Gevorderde persoonlijke infinitief in het Portugees

In het kort

Het Portugese infinitivo pessoal kan een eigen onderwerp en persoonsuitgang hebben: depois de chegarmos betekent ‘nadat wij waren aangekomen’. Op gevorderd niveau combineer je die vorm met ter + voltooid deelwoord (termos chegado) en ser + voltooid deelwoord (serem aprovados). Vaak levert dat een compact alternatief op voor een bijzin met de conjuntivo, maar beide constructies zijn niet altijd zonder betekenisverschil uitwisselbaar.

Overzicht

Een infinitief is de onverbogen woordenboekvorm van een werkwoord, zoals falar ‘spreken’. Anders dan het Nederlands kan het Portugees zo’n infinitief aan een persoon koppelen: falares ‘dat jij spreekt’, falarmos ‘dat wij spreken’ en falarem ‘dat zij spreken’. Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) kan expliciet genoemd worden, maar is vaak al af te leiden uit de uitgang. De basis daarvan hoort bij het B1-onderwerp persoonlijke infinitief.

Op C1-niveau gaat het niet alleen meer om een vorm als para fazermos isso ‘om dat te doen’. Je gebruikt de persoonlijke infinitief ook om tijdsverhoudingen scherp te maken, om passieve betekenissen uit te drukken en om lange bijzinnen compacter te formuleren. Vooral in formele teksten, journalistiek, essays en zorgvuldig gesproken Portugees komen zulke combinaties veel voor.

Voor Nederlandstaligen voelt dit ongewoon. In het Nederlands heeft een infinitief geen persoonsuitgangen: in ‘zonder dat ik het wist’ moet ik in een volledige bijzin staan, terwijl Portugees zowel sem eu saber als sem que eu soubesse kan gebruiken. Vertaal daarom niet woord voor woord vanuit het Nederlands. Vraag eerst: heeft de infinitief een eigen onderwerp, moet een eerdere handeling worden aangegeven en is de betekenis actief of passief?

Zo werkt het

De persoonsuitgangen

De persoonlijke infinitief bestaat uit de gewone infinitief plus persoonsuitgangen. Bij regelmatige en onregelmatige werkwoorden zijn die uitgangen hetzelfde; ze worden achter de hele infinitief geplaatst. Daarom krijg je bijvoorbeeld fazermos, niet een vorm die van de stam van faço is afgeleid.

Persoon	falar	Betekenis in een bijzin
eu	falar	dat ik spreek
tu	falares	dat jij spreekt
ele/ela/você	falar	dat hij/zij/u spreekt
nós	falarmos	dat wij spreken
vós	falardes	dat jullie spreken
eles/elas/vocês	falarem	dat zij/jullie spreken

De eerste en derde persoon enkelvoud hebben geen zichtbare uitgang. In sem eu saber maakt daarom het voornaamwoord eu duidelijk wie iets niet wist. Bij nós, vós en de derde persoon meervoud is het verschil wel hoorbaar en zichtbaar: sabermos, saberdes, saberem.

De samengestelde persoonlijke infinitief: ter + voltooid deelwoord

Met het hulpwerkwoord ter en een voltooid deelwoord (een vorm als Nederlands ‘gedaan’ of ‘gezien’) geef je aan dat de handeling van de infinitief al voltooid is vóór de situatie in de hoofdzin. Alleen ter krijgt de persoonsuitgang; het voltooid deelwoord blijft onveranderd.

Persoon	Vorm met chegar	Kernbetekenis
eu	ter chegado	nadat ik aangekomen was/ben
tu	teres chegado	nadat jij aangekomen was/bent
ele/ela/você	ter chegado	nadat hij/zij/u aangekomen was/bent
nós	termos chegado	nadat wij aangekomen waren/zijn
vós	terdes chegado	nadat jullie aangekomen waren/zijn
eles/elas/vocês	terem chegado	nadat zij/jullie aangekomen waren/zijn

Vergelijk depois de chegarmos met depois de termos chegado. Beide kunnen naar aankomst vóór een volgende gebeurtenis verwijzen. De samengestelde vorm presenteert de aankomst nadrukkelijk als afgerond en is vooral nuttig wanneer de tijdsvolgorde anders dubbelzinnig zou zijn. De vorm zelf draagt geen vaste Nederlandse tijd: de context bepaalt of de vertaling ‘zijn aangekomen’ of ‘waren aangekomen’ het natuurlijkst is.

Ontkenning staat vóór de infinitiefgroep: por não termos recebido a mensagem ‘doordat wij het bericht niet hadden ontvangen’. Voornaamwoorden die bij het werkwoord horen, staan volgens de gewone Portugese plaatsingsregels: depois de me terem avisado ‘nadat ze mij hadden gewaarschuwd’.

