Almancada Şimdiki Zamanda Edilgen Çatı

Kısaca

Almancada bir işin yapılmasını öne çıkarmak için werden fiilinin şimdiki zaman çekimi + Partizip II kullanılır: Die Tür wird geöffnet. — “Kapı açılıyor.” Partizip II, fiilin geöffnet veya gelesen gibi biçimidir; bu yapıda tek başına geçmiş zaman anlamı vermez. İşi yapanı belirtmek isterseniz von + Dativ ekleyebilirsiniz: Die Tür wird von der Hausmeisterin geöffnet. — “Kapı bina görevlisi tarafından açılıyor.”

Genel bakış

“Görevli kapıyı açıyor” dediğimizde işi yapan kişiyi öne çıkarırız. “Kapı açılıyor” dediğimizde ise dikkat kapıya ve yapılan işe yönelir. İkinci anlatım edilgen çatıdır: Cümle, işi yapanı değil, yapılan işi veya bundan etkilenen kişiyi ya da şeyi merkeze alır. Almancada bu yapının adı Passiv, burada öğreneceğiniz işlem odaklı türün adı ise Vorgangspassivdir.

Bu konu B1 düzeyinde özellikle duyuruları, haberleri, iş yazışmalarını ve hizmetlerle ilgili açıklamaları anlamayı kolaylaştırır. Bir paketin nasıl teslim edildiğini, bir başvurunun nasıl incelendiğini veya bir ürünün nerede üretildiğini anlatırken işi yapan kişinin adı çoğu zaman gerekli değildir. Edilgen cümle tam da bu durumlarda kullanışlıdır.

Türkçede “okumak → okunmak”, “açmak → açılmak” gibi değişiklikler fiilin içinde yapılır. Almancada ise ayrı bir yardımcı fiil, yani asıl fiille birlikte yapıyı kuran werden, gerekir. Ayrıca Almancadaki Präsens yalnızca o anda süren işleri anlatmaz; düzenli yapılan işler için de kullanılır. Bu nedenle Die Straße wird gereinigt bağlama göre “Sokak temizleniyor” ya da “Sokak temizlenir” anlamına gelebilir.

Yapı nasıl kurulur?

1. İşi yapan yerine işten etkileneni merkeze alın

Önce etken cümleyi, yani işi yapanın özne olduğu cümleyi inceleyelim. Özne, cümlenin hakkında bir şey söylediği ve çekimli fiille kişi ve sayı bakımından uyum kuran öğedir:

• Die Mitarbeiterin prüft den Antrag. — “Çalışan başvuruyu inceliyor.”

Burada die Mitarbeiterin işi yapan özne, den Antrag ise doğrudan nesne, yani fiilin doğrudan etkilediği şeydir. Cümleyi edilgene çevirirken başvuruyu özne yaparız:

• Der Antrag wird geprüft. — “Başvuru inceleniyor.”
• Der Antrag wird von der Mitarbeiterin geprüft. — “Başvuru çalışan tarafından inceleniyor.”

Bu değişiklik yalnızca sözcüklerin yerini değiştirmek değildir. Almancada hâl, bir sözcüğün cümledeki görevini gösteren biçimdir. Doğrudan nesne bu örnekte Akkusativ hâlindedir; özne olunca Nominativ, yani özne hâline geçer. Bu yüzden den Antrag → der Antrag olur.

Türkçede de benzer bir değişim görebilirsiniz: “Başvuruyu inceliyor” cümlesindeki belirtme eki, “Başvuru inceleniyor” cümlesinde yoktur. Almancada buna ek olarak artikel, yani ismin önünde bulunan der, die, das gibi tanımlık sözcük de değişebilir.

2. Werden fiilini yeni özneye göre çekin

Temel kalıp şöyledir:

Özne + çekimli werden + diğer bilgiler + Partizip II

Werden çekimi edilgen cümlenin öznesine göre yapılır. İşi yapan kişiye göre değil, cümlede başa aldığınız kişi veya şeye göre seçim yaparsınız.

