De persoonlijke infinitief in het Portugees

In het kort

De Portugese infinitivo pessoal is een infinitief die laat zien wie de handeling uitvoert: É importante estudarmos betekent ‘Het is belangrijk dat wij studeren’. Je voegt aan de gewone infinitief alleen bij tu, nós, vós en de derde persoon meervoud een uitgang toe: -es, -mos, -des, -em. Gebruik deze vorm vooral wanneer een infinitiefzin een eigen, duidelijk of benadrukt onderwerp heeft.

Overzicht

Een infinitief is de onbepaalde vorm van een werkwoord, zoals falar ‘spreken’, comer ‘eten’ en partir ‘vertrekken’. In het Nederlands verandert zo’n vorm niet naargelang de persoon: in ‘zonder dat ik het weet’ en ‘zonder dat zij het weten’ kan een constructie met te weten zelf niet aangeven wie iets weet. Het Portugees kan dat vaak wel. Het zegt bijvoorbeeld sem eu saber tegenover sem eles saberem.

Deze persoonlijke infinitief heet in het Portugees infinitivo pessoal of infinitivo flexionado. Hij is ‘persoonlijk’ omdat de vorm naar een grammaticale persoon kan verwijzen: ik, jij, wij, jullie of zij. Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) kan erbij staan, maar hoeft niet altijd expliciet genoemd te worden. In antes de saíres vertelt de uitgang -es al dat het om tu gaat.

De kern van dit onderwerp hoort bij niveau B1. De vorming is eenvoudig; de keuze tussen een onverbogen en een persoonlijke infinitief vraagt meer gevoel. Voor Nederlandstaligen is vooral belangrijk dat je niet ieder Nederlands ‘om te’ automatisch met para + een onverbogen infinitief weergeeft. Het Portugese onderwerp kan een eigen uitgang nodig hebben.

Hoe het werkt

De uitgangen

Neem de hele infinitief, inclusief -ar, -er of -ir, en voeg de persoonlijke uitgang toe. Je haalt dus geen werkwoorduitgang weg zoals bij de tegenwoordige tijd.

Persoon	Uitgang	falar	comer	partir
eu	—	falar	comer	partir
tu	-es	falares	comeres	partires
ele, ela, você	—	falar	comer	partir
nós	-mos	falarmos	comermos	partirmos
vós	-des	falardes	comerdes	partirdes
eles, elas, vocês	-em	falarem	comerem	partirem

De vormen voor eu en ele/ela/você zien er dus precies hetzelfde uit als de gewone infinitief. Alleen het onderwerp of de context maakt daar duidelijk om welke persoon het gaat:

• para eu falar — zodat ik spreek / voor mij om te spreken
• para ela falar — zodat zij spreekt / voor haar om te spreken
• para nós falarmos — zodat wij spreken
• para eles falarem — zodat zij spreken

Ook bij onregelmatige werkwoorden blijft de hele infinitief herkenbaar. Je krijgt bijvoorbeeld seres, sermos, serem; teres, termos, terem; fazeres, fazermos, fazerem en ires, irmos, irem. De onregelmatige vormen van de tegenwoordige tijd spelen hierbij geen rol: het is fazermos, niet fazemos en niet fizermos.

Wanneer kies je de persoonlijke infinitief?

De persoonlijke infinitief staat vaak in een bijzinachtige groep na een voorzetsel. Een voorzetsel is een kort verbindingswoord zoals para ‘voor/om’, sem ‘zonder’, antes de ‘vóór’ en depois de ‘na’. De infinitief krijgt een persoonlijke vorm wanneer het onderwerp van die groep duidelijk moet worden.

1. Het onderwerp verschilt van dat van de hoofdzin

• Eu trouxe o relatório para vocês lerem. — Ik heb het verslag meegebracht zodat jullie het kunnen lezen.
• Ela fechou a porta antes de nós entrarmos. — Zij deed de deur dicht voordat wij binnenkwamen.

In de eerste zin brengt eu iets mee, maar vocês lezen. In de tweede zin sluit ela de deur, terwijl nós binnenkomen. De uitgangen voorkomen dat de lezer het verkeerde onderwerp kiest.

2. Het onderwerp wordt nadrukkelijk genoemd

• Sem eu saber, mudaram a data. — Zonder dat ik het wist, hebben ze de datum gewijzigd.
• Apesar de eles morarem longe, vêm muitas vezes. — Hoewel zij ver weg wonen, komen ze vaak.