De passieve persoonlijke infinitief: ser + voltooid deelwoord

De lijdende vorm, of passief, legt de nadruk op wie of wat de handeling ondergaat: os candidatos serem avaliados ‘dat de kandidaten beoordeeld worden’. Ser krijgt de persoonsuitgang. Het voltooid deelwoord past zich aan in geslacht en getal aan het onderwerp: avaliado, avaliada, avaliados, avaliadas.

Onderwerp	Passieve vorm	Nederlandse weergave
eu (man)	ser escolhido	dat ik gekozen word
tu (vrouw)	seres escolhida	dat jij gekozen wordt
a proposta	ser aprovada	dat het voorstel goedgekeurd wordt
nós (gemengde groep)	sermos convidados	dat wij uitgenodigd worden
as candidatas	serem avaliadas	dat de kandidates beoordeeld worden

Let dus op twee verschillende soorten overeenkomst: ser stemt door zijn persoonsuitgang overeen met het onderwerp, en het deelwoord stemt overeen in mannelijk/vrouwelijk en enkelvoud/meervoud. In É impossível serem aprovados verwijst -em naar een meervoudig onderwerp dat uit de context bekend is; aprovados staat eveneens in het meervoud.

Wil je zowel voltooidheid als passief uitdrukken, dan ontstaat ter + sido + voltooid deelwoord: depois de terem sido informadas ‘nadat zij waren geïnformeerd’. Alleen ter wordt persoonlijk verbogen. Sido blijft onveranderd; het laatste deelwoord volgt het onderwerp: informadas bij een vrouwelijke meervoudsgroep.

Een eigen onderwerp expliciet noemen

Een persoonlijke infinitief staat vaak na een voorzetsel, bijvoorbeeld para ‘om/voor’, por ‘door/wegens’, sem ‘zonder’, antes de ‘voordat’ en depois de ‘nadat’. Het onderwerp staat normaal vóór de infinitief:

• para eu resolver o problema — zodat ik het probleem oplos
• sem eles perceberem — zonder dat zij het merken
• depois de nós termos saído — nadat wij vertrokken waren

Na een voorzetsel gebruik je in de verzorgde standaardtaal een onderwerpvorm: para eu fazer, niet para mim fazer. Mim is een voorwerpsvorm, vergelijkbaar met ‘mij’, en kan zelf niet de persoonsvormelijke handeling uitvoeren. In informeel Braziliaans Portugees komt para mim fazer wel voor, maar in formeel schrijven geldt para eu fazer als de veilige keuze.

Een zelfstandig naamwoord kan eveneens onderwerp zijn: antes de os convidados chegarem ‘voordat de gasten aankomen’. De combinatie de + os wordt hier traditioneel vaak niet tot dos samengetrokken, omdat os convidados het onderwerp van chegarem vormt. In werkelijk taalgebruik komt samentrekking ook voor; wie formeel en syntactisch doorzichtig wil schrijven, houdt de delen gescheiden.

Persoonlijk infinitief of conjuntivo?

De conjuntivo is de aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm voor onder meer wens, onzekerheid, beoordeling en niet-vaststaande gebeurtenissen. Waar het Nederlands meestal een gewone bijzin gebruikt, kiest het Portugees vaak tussen een constructie met que + conjuntivo en een voorzetsel + persoonlijke infinitief.

Portugees	Nederlands	Nuance
Antes de sairmos, fecha as janelas.	Sluit de ramen voordat wij vertrekken.	Compact; het onderwerp blijkt uit -mos.
Antes que saiamos, fecha as janelas.	Sluit de ramen voordat wij vertrekken.	Volledige bijzin; de toekomstige gebeurtenis krijgt meer zelfstandigheid.
É importante vocês participarem.	Het is belangrijk dat jullie deelnemen.	De infinitiefgroep fungeert als onderwerp van é importante.
É importante que vocês participem.	Het is belangrijk dat jullie deelnemen.	De beoordeling wordt met que + conjuntivo uitgedrukt.