Kişi	Werden çekimi	Örnek	Türkçesi
Ben	ich werde	Ich werde informiert.	Bana bilgi veriliyor.
Sen	du wirst	Du wirst informiert.	Sana bilgi veriliyor.
O	er / sie / es wird	Er wird informiert.	Ona bilgi veriliyor.
Biz	wir werden	Wir werden informiert.	Bize bilgi veriliyor.
Siz, samimi çoğul	ihr werdet	Ihr werdet informiert.	Size bilgi veriliyor.
Onlar	sie werden	Sie werden informiert.	Onlara bilgi veriliyor.
Siz, resmî hitap	Sie werden	Sie werden informiert.	Size bilgi veriliyor.

Türkçe çevirilerde “Bana bilgi veriliyor” daha doğaldır; Almancada ise ich hâlâ öznedir. İki dilin aynı olayı her zaman aynı cümle yapısıyla anlattığını varsaymayın.

Özellikle tekil ve çoğul ayrımını kontrol edin:

• Das Buch wird gelesen. — “Kitap okunuyor.”
• Die Bücher werden gelesen. — “Kitaplar okunuyor.”

Partizip II iki cümlede de gelesen olarak kalır. Değişen öğe wird → werdendir.

3. Asıl fiili Partizip II biçimine getirin

Partizip II, fiilin birleşik zamanlarda ve edilgen yapılarda kullanılan özel biçimidir. Adında geçmişle ilgili bir çağrışım olsa da edilgen cümlenin zamanını tek başına belirlemez. Wird gelesen şimdiki zamanda, wurde gelesen geçmiş zamandadır.

Sık kullanılan oluşum örüntüleri şunlardır:

Fiilin sözlük biçimi	Partizip II	Oluşum notu
machen	gemacht	Düzenli fiillerde çoğunlukla ge- ve -t kullanılır.
öffnen	geöffnet	Söyleyişi kolaylaştırmak için -et gelir.
lesen	gelesen	Düzensiz biçimdir; fiille birlikte öğrenilir.
schreiben	geschrieben	Fiilin içindeki ses de değişir.
bestellen	bestellt	Ayrılmayan be- ön ekinden sonra ge- gelmez.
reparieren	repariert	-ieren ile biten fiiller ge- almaz.
abholen	abgeholt	Ayrılan ön ekte ge-, ön ek ile fiil gövdesi arasına girer.

Bu biçimleri sıfırdan öğreniyorsanız aşağıdaki ilgili konular bölümündeki Partizip II bağlantısıyla başlayabilirsiniz. Edilgen yapıda Partizip II bir fiil parçası olarak kullanılır; öznenin tekil veya çoğul olmasına göre sonuna ek getirilmez:

• Die Pakete werden abgeholt. — “Paketler alınıyor.”

4. Sözcük sırasını cümle türüne göre düzenleyin

Almanca bir ana cümlede, yani tek başına kullanılabilen cümlede, çekimli fiil ikinci konumdadır. Buradaki “konum” tek bir sözcük değil, bir anlam birimi olabilir. Partizip II ise cümlenin sonunda durur:

• Der Computer wird heute repariert. — “Bilgisayar bugün tamir ediliyor.”
• Heute wird der Computer repariert. — “Bugün bilgisayar tamir ediliyor.”

İkinci örnekte cümle heute ile başlar. Bu nedenle wird öznenin önüne geçer; yine ikinci konumdadır. Türkçede fiili sona koyma alışkanlığı, Almancada werden fiilini de sona atmanıza yol açmamalıdır.

Evet veya hayır cevabı beklenen sorularda çekimli fiil başa gelir:

• Wird der Computer heute repariert? — “Bilgisayar bugün tamir ediliyor mu?”

Soru sözcüğü varsa o önce gelir:

• Wann wird der Computer repariert? — “Bilgisayar ne zaman tamir ediliyor?”

Yan cümlede, yani weil veya dass gibi bir bağlayıcıyla başka bir cümleye bağlanan bölümde, çekimli fiil sona gider. Partizip II onun hemen önünde bulunur:

• Ich nehme den Bus, weil mein Auto repariert wird. — “Arabam tamir edildiği için otobüse biniyorum.”
• Ich weiß, dass der Antrag geprüft wird. — “Başvurunun incelendiğini biliyorum.”

5. İşi yapanı von ile ekleyin

İşi yapanı belirtmek zorunlu değildir. Belirtmek istediğinizde von + Dativ kullanmak temel yoldur. Dativ, Almancada bazı fiillerin ve edatların gerektirdiği isim hâlidir; Türkçedeki yönelme hâliyle her zaman bire bir örtüşmez. Edat, bir isimle ilişkisini kuran von gibi sözcüktür.

