteritum.
Ich konnte nicht arbeiten, weil der Strom abgeschaltet wurde.	Elektrik kesildiği için çalışamadım.	Yan cümlede çekimli fiil sondadır.
Sie sagt, dass die Bestellung bereits geliefert worden ist.	Siparişin zaten teslim edildiğini söylüyor.	Yan cümlede üç fiil biçimi bir aradadır.
Mir wurde ein neuer Termin angeboten.	Bana yeni bir randevu tarihi teklif edildi.	Teklifin yöneldiği kişi özne değildir.

Sık yapılan hatalar

1. Edilgen Perfekt yapısında geworden kullanmak

• Yanlış: Das Paket ist geliefert geworden.
• Doğru: Das Paket ist geliefert worden. — Paket teslim edildi.
• Neden? Liefern işi edilgen olarak anlatılıyor; bu kullanımda werden fiilinin biçimi worden olur. Geworden, “bir duruma gelmek” anlamındaki ayrı kullanım içindir.

2. Etken cümledeki haben fiilini korumak

• Yanlış: Der Brief hat geschrieben worden.
• Doğru: Der Brief ist geschrieben worden. — Mektup yazıldı.
• Neden? Jemand hat den Brief geschrieben — “Birisi mektubu yazdı” etken bir cümledir. Edilgen Perfekt yapısında yardımcı fiil sein olmalıdır.

3. Çoğul özneyle wurde kullanmak

• Yanlış: Die Fenster wurde geputzt.
• Doğru: Die Fenster wurden geputzt. — Pencereler temizlendi.
• Neden? Çekimli fiil, işi yapana değil, edilgen cümlenin öznesine uyar. Die Fenster çoğuldur. Perfekt karşılığı da Die Fenster sind geputzt worden olur.

4. Yan cümlede ist fiilini erkene koymak

• Yanlış: Ich weiß, dass das Auto ist repariert worden.
• Doğru: Ich weiß, dass das Auto repariert worden ist. — Arabanın onarıldığını biliyorum.
• Neden? Dass ile başlayan yan cümlede çekimli fiil sonda yer alır. Önce asıl fiilin Partizip II biçimi, ardından worden, en sonda ist gelir.

5. Wurde ile würde biçimlerini karıştırmak

• Yanlış: Die Tür würde gestern geöffnet. — Dün gerçekten yapılan bir işlemi anlatmak isterken.
• Doğru: Die Tür wurde gestern geöffnet. — Kapı dün açıldı.
• Neden? Würde koşul veya varsayım yapılarında kullanılır; bu anlam için sıradan geçmiş zaman biçimi değildir. Okurken de yazarken de iki noktaya dikkat edin.

6. İşlem ile durum bildiren cümleyi aynı sanmak

• Yanlış seçim: Die Tür war geschlossen. — Özellikle “Kapı saat sekizde kapatıldı” olayını anlatmak isterken.
• Uygun seçim: Die Tür wurde um acht Uhr geschlossen. — Kapı saat sekizde kapatıldı.
• Neden? Die Tür war geschlossen doğru bir Almanca cümledir, ancak “Kapı kapalıydı” der. Kapatma işinin ne zaman yapıldığını değil, geçmişteki durumu anlatır.

Kullanıma ilişkin notlar

Präteritum mu, Perfekt mi?

Präteritum, geçmiş olayları anlatan yazılarda, haberlerde ve raporlarda çok yaygındır. Perfekt ise günlük konuşmada geçmişte olan bir işlemi anlatmak için sık kullanılır. Ancak bu kesin bir yazı-konuşma ayrımı değildir. Kısa ve açık olduğu için wurde biçimleri konuşmada da doğaldır:

• Mein Zug wurde gestrichen. — Tren seferim iptal edildi.
• Mein Zug ist gestrichen worden. — Tren seferim iptal edildi.

İkinci cümlenin mutlaka “daha önce oldu ve etkisi hâlâ sürüyor” gibi ayrı bir anlam taşıdığını varsaymayın. Bağlam, anlatım türü ve konuşanın dil alışkanlıkları seçimde rol oynar. Almanca Perfekt, gestern “dün” gibi bitmiş bir zamanla da rahatlıkla kullanılabilir.

Türkçedeki “Tren iptal edilmiş” cümlesi, bilgiyi yeni öğrenme veya başkasından duyma izlenimi verebilir. Almanca Perfekt tek başına bu bilgi kaynağını belirtmez. Gerektiğinde çeviride “iptal edildi”, “iptal edilmiş” veya başka bir anlatım seçilir; bunu yalnızca fiil kalıbına bakarak belirlemeyin.