De infinitief is meestal bondiger en klinkt vaak minder nadrukkelijk als afzonderlijke bewering. De conjuntivo kan tijd, modaliteit of het verband als bijzin duidelijker markeren. Bovendien laten niet alle voegwoorden een infinitiefconstructie toe. Kies dus niet automatisch voor de persoonlijke infinitief zodra het Nederlandse ‘dat’ of ‘voordat’ bevat; kijk naar de Portugese inleider en naar de gewenste nuance.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Depois de termos chegado, fomos diretamente ao hotel.	Nadat we waren aangekomen, gingen we meteen naar het hotel.	Samengestelde vorm: de aankomst is voltooid.
Apesar de seres jovem, tens muita experiência.	Ondanks dat je jong bent, heb je veel ervaring.	Seres verwijst naar tu.
Sem eu saber, mudaram a data da reunião.	Zonder dat ik het wist, veranderden ze de datum van de vergadering.	Eu is nodig om het onzichtbare enkelvoudige onderwerp te tonen.
É impossível serem aprovados sem entregarem o relatório.	Het is onmogelijk dat zij worden goedgekeurd zonder het verslag in te leveren.	Passief serem aprovados; actief entregarem.
Agradeço terem vindo tão cedo.	Ik stel het op prijs dat jullie zo vroeg zijn gekomen.	Terem vindo stelt het komen als voltooid voor.
Lamento não teres recebido a nossa mensagem.	Het spijt me dat je ons bericht niet hebt ontvangen.	Ontkenning vóór teres recebido.
Para o projeto ser aceite, faltam duas assinaturas.	Om het project goedgekeurd te krijgen, ontbreken nog twee handtekeningen.	Passieve enkelvoudsvorm; aceite is gangbaar in Europees Portugees.
Para o projeto ser aceito, faltam duas assinaturas.	Om het project goedgekeurd te krijgen, ontbreken nog twee handtekeningen.	Aceito is gangbaar in Braziliaans Portugees.
Antes de as portas serem abertas, verificaram os bilhetes.	Voordat de deuren werden geopend, controleerden ze de kaartjes.	As portas is onderwerp van de passieve infinitiefgroep.
Depois de terem sido informadas, as candidatas pediram esclarecimentos.	Nadat ze waren geïnformeerd, vroegen de kandidates om uitleg.	Samengesteld passief; informadas stemt overeen met candidatas.
O diretor insistiu em sermos nós a apresentar os resultados.	De directeur stond erop dat wij degenen waren die de resultaten presenteerden.	Nós krijgt contrastieve nadruk.
Eles saíram sem ninguém os ter visto.	Ze vertrokken zonder dat iemand hen had gezien.	Ninguém is onderwerp; de waarneming was niet gebeurd.
Convém leres o contrato antes de assinares.	Je doet er goed aan het contract te lezen voordat je tekent.	Twee infinitieven met hetzelfde tu-onderwerp.
Por terem cumprido todos os requisitos, foram admitidos.	Omdat zij aan alle eisen hadden voldaan, werden ze toegelaten.	Por geeft hier een reden aan.

Veelgemaakte fouten

De persoonsuitgang aan het deelwoord zetten

• Onjuist: depois de ter chegarmos
• Juist: depois de termos chegado
• Waarom: in de samengestelde vorm krijgt alleen ter de uitgang -mos. Het deelwoord chegado verandert niet.

Overeenkomst vergeten in een passieve vorm

• Onjuist: antes de as candidatas serem informado
• Juist: antes de as candidatas serem informadas
• Waarom: serem past bij het meervoudige onderwerp; informadas moet daarnaast vrouwelijk meervoud zijn.

Een Nederlands voorwerpvoornaamwoord nabootsen

• Onjuist in verzorgde standaardtaal: para mim apresentar o relatório
• Juist: para eu apresentar o relatório
• Waarom: eu is het onderwerp van apresentar. Dat Nederlands na ‘voor/om’ gemakkelijk aan ‘mij’ doet denken, maakt mim hier niet automatisch juist.

Altijd een onverbogen infinitief gebruiken

• Onduidelijk of onjuist bedoeld: É importante os alunos participar.
• Juist: É importante os alunos participarem.
• Waarom: os alunos is een expliciet meervoudig onderwerp. De uitgang -em maakt de relatie zichtbaar.

Samengesteld automatisch als voltooid verleden tijd vertalen

• Te mechanisch: Agradeço terem vindo uitsluitend lezen als ‘ik waardeer dat jullie waren gekomen’.
• Natuurlijk: ‘Ik stel het op prijs dat jullie zijn gekomen.’
• Waarom: terem vindo drukt vooral uit dat het komen vóór het bedanken voltooid is. De tijd van de hoofdzin en de context bepalen de Nederlandse tijd.

De infinitief overal in plaats van de conjuntivo zetten

• Onjuist: Espero para eles chegarem cedo.
• Juist: Espero que eles cheguem cedo.
• Waarom: esperar in de betekenis ‘hopen dat’ leidt normaal een bijzin met que en de conjuntivo in. Er is hier geen passende voorzetselconstructie die je zomaar kunt vervangen.

Gebruiksnotities

De persoonlijke infinitief is geen zeldzame schrijftaalvorm. Zowel in Portugal als in Brazilië hoor en lees je het dagelijks, vooral na para, sem, antes de en depois de. De langere samengestelde en passieve vormen zijn relatief opvallender in nieuws, zakelijke communicatie en formele argumentatie, maar ze zijn niet ouderwets.

De vorm op -des, zoals terdes feito of serdes convidados, hoort bij vós. Omdat vós in het grootste deel van Brazilië en in veel alledaagse situaties in Portugal niet de gewone aanspreekvorm is, zul je deze vorm veel minder vaak tegenkomen. Bij vocês gebruik je de derde persoon meervoud: vocês terem feito, vocês serem convidados.