Bu yapıda von sonrasındaki artikel ve zamir, yani ismin yerine kullanılan er, sie, ich gibi sözcükler Dativ biçimine girer:

Kişi veya grup	Von ile biçimi	Türkçedeki karşılığı
der Lehrer	von dem Lehrer / vom Lehrer	öğretmen tarafından
die Lehrerin	von der Lehrerin	öğretmen tarafından
die Mitarbeiter	von den Mitarbeitern	çalışanlar tarafından
ich	von mir	benim tarafımdan
er	von ihm	onun tarafından
sie	von ihr	onun tarafından
alle	von allen	herkes tarafından

Vom, von dem birleşmesidir. Çoğul Dativ biçiminde birçok isim ayrıca -n alır: Mitarbeiter → Mitarbeitern. Türkçedeki “tarafından” sözcüğünün Almanca cümlede ayrıca bir karşılığı yoktur; von ve onu izleyen isim birlikte bu anlamı verir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde bazı işler şu anda yapılıyor, bazıları ise düzenli bir uygulamayı anlatıyor. Türkçe çeviriyi bağlama göre seçin; her wird gördüğünüzde otomatik olarak yalnızca “-yor” düşünmeyin.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Das Buch wird gelesen.	Kitap okunuyor.	İşi yapan belirtilmiyor.
Die Tür wird geöffnet.	Kapı açılıyor.	Açma eylemi öne çıkarılıyor.
Er wird von allen gemocht.	O, herkes tarafından seviliyor.	Edilgen yapı yalnızca fiziksel eylemlerle kullanılmaz.
Die Pakete werden jeden Morgen abgeholt.	Paketler her sabah alınıyor.	Düzenli uygulama; çoğul özne.
Ihr Antrag wird gerade geprüft.	Başvurunuz şu anda inceleniyor.	Şu anda sürmekte olan iş.
Das Mittagessen wird von meinem Vater gekocht.	Öğle yemeği babam tarafından hazırlanıyor.	İşi yapan, Dativ biçiminde ekleniyor.
In dieser Werkstatt werden Fahrräder repariert.	Bu atölyede bisiklet tamir ediliyor.	Yer bilgisi başta; özne çoğul.
Die Rechnung wird per E-Mail verschickt.	Fatura e-postayla gönderiliyor.	Gönderme yöntemi belirtiliyor.
Werden die Zimmer täglich gereinigt?	Odalar her gün temizleniyor mu?	Evet veya hayır sorusu.
Wann wird das Ergebnis bekannt gegeben?	Sonuç ne zaman açıklanıyor?	Soru sözcüğüyle kurulan soru.
Ich kann nicht parken, weil die Straße gesperrt wird.	Yol trafiğe kapatıldığı için park edemiyorum.	Yan cümlede çekimli fiil sonda.
Sie werden sofort informiert, wenn das Paket ankommt.	Paket geldiğinde size hemen bilgi verilecek.	Şimdiki zaman yapısı bağlamla geleceğe yöneliyor.

Son örnek önemli bir ayrımı gösterir: Almanca şimdiki zaman, Türkçede bazen gelecek zamanla daha doğal karşılanır. Cümlenin Almancadaki biçimi yine Präsens edilgenidir; Türkçe çeviri aynı zaman ekini kullanmak zorunda değildir.

Sık yapılan hatalar

1. Werden yerine sein kullanmak

• Bu anlam için yanlış: Die Tür ist gerade geöffnet. — Kapının şu anda açılmakta olduğunu anlatmak isterken.
• Doğru: Die Tür wird gerade geöffnet. — “Kapı şu anda açılıyor.”

Ist geöffnet kendi başına yanlış değildir; genellikle kapının açık durumda olduğunu bildirir. Wird geöffnet ise açma eylemini anlatır. Türkçedeki “açık” ile “açılıyor” ayrımını düşünmek yardımcı olur.

2. Partizip II yerine sözlük biçimini kullanmak

• Yanlış: Das Buch wird lesen.
• Doğru: Das Buch wird gelesen. — “Kitap okunuyor.”