İşi yapanı belirtmek: von ve durch

Von, işi yapan kişi veya kurumu belirtmenin yaygın yoludur. Ardından Dativ, yani Almancada belirli fiil ve edatların gerektirdiği hâl gelir. Türkçedeki yönelme hâliyle her zaman aynı anlama gelmez:

• Der Patient wurde von einer Ärztin untersucht. — Hasta bir doktor tarafından muayene edildi.
• Die Entscheidung ist von der Leitung getroffen worden. — Karar yönetim tarafından alındı.

Durch ise bir işleme yol açan neden, aracı süreç veya etkiyi öne çıkarabilir; ardından Akkusativ gelir:

• Das Gebäude wurde durch einen Brand beschädigt. — Bina bir yangın nedeniyle hasar gördü.

“İnsan için von, cansız için durch” diye kesin bir kural koymayın. Kurumlar von ile kullanılabilir; durch ise kişiler için de aracılık vurgusu taşıyabilir. Başlangıçta, işi yapanı von, açıkça bir neden veya süreci durch ile ifade etmek yararlı bir yaklaşım olur.

Her Türkçe edilgen cümle aynı Almanca kalıba dönüşmez

Türkçede “bana söylendi”, “burada çalışıldı” ve “kapı açıldı” biçim bakımından birbirine benzer. Almancada bunların özne düzeni aynı değildir. Ayrıca gündelik konuşmada bazen edilgen yerine man kullanmak daha rahat duyulur; man, belirli bir kişiyi adlandırmadan “insanlar, birileri” anlamı veren sözcüktür:

• Mein Fahrrad wurde gestohlen. — Bisikletim çalındı.
• Man hat mein Fahrrad gestohlen. — Birileri bisikletimi çaldı.

İkinci cümle dilbilgisi bakımından etkendir. Anlamları yakın olsa da yapılarını karıştırmayın. Özellikle konuşurken, edilgen kullanmak cümleyi gereksiz yere ağırlaştırıyorsa etken bir anlatım seçebilirsiniz.

İleri ayrıntılar

İşlemi anlatan edilgen yapı ile durumu anlatan yapı

Almancada Vorgangspassiv, yapılan işlemi anlatan edilgen yapıdır; Zustandspassiv ise çoğunlukla bir işlem sonucunda ortaya çıkan durumu anlatır. İlkinde werden, ikincisinde sein kullanılır.

Almanca	Türkçe	Odak
Die Tür wurde geschlossen.	Kapı kapatıldı.	Geçmişteki kapatma işlemi.
Die Tür ist geschlossen worden.	Kapı kapatıldı.	Aynı işlemin Perfekt biçimi.
Die Tür war geschlossen.	Kapı kapalıydı.	Geçmişteki durum.
Die Tür ist geschlossen.	Kapı kapalı.	Şimdiki durum.
Die Tür ist geschlossen gewesen.	Kapı kapalıydı.	Durumun Perfekt biçimi.

Son biçim mümkündür, ancak birçok bağlamda daha kısa olan war geschlossen tercih edilir. En önemli ayrım şudur: ist geschlossen worden bir işlemi, ist geschlossen bir durumu anlatır. Worden silindiğinde yalnızca cümle kısalmaz; bakış açısı da değişir. Sein + Partizip II biçimindeki her ifade de otomatik olarak durum edilgeni değildir; bazı Partizip II biçimleri sıfat gibi, yani bir varlığın özelliğini anlatmak için kullanılır.

Daha önceki geçmiş: war + Partizip II + worden

Plusquamperfekt, geçmişteki başka bir olaydan daha önce olmuş şeyi anlatan zamandır. Edilgen yapıda sein fiilinin geçmiş biçimi kullanılır:

• Als wir ankamen, war das Haus schon verkauft worden. — Biz vardığımızda ev çoktan satılmıştı.
• Die Unterlagen waren bereits geprüft worden, bevor die Sitzung begann. — Toplantı başlamadan önce belgeler zaten incelenmişti.

Burada işlem, varıştan veya toplantının başlamasından önce gerçekleşmiştir. Öznenin tekil-çoğul olmasına göre war veya waren kullanılır. Yan cümlede sıra yine değişir: weil das Haus schon verkauft worden war — “ev çoktan satılmış olduğu için”.

Zorunluluk ve imkân bildiren fiillerle geçmiş edilgen

Können “yapabilmek” ve müssen “zorunda olmak” gibi fiillere kiplik fiilleri denir; bunlar işin mümkün, gerekli veya istenen olup olmadığını anlatır. Präteritum biçiminde şu düzen yaygındır:

kiplik fiilinin geçmiş çekimi + Partizip II + werden

• Das Auto musste repariert werden. — Arabanın onarılması gerekiyordu.
• Der Fehler konnte schnell behoben werden. — Hata kısa sürede giderilebildi.