Een expliciet voornaamwoord kan contrast aangeven: para fazermos isso zegt eenvoudig ‘zodat wij dit doen’, terwijl para nós fazermos isso kan benadrukken dat wij, en niet iemand anders, het moeten doen. Laat het voornaamwoord dus weg wanneer de uitgang voldoende is, maar behoud het bij contrast of wanneer anders onduidelijkheid ontstaat.

De keuze tussen enkelvoudig en samengesteld is soms stilistisch. Depois de concluirmos o trabalho kan in context al duidelijk betekenen dat het werk eerst af is. Depois de termos concluído o trabalho zet die voltooidheid nadrukkelijker neer. Meer woorden betekenen niet automatisch beter Portugees: kies de samengestelde vorm wanneer het tijdsverschil inhoudelijk helpt.

Verder dan de basis: stijl en betekenis

Feitelijkheid en modaliteit

Een infinitief heeft minder mogelijkheden om zelfstandig tijd en wijs uit te drukken dan een vervoegde bijzin. Daardoor kan een zin met que + conjuntivo beter zijn wanneer twijfel, wens, doel of een specifieke tijdsrelatie centraal staat. Vergelijk Foi bom termos falado ‘het was goed dat we hebben gepraat’ met Foi bom que falássemos ‘het was goed dat we praatten/zouden praten’. In concrete context kunnen de betekenissen dicht bij elkaar liggen, maar de tweede formulering presenteert de gebeurtenis nadrukkelijker als inhoud van een beoordeling.

Een infinitiefgroep als zinsonderwerp

Niet elke gevorderde vorm volgt direct op een voorzetsel. Een hele infinitiefgroep kan het onderwerp van een onpersoonlijke beoordeling zijn:

• É natural sentirmo-nos cansados. — Het is normaal dat we ons moe voelen.
• Serem todos aprovados seria surpreendente. — Dat zij allemaal worden toegelaten, zou verrassend zijn.
• Terem eles recusado a proposta mudou tudo. — Dat juist zij het voorstel hadden afgewezen, veranderde alles.

In de laatste zin staat eles na terem. Die volgorde is gemarkeerd: zij legt nadruk op wie verantwoordelijk was. Voor neutraal taalgebruik is eles terem recusado meestal doorzichtiger.

Voltooid passief stap voor stap lezen

Een reeks als podem ter sido mal interpretadas kan lang lijken. Lees van links naar rechts in lagen: podem ‘kunnen’, ter sido ‘geweest zijn’ en interpretadas ‘geïnterpreteerd’, vrouwelijk meervoud. In een persoonlijk-infinitiefconstructie wordt dat bijvoorbeeld por terem sido mal interpretadas ‘doordat ze verkeerd geïnterpreteerd waren’. Zoek eerst het onderwerp, controleer dan de uitgang van ter en pas ten slotte de vorm van het laatste deelwoord aan.

Wanneer niet verbuigen?

De onpersoonlijke infinitief blijft normaal als er geen specifiek eigen onderwerp is, bijvoorbeeld in algemene instructies: É proibido fumar ‘roken is verboden’. Ook wanneer het onderwerp gelijk is aan dat van het hoofdwerkwoord, volstaat vaak de onverbogen vorm: Prometemos voltar cedo ‘we beloofden vroeg terug te komen’. Na voorzetsels kan een persoonlijke vorm toch nuttig of idiomatisch zijn, vooral om een meervoudig onderwerp zichtbaar te maken: Antes de sairmos, apagámos as luzes ‘voordat we vertrokken, deden we de lichten uit’. De keuze is dus niet alleen een mechanische regel, maar ook een kwestie van helderheid en zinsbouw.

Oefentips

1. Bouw elke zin in drie lagen. Begin met depois de chegar, voeg een eigen onderwerp toe (depois de chegarmos) en maak de handeling daarna expliciet voltooid (depois de termos chegado). Zo zie je precies welk onderdeel welke betekenis draagt.
2. Oefen actief en passief naast elkaar. Zet bijvoorbeeld para os técnicos verificarem o sistema naast para o sistema ser verificado pelos técnicos. Controleer bij het passief steeds zowel de persoonsuitgang als de overeenkomst van het deelwoord.
3. Herschrijf korte bijzinnen. Neem zinnen met que + conjuntivo en onderzoek of een voorzetsel + infinitief mogelijk is: antes que saiamos → antes de sairmos. Noteer ook gevallen waarin herschrijven niet werkt, zoals Espero que venham. Juist die tegenstelling voorkomt overgeneralisatie.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Persoonlijke infinitief — de basisuitgangen en de meest voorkomende constructies waarop deze samengestelde en passieve vormen voortbouwen.