Lesen fiilin mastar, yani çekimsiz sözlük biçimidir. Edilgen için gelesen gerekir. Werden + mastar başka bir yapıdır: Gelecek zaman anlatımında kullanılır. Bu nedenle iki yapıyı birbirinin yerine koyamazsınız.

3. Werden çekimini çoğul özneyle uyumlu yapmamak

• Yanlış: Die Briefe wird verschickt.
• Doğru: Die Briefe werden verschickt. — “Mektuplar gönderiliyor.”

Mektuplar çoğul olduğu için werden gerekir. İşi tek bir kişinin yapması bunu değiştirmez; yardımcı fiil, edilgen cümlenin öznesiyle uyumludur.

4. Yeni özneyi Akkusativ biçiminde bırakmak

• Yanlış: Den Antrag wird geprüft.
• Doğru: Der Antrag wird geprüft. — “Başvuru inceleniyor.”

Etken cümledeki nesne artık özne olmuştur. Bu yüzden den değil, der kullanılır. Cümle dönüştürürken yalnızca fiili değil, isim grubunun görevini de kontrol edin.

5. Von sonrasında yanlış hâli kullanmak

• Yanlış: Das Essen wird von mein Vater gekocht.
• Doğru: Das Essen wird von meinem Vater gekocht. — “Yemek babam tarafından hazırlanıyor.”

Von Dativ gerektirir; bu örnekte mein Vater ifadesi meinem Vater olur. Zamirlerde de aynı ilke geçerlidir: von er değil, von ihm kullanılır.

6. Yan cümlede ana cümlenin sırasını korumak

• Yanlış: Ich warte, weil das Zimmer wird gereinigt.
• Doğru: Ich warte, weil das Zimmer gereinigt wird. — “Oda temizlendiği için bekliyorum.”

Weil ile başlayan bölümde çekimli wird sona gelir. Partizip II onun önündedir. Uzun cümlelerde önce bu iki fiil parçasının yerini belirlemek, diğer bilgileri yerleştirmeyi kolaylaştırır.

Kullanım notları

İşi yapanı her seferinde eklemek gerekmez

Edilgen yapının önemli bir işlevi, işi yapan kişiyi söylemeden anlaşılır bir cümle kurmaktır. Kim yaptığı bilinmiyorsa, önemsizse veya zaten açıksa von grubu kullanılmaz:

• Ihre Daten werden vertraulich behandelt. — “Verileriniz gizlilik içinde işlenir.”

Burada önemli olan verilerin nasıl işlendiğidir. Türkçe çeviriye mutlaka “birileri tarafından” eklemek gereksizdir. Aynı şekilde Almanca cümleyi de her seferinde uzun bir von grubuyla tamamlamayın.

Edilgen yalnızca resmî dilde kullanılmaz

İş yazışmaları ve resmî duyurularda sık görünür, fakat günlük konuşmada da doğaldır:

• Mein Fahrrad wird gerade repariert. — “Bisikletim şu anda tamir ediliyor.”

Bununla birlikte her cümleyi edilgene çevirmek anlatımı ağırlaştırabilir. İşi yapan kişi önemliyse etken daha açıktır:

• Die Ärztin erklärt mir den Befund. — “Doktor bana bulguları açıklıyor.”

Burada doktoru konuşmanın merkezinde tutmak istiyorsanız edilgene geçmek için bir neden yoktur.

Man ile kurulan cümle aynı şey değildir

Man, belirli bir kişiyi adlandırmadan “insanlar”, “birileri” veya genel bir uygulama hakkında konuşmayı sağlar:

• Hier spricht man Deutsch. — “Burada Almanca konuşulur.”
• Hier wird Deutsch gesprochen. — “Burada Almanca konuşulur.”

Türkçede ikisini aynı şekilde çevirmek doğal olabilir. Ancak ilk Almanca cümle etkendir ve öznesi mandır; ikinci cümle edilgendir. Man yapısında asıl fiil çekilir, edilgende ise werden çekilir ve asıl fiil Partizip II olur.

İleri kullanım ve önemli ayrımlar

Temel yapı oturduktan sonra aşağıdaki ayrımlar, gerçek metinleri doğru yorumlamanızı sağlar. Hepsini aynı anda üretmek zorunda değilsiniz; önce tanıyabilmek yeterlidir.