Een expliciet onderwerp maakt een tegenstelling of verduidelijking mogelijk. Let op de vorm van het voornaamwoord: eu, niet mim, is hier het onderwerp van saber.

3. Een onpersoonlijke uitspraak geldt voor een bepaalde groep

• É importante descansarmos. — Het is belangrijk dat we rusten.
• É melhor saíres agora. — Je kunt beter nu vertrekken.
• É necessário todos participarem. — Het is noodzakelijk dat iedereen deelneemt.

Zonder persoonlijke uitgang blijft de uitspraak algemener: É importante descansar betekent ‘Het is belangrijk om rust te nemen’ in algemene zin. Met descansarmos gaat het specifiek om ons.

4. Na tijds-, doel-, reden- en toegevingsuitdrukkingen

Veelvoorkomende combinaties zijn:

Combinatie	Functie	Voorbeeld
antes de + infinitief	tijd: vóórdat	antes de saíres
depois de + infinitief	tijd: nadat	depois de chegarmos
ao + infinitief	tijd: toen/bij het	ao entrarem
para + infinitief	doel	para entenderes
sem + infinitief	zonder dat	sem eles saberem
por + infinitief	reden	por estarmos cansados
apesar de + infinitief	toegeving: hoewel	apesar de chover / apesar de estarem cansados

De persoonlijke vorm is niet automatisch verplicht na elk van deze woorden. Hij wordt relevant zodra een specifiek onderwerp bedoeld is of wanneer de uitgang de zin duidelijker maakt.

Wanneer blijft de infinitief meestal onverbogen?

Gebruik doorgaans de gewone, onpersoonlijke infinitief wanneer er geen specifiek onderwerp is:

• É proibido fumar. — Roken is verboden.
• Viajar é aprender. — Reizen is leren.
• É preciso ter paciência. — Je moet geduld hebben.

Ook wanneer twee werkwoorden nauw bij elkaar horen en hetzelfde onderwerp hebben, blijft de tweede infinitief normaal onverbogen:

• Quero sair cedo. — Ik wil vroeg vertrekken.
• Podemos começar. — We kunnen beginnen.
• Eles decidiram ficar. — Ze besloten te blijven.

Na een voorzetsel en met hetzelfde onderwerp is de keuze soms vrijer. Saímos sem pagar is de gewone, compacte manier om ‘We vertrokken zonder te betalen’ te zeggen. Saímos sem pagarmos is grammaticaal mogelijk, maar legt meer nadruk op ‘wij’ of op de zelfstandigheid van de infinitiefgroep. Voor een leerder is dit een bruikbare basisregel: geen bijzonder contrast en hetzelfde onderwerp: kies meestal de onverbogen infinitief; een eigen of benadrukt onderwerp: kies de persoonlijke vorm.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
É importante estudarmos todos os dias.	Het is belangrijk dat we elke dag studeren.	-mos wijst naar nós.
Antes de saíres, fecha a janela.	Sluit het raam voordat je weggaat.	saíres hoort bij informeel tu.
Trouxe um mapa para vocês encontrarem o hotel.	Ik heb een kaart meegebracht zodat jullie het hotel kunnen vinden.	Het doel heeft een ander onderwerp.
Sem eu perceber, o comboio partiu.	Zonder dat ik het merkte, vertrok de trein.	eu is expliciet voor duidelijkheid.
Depois de termos comido, fomos dar um passeio.	Nadat we hadden gegeten, gingen we wandelen.	Samengestelde persoonlijke infinitief.
Ao chegarem ao escritório, ligaram-me.	Toen ze op kantoor aankwamen, belden ze me.	-em markeert meervoud.
É melhor falares com a médica.	Je kunt beter met de arts praten.	Advies aan één persoon met tu.
Os pais pediram aos filhos para arrumarem o quarto.	De ouders vroegen de kinderen hun kamer op te ruimen.	De kinderen ruimen op, niet de ouders.
Apesar de sermos vizinhos, quase nunca nos vemos.	Hoewel we buren zijn, zien we elkaar bijna nooit.	sermos maakt de tegenstelling persoonlijk.
Por estarem cansadas, foram para casa cedo.	Omdat ze moe waren, gingen ze vroeg naar huis.	estarem geeft de reden en het onderwerp aan.
Convém levarmos água suficiente.	Het is verstandig dat we genoeg water meenemen.	De algemene raad wordt op ‘ons’ betrokken.
Eles saíram sem se despedirem.	Ze vertrokken zonder afscheid te nemen.	Het wederkerend voornaamwoord hoort bij eles.
É possível o voo chegar atrasado.	Het is mogelijk dat de vlucht te laat aankomt.	Derde persoon enkelvoud heeft geen zichtbare uitgang.
Para não te esqueceres, põe um lembrete no telemóvel.	Zet een herinnering in je telefoon zodat je het niet vergeet.	não staat vóór de infinitiefgroep.