Buradaki werden, mastar, yani kişi ve zamana göre çekilmemiş fiil biçimidir. Çekim görevini musste veya konnte üstlenir. Bu yüzden musste repariert wurde denmez.

Daha karmaşık Perfekt biçimi de vardır:

• Das Auto hat repariert werden müssen. — Arabanın onarılması gerekti.
• Sie sagt, dass das Auto hat repariert werden müssen. — Arabanın onarılması gerektiğini söylüyor.

Bu yapıda haben kullanılır ve kiplik fiilinin Partizip II biçimi yerine mastarı gelir. Yan cümlede de hat, sondaki mastar grubundan önce durur. Bu, temel ist repariert worden kalıbının istisnası gibi ezberlenmemelidir; kiplik fiilinin eklendiği ayrı bir yapıdır. Günlük anlatımda daha kolay olan musste repariert werden biçimini kullanmak çoğu zaman iyi bir seçimdir.

Dativ öğesi özne olmaz

Edilgene geçerken her nesne özneye dönüşmez. Özellikle Dativ hâlindeki öğe yerinde kalır:

• Die Firma bot mir einen neuen Termin an. — Şirket bana yeni bir randevu tarihi teklif etti.
• Ein neuer Termin wurde mir angeboten. — Bana yeni bir randevu tarihi teklif edildi.

Burada mir “bana” demektir; özne olan bölüm ein neuer Termin olur. Helfen “yardım etmek” gibi Dativ isteyen fiillerde ise hiç özne bulunmayan edilgen cümle kurulabilir:

• Mir wurde geholfen. — Bana yardım edildi.
• Den Kindern ist geholfen worden. — Çocuklara yardım edildi.

İkinci cümlede den Kindern çoğul olsa da özne değildir; bu nedenle yardımcı fiil ist olur, sind değil. Öznesiz edilgen yapılarda çekimli fiil üçüncü tekil kişi biçimindedir.

Öznesiz edilgen ve cümle başındaki es

İşi yapanı belirtmeden bir etkinliği anlatmak da mümkündür:

• Es wurde bis spät in die Nacht gearbeitet. — Gece geç saatlere kadar çalışıldı.
• Bis spät in die Nacht wurde gearbeitet. — Gece geç saatlere kadar çalışıldı.
• Gestern ist viel getanzt worden. — Dün bol bol dans edildi.

İlk cümledeki es, burada “o” diye çevrilen gerçek bir özne değildir; cümle başındaki konumu doldurur. Başka bir öğe başa geldiğinde kaybolur. Bu nedenle Gestern wurde es gearbeitet aynı anlamı veren doğru bir düzen değildir.

Bu kullanım her fiile uygulanmaz. Arbeiten “çalışmak” ve tanzen “dans etmek” gibi etkinlik bildiren fiillerle doğaldır; yalnızca öznesi olan her cümleyi mekanik biçimde edilgene çevirmek doğru olmaz.

Çalışma önerileri

1. Aynı işlemi üç kez yazın. Önce etken Präteritum, sonra edilgen Präteritum, ardından edilgen Perfekt kurun: Die Werkstatt reparierte das Auto — “Servis arabayı onardı”; Das Auto wurde repariert — “Araba onarıldı”; Das Auto ist repariert worden — “Araba onarıldı”. Beş gerçek işlem seçin: bir belge gönderme, randevu iptal etme, fatura ödeme, paket teslim etme ve oda temizleme. Her dönüşümde özneyi ve çekimli fiili işaretleyin.

2. Sözcük sırasını değiştirin. Die Rechnung ist bezahlt worden — “Fatura ödendi” cümlesinden bir soru ve bir yan cümle üretin. Cevaplar: Ist die Rechnung bezahlt worden? — “Fatura ödendi mi?” ve Ich weiß, dass die Rechnung bezahlt worden ist — “Faturanın ödendiğini biliyorum”. Her biçimi yüksek sesle söyleyin; özellikle son iki ya da üç fiili birlikte duyma alışkanlığı kazanın.

3. İşlem mi, durum mu diye sorun. Das Fenster wurde geöffnet — “Pencere açıldı” ile Das Fenster war geöffnet — “Pencere açıktı” cümlelerini iki ayrı sahneye bağlayın. İlkinde birisi pencereyi açıyor; ikincisinde odaya girdiğinizde pencere zaten açık. Kısa haber veya servis notlarında gördüğünüz her edilgen biçimin yanına “işlem” ya da “durum” yazın. Ardından zamanı belirleyin.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Şimdiki zamanda edilgen yapı — werden + Partizip II yapısını ve işi yapanın nasıl belirtildiğini açıklar.
• Sonraki adım: Edilgen yapıya alternatifler — man, sich lassen ve benzeri yollarla yapılan işi farklı biçimlerde anlatmayı ele alır.