Eylem ile sonuç durumu: werden ve sein

Zustandspassiv, bir eylemin ardından oluşan durumu bildiren edilgen yapıdır. Sein + Partizip II ile kurulur:

• Die Tür wird geschlossen. — “Kapı kapatılıyor.”
• Die Tür ist geschlossen. — “Kapı kapalı.”

İlkinde kapatma işlemi, ikincisinde kapının içinde bulunduğu durum önemlidir. Bu ayrım yalnızca “şu anda” ile “geçmişte” arasındaki fark değildir: Her iki cümle de şimdiki zaman biçimindedir. İşlem tamamlandıktan sonra ist geschlossen diyebilirsiniz, fakat bu cümle kapanmanın ne zaman gerçekleştiğini söylemez.

Kiplik fiilleriyle edilgen

Kiplik fiilleri, bir işin yapılması gerektiğini, yapılabileceğini veya yapılmasına izin verildiğini bildiren müssen, können, dürfen gibi fiillerdir. Bunlarla kurulan ana cümlede kiplik fiili çekilir; sonda Partizip II + werden bulunur:

• Der Antrag muss unterschrieben werden. — “Başvurunun imzalanması gerekiyor.”
• Die Rechnung kann online bezahlt werden. — “Fatura çevrim içi ödenebilir.”
• Die Tür darf nicht geöffnet werden. — “Kapının açılmasına izin verilmiyor.”

Burada werden çekimsizdir, çünkü çekim görevini muss, kann, darf üstlenir. Yan cümlede üç fiil parçası şu sırayla gelir:

• Ich weiß, dass der Antrag unterschrieben werden muss. — “Başvurunun imzalanması gerektiğini biliyorum.”

Bu kalıbı özellikle yönergelerde ve işlem açıklamalarında sık görürsünüz.

Doğrudan nesne yoksa kişisiz edilgen

Her edilgen cümlenin yeni bir öznesi olmak zorunda değildir. Bazı etkinlik fiilleriyle kişisiz edilgen, yani belirli bir öznesi olmayan edilgen cümle kurulabilir:

• Es wird getanzt. — “Dans ediliyor.”
• Heute wird getanzt. — “Bugün dans ediliyor.”

İlk cümledeki es belirli bir şeyi göstermez; baştaki konumu doldurur. Başka bir öğe cümle başına gelince bu es ortadan kalkar. Fiil tekil üçüncü kişi biçiminde, yani wird olarak kalır.

Dativ isteyen fiillerde de nesne kendiliğinden özneye dönüşmez:

• Die Ärztin hilft dem Patienten. — “Doktor hastaya yardım ediyor.”
• Dem Patienten wird geholfen. — “Hastaya yardım ediliyor.”

Dem Patienten Dativ olarak kalır. Bu durum, temel “nesne özne olur” kuralının doğrudan Akkusativ nesne için geçerli olduğunu gösterir. Çoğul Dativ grubuyla da werden kullanılmaz:

• Den Patienten wird geholfen. — “Hastalara yardım ediliyor.”

Burada den Patienten özne olmadığı için fiil wird biçimindedir.

Her fiil aynı kolaylıkla edilgen yapılmaz

Bir fiilin yanında Akkusativ bulunması, her zaman doğal bir edilgen cümle kurulabileceği anlamına gelmez. Örneğin sahiplik bildiren haben fiilini olağan “sahip olmak” anlamında bu kalıba dönüştürmeyiz:

• Sie hat ein Auto. — “Onun bir arabası var.”

Bunu “Araba onun tarafından sahip olunuyor” mantığıyla Almancaya aktarmaya çalışmayın. Dönüşlü fiiller, yani özneye geri dönen sich sözcüğüyle kullanılan fiiller de başlangıçtaki dönüşüm alıştırmalarına uygun değildir. İlk aşamada prüfen, öffnen, reparieren, verschicken gibi açık bir işi anlatan fiillerle çalışmak daha güvenlidir.

Von, durch ve mit aynı görevi üstlenmez

İşi yapan kişi veya kurum için temel seçim vondur. Durch + Akkusativ ise sıkça bir neden, süreç veya aracılık bildirir; mit + Dativ bir araç veya yöntem gösterebilir:

• Die Straße wird von der Polizei gesperrt. — “Yol polis tarafından trafiğe kapatılıyor.”
• Der Verkehr wird durch einen Unfall behindert. — “Trafik bir kaza nedeniyle aksıyor.”
• Die Tür wird mit einem Schlüssel geöffnet. — “Kapı bir anahtarla açılıyor.”