Veelgemaakte fouten

1. De uitgang aan de stam zetten

• Fout: É importante falmos português.
• Goed: É importante falarmos português.
• Waarom: de basis is de volledige infinitief falar. Daar komt -mos achter: falar + mos.

2. De vorm van de tegenwoordige tijd gebruiken

• Fout: Antes de vocês fazem isso...
• Goed: Antes de vocês fazerem isso...
• Waarom: na antes de staat hier een infinitiefgroep. Fazem is de tegenwoordige tijd; fazerem is de persoonlijke infinitief.

3. Een Nederlandse ‘om te’-constructie woord voor woord kopiëren

• Fout: Trouxe o livro para ler. wanneer je bedoelt dat zij het boek zal lezen.
• Goed: Trouxe o livro para ela ler.
• Waarom: zonder genoemd onderwerp lijkt ler gemakkelijk bij het onderwerp van trouxe te horen. Het Portugees kan de andere uitvoerder expliciet maken.

4. mim als onderwerp gebruiken in verzorgde standaardtaal

• Fout: Este exercício é para mim fazer.
• Goed: Este exercício é para eu fazer.
• Waarom: eu voert fazer uit en is dus het onderwerp. Mim staat normaal na een voorzetsel wanneer het géén onderwerp van een werkwoord is, zoals in Este presente é para mim ‘Dit cadeau is voor mij’. Para mim fazer komt in informeel Braziliaans Portugees wel veel voor, maar geldt niet overal als neutrale standaardtaal.

5. Overal een persoonlijke uitgang toevoegen

• Fout: Nós queremos sairmos cedo.
• Goed: Nós queremos sair cedo.
• Waarom: na querer vormen beide werkwoorden één hechte constructie met hetzelfde onderwerp. De tweede infinitief blijft normaal onverbogen. Vergelijk É importante sairmos cedo, waar sairmos een eigen infinitiefgroep vormt.

6. você behandelen als tu

• Fout: É melhor você falares com ele.
• Goed: É melhor você falar com ele.
• Waarom: você gebruikt grammaticaal de derde persoon enkelvoud. Die heeft bij de persoonlijke infinitief geen zichtbare uitgang. Voor meervoudig vocês krijg je wel falarem.

Gebruiksnotities

De persoonlijke infinitief is normaal en productief in zowel Europees als Braziliaans Portugees. De precieze voorkeur voor een verbogen of onverbogen vorm kan per regio, stijl en zin verschillen. Duidelijkheid is daarom een betere leidraad dan een starre lijst met ‘verplichte’ voorzetsels.

De vorm met vós op -des, zoals falardes, is grammaticaal correct maar in het dagelijkse taalgebruik zeldzaam. In Portugal gebruikt men voor meervoudig ‘jullie’ meestal vocês met de vorm op -em, bijvoorbeeld para vocês falarem. Vormen op -des komen eerder voor in religieuze, plechtige of oudere teksten en in enkele streken waar vós nog leeft.

Het onderwerp kan vóór de infinitief staan: antes de nós sairmos, sem eles saberem. Als de uitgang al ondubbelzinnig is, laat men het vaak weg: antes de sairmos, sem saberem. Een expliciet voornaamwoord geeft extra contrast: sem eu saber benadrukt dat ík niet op de hoogte was, mogelijk in tegenstelling tot anderen.

Een Nederlandse vertaling met ‘dat’ of ‘voordat’ betekent niet dat het Portugees ook altijd een vervoegde bijzin nodig heeft. Portugees heeft vaak twee natuurlijke mogelijkheden:

• Antes de saíres, avisa-me. — Laat het me weten voordat je vertrekt.
• Antes que saias, avisa-me. — Laat het me weten voordat je vertrekt.