“İnsan için her zaman von, insan olmayan için her zaman durch” diye kesin bir kural öğrenmeyin. Bir kurum veya makine de işi yapan olarak von ile anlatılabilir. Önemli olan, söz konusu öğeyi yapan olarak mı, neden veya aracı olarak mı sunduğunuzdur.

Gelecek ve geçmiş zamanla karıştırmayın

Werden gelecek zaman kurarken de kullanılır, fakat ardından gelen biçim değişir:

• Sie wird den Brief schreiben. — “Mektubu yazacak.”
• Der Brief wird geschrieben. — “Mektup yazılıyor.”
• Der Brief wird morgen geschrieben. — “Mektup yarın yazılacak.”

Birincisi werden + mastar ile etken gelecek zamandır. İkincisi ve üçüncüsü werden + Partizip II ile şimdiki zaman edilgenidir; üçüncü örnek yarın yapılacak işi anlatır. Geleceği dilbilgisel olarak ayrıca belirtmek gerekirse Der Brief wird geschrieben werden — “Mektup yazılacak” biçimi de mümkündür, ancak açık bir zaman ifadesi varken daha kısa yapı çoğu zaman yeterlidir.

Geçmiş zaman edilgeninde ise farklı biçimler görülür:

• Der Brief wurde geschrieben. — “Mektup yazıldı.”
• Der Brief ist geschrieben worden. — “Mektup yazıldı.”

İkinci örnekte edilgen yardımcı fiilin özel biçimi worden kullanılır; geworden değil. Bunların ayrıntısını ayrı geçmiş zaman konusuyla çalışmak daha uygundur. Şimdilik önemli nokta, Partizip II var, demek ki geçmiş zaman sonucuna varmamak ve yardımcı fiilin biçimini de okumaktır.

Çalışma önerileri

1. Aynı işi üç farklı açıdan yazın. Der Techniker repariert den Computer — “Teknisyen bilgisayarı tamir ediyor” cümlesinden Der Computer wird repariert — “Bilgisayar tamir ediliyor” ve Der Computer wird vom Techniker repariert — “Bilgisayar teknisyen tarafından tamir ediliyor” cümlelerini kurun. Her seferinde yeni özneyi, onun artikelini ve werden çekimini kontrol edin. Ardından bilgisayarı çoğul yapıp değişen kısmı bulun.

2. Bir cümleyi dört düzene sokun. “Paket bugün teslim ediliyor” anlamındaki Das Paket wird heute geliefert cümlesini önce zaman bilgisiyle başlatın, sonra soruya çevirin, son olarak dass ile bir yan cümleye yerleştirin. Çözümler: Heute wird das Paket geliefert — “Bugün paket teslim ediliyor”; Wird das Paket heute geliefert? — “Paket bugün teslim ediliyor mu?”; Ich weiß, dass das Paket heute geliefert wird — “Paketin bugün teslim edildiğini biliyorum.” Böylece yalnızca kalıbı değil, sözcük sırasını da çalışırsınız.

3. Gerçek metinlerde yardımcı fiili işaretleyin. Teslimat bildirimleri, otel açıklamaları veya belediye duyurularında wird ve werden biçimlerini bulun. Ardından cümlenin sonuna bakın: Partizip II varsa edilgen, mastar varsa gelecek zaman olasılığını değerlendirin. Son olarak cümlede işlemin mi yoksa sonuç durumunun mu anlatıldığını sorun; bu soru werden ile sein ayrımını pekiştirir.

İlgili konular

• Ön bilgi: Partizip II biçimlerinin oluşumu — gelesen, geöffnet, repariert gibi biçimleri doğru kurmak için.
• Sonraki adım: Geçmiş zamanda edilgen çatı — wurde ve ist … worden yapılarıyla tamamlanmış işleri anlatmak için.
• Önemli karşılaştırma: Sein ile durum bildiren edilgen çatı — “Kapı kapatılıyor” ile “Kapı kapalı” arasındaki farkı derinleştirmek için.