In de tweede zin staat de conjuntivo (aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm voor onder meer wensen, onzekerheid en nog niet gerealiseerde gebeurtenissen). De infinitiefconstructie is vaak compacter; de bijzin met que kan zelfstandiger of nadrukkelijker klinken. Niet elke combinatie is zomaar uitwisselbaar, dus leer veelvoorkomende patronen als geheel.

Verder dan de basis

De samengestelde persoonlijke infinitief

Met ter + voltooid deelwoord kun je aangeven dat de handeling van de infinitief al voltooid is. Een voltooid deelwoord is de vorm zoals comido ‘gegeten’ of chegado ‘aangekomen’. Alleen ter krijgt de persoonlijke uitgang:

Persoon	Vorm met ter comido	Betekenis in context
eu	ter comido	dat ik gegeten heb/had
tu	teres comido	dat jij gegeten hebt/had
ele/ela/você	ter comido	dat hij/zij gegeten heeft/had
nós	termos comido	dat wij gegeten hebben/hadden
vós	terdes comido	dat jullie gegeten hebben/hadden
eles/elas/vocês	terem comido	dat zij/jullie gegeten hebben/hadden

Voorbeelden zijn Depois de termos comido, saímos ‘Nadat we hadden gegeten, vertrokken we’ en Apesar de terem chegado cedo, não conseguiram bilhetes ‘Hoewel ze vroeg waren aangekomen, konden ze geen kaartjes krijgen’. Het deelwoord na ter blijft onveranderd: elas terem chegado, niet chegadas.

De passieve vorm

Met ser + voltooid deelwoord ontstaat een passieve constructie: het onderwerp ondergaat de handeling.

• Os candidatos esperam ser informados amanhã. — De kandidaten hopen morgen geïnformeerd te worden.
• É importante os documentos serem assinados hoje. — Het is belangrijk dat de documenten vandaag worden ondertekend.

Hier krijgt ser de persoonlijke vorm (serem), terwijl het deelwoord overeenkomt met het woord waarop het slaat: documentos assinados, candidatas informadas. Zulke constructies zijn vooral nuttig in formele en schriftelijke taal.

Niet verwarren met de toekomstige conjunctief

Bij regelmatige werkwoorden lijken de persoonlijke infinitief en de toekomstige conjunctief vaak exact op elkaar: falar, falares, falar, falarmos, falardes, falarem. Je herkent de functie aan de constructie. Na een voorzetsel als para of sem kan het een persoonlijke infinitief zijn; na se ‘als’ of quando ‘wanneer’ kan een toekomstige conjunctief staan.

Bij onregelmatige werkwoorden zie je het verschil duidelijker:

• persoonlijke infinitief: quando for preciso fazermos isso — wanneer het nodig is dat wij dat doen
• toekomstige conjunctief: quando fizermos isso — wanneer wij dat doen

Andere nuttige contrasten zijn termos tegenover tivermos en irmos tegenover formos. Houd deze systemen apart: de persoonlijke infinitief wordt rechtstreeks van de infinitief gevormd, de toekomstige conjunctief niet altijd.

Oefentips

1. Bouw één patroon om met alle personen. Begin met É importante... en vul aan: eu estudar, tu estudares, ela estudar, nós estudarmos, vocês estudarem. Zo leer je tegelijk dat de eerste en derde persoon enkelvoud geen zichtbare uitgang hebben.
2. Markeer de twee uitvoerders. Neem zinnen als ‘Wij brachten koffie mee zodat zij wakker bleven’. Onderstreep eerst wie de hoofdhandeling uitvoert en wie de tweede handeling uitvoert; vertaal daarna pas: Trouxemos café para eles ficarem acordados.
3. Leer contrastparen hardop. Vergelijk É importante estudar met É importante estudarmos, en Saímos sem pagar met Eles saíram sem nós pagarmos. Vraag telkens: is de uitspraak algemeen, hebben beide handelingen hetzelfde onderwerp, of heeft de infinitiefgroep een eigen onderwerp?

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Regelmatige werkwoorden op -AR — herhaal de infinitief en de basisvormen waarop dit onderwerp voortbouwt.
• Vervolg: De persoonlijke infinitief: gevorderd gebruik — verdiep je in samengestelde, passieve en stilistisch complexere constructies.