De gebiedende wijs in het Frans

Kort gezegd

De Franse gebiedende wijs, l’impératif, gebruik je voor een bevel, verzoek, advies, instructie of uitnodiging. Je neemt meestal de tegenwoordige tijd van tu, nous of vous en laat het onderwerp weg: Tu parles wordt Parle ! Bij regelmatige werkwoorden op -er verliest de tu-vorm bovendien meestal zijn laatste -s.

Overzicht

Met de gebiedende wijs richt je je rechtstreeks tot één of meer mensen: Attends ! (“Wacht!”), Entrez ! (“Kom binnen!”) of Prenons le train. (“Laten we de trein nemen.”). Net als in het Nederlands staat er doorgaans geen onderwerp voor: je zegt “Kom mee”, niet “jij kom mee”. Het Frans heeft echter drie verschillende vormen, afhankelijk van wie je aanspreekt.

Op A2-niveau zijn de hoofdregels goed te overzien. De tu-vorm is voor één persoon die je tutoyeert, de nous-vorm betekent meestal “laten we …” en de vous-vorm is voor meerdere personen of voor één persoon die je beleefd met vous aanspreekt. In alle drie de gevallen ontbreekt het onderwerpvoornaamwoord (het woord dat aangeeft wie iets doet): dus niet tu parle !, maar parle !

De vorm zelf kan een streng bevel uitdrukken, maar hoeft helemaal niet hard te klinken. Prenez un café kan een vriendelijke uitnodiging zijn. Woordkeus, intonatie en woorden als s’il te plaît en s’il vous plaît bepalen mede hoe beleefd de zin overkomt.

Hoe het werkt

De drie personen

De meeste vormen zijn gelijk aan de overeenkomstige vormen van de présent (de gewone tegenwoordige tijd), maar zonder tu, nous of vous.

Aangesproken persoon	Tegenwoordige tijd	Gebiedende wijs	Betekenis
één bekende: tu	tu regardes	Regarde !	Kijk!
spreker en anderen: nous	nous regardons	Regardons !	Laten we kijken!
meerdere mensen of beleefd enkelvoud: vous	vous regardez	Regardez !	Kijk! / Kijkt u! / Kijken jullie!

Er zijn geen gebiedende vormen voor je, il, elle, ils of elles. Wil je zeggen dat een derde persoon iets moet doen, dan heb je een andere constructie nodig, bijvoorbeeld Il doit venir (“Hij moet komen”) of, op een hoger niveau, Qu’il vienne ! (“Laat hem komen!”).

Regelmatige werkwoorden op -er

Bij werkwoorden op -er gebruik je de vormen van de tegenwoordige tijd. Alleen bij tu valt de laatste -s weg.

Infinitief	tu	nous	vous
parler	parle	parlons	parlez
écouter	écoute	écoutons	écoutez
manger	mange	mangeons	mangez
commencer	commence	commençons	commencez

De infinitief is de onverbogen vorm van het werkwoord, zoals “praten” of “luisteren”. De Nederlandse gewoonte helpt hier maar gedeeltelijk: in het Nederlands blijft “luister” hetzelfde of je nu één of meer mensen aanspreekt, terwijl het Frans onderscheid maakt tussen écoute, écoutons en écoutez.

Ook aller volgt bij tu deze spellingregel: Va ! (“Ga!”), naast Allons ! en Allez !

Andere regelmatige en veelvoorkomende werkwoorden

Bij veel werkwoorden die niet op -er eindigen, blijft de -s van de tu-vorm gewoon staan.

Infinitief	tu	nous	vous
finir	finis	finissons	finissez
attendre	attends	attendons	attendez
prendre	prends	prenons	prenez
faire	fais	faisons	faites

Vergelijk dus Parle ! zonder -s met Finis ! en Attends ! mét -s. Kijk niet alleen naar de klank: eindletters zijn in het Frans vaak niet hoorbaar, maar moeten wel geschreven worden.

Belangrijke onregelmatige vormen

Vier veelgebruikte werkwoorden hebben vormen die je het best als afzonderlijke reeksen leert.

Werkwoord	tu	nous	vous	Voorbeeld
être	sois	soyons	soyez	Soyez prudents.
avoir	aie	ayons	ayez	Aie confiance.
savoir	sache	sachons	sachez	Sachez que je suis là.
vouloir	veuille	veuillons	veuillez	Veuillez patienter.

Veuillez komt vaak voor in beleefde, formele instructies: Veuillez signer ici (“Wilt u hier tekenen”). De andere vormen van vouloir zijn veel zeldzamer in alledaagse opdrachten.

Ontkennende opdrachten

Voor “doe niet …” zet je ne vóór het werkwoord en pas erachter:

ne/n’ + werkwoord + pas

• Ne parle pas si vite. — Praat niet zo snel.
• N’oublions pas les billets. — Laten we de kaartjes niet vergeten.
• Ne touchez pas à ça. — Raak dat niet aan.

Voor een klinker of stomme h wordt ne verkort tot n’: N’attends pas. In informele spreektaal valt ne vaak weg (T’inquiète pas), maar in verzorgd geschreven Frans blijft het staan.

Voornaamwoorden bij een bevestigende opdracht

Een voornaamwoord kan een zelfstandig naamwoord vervangen, bijvoorbeeld le voor “het/hem” of lui voor “aan hem/haar”. Bij een bevestigende gebiedende wijs komt zo’n voornaamwoord achter het werkwoord, met een koppelteken:

• Regarde-le. — Bekijk het.
• Téléphone-lui. — Bel hem/haar.
• Donnez-moi le menu. — Geeft u mij de kaart.
• Allons-y. — Laten we gaan.
• Prends-en. — Neem er wat van.

Na een bevestigende opdracht worden me en te meestal moi en toi: Écoute-moi en Lève-toi. Voor en en y krijg je echter m’ en t’, zoals in Donne-m’en (“Geef me er wat van”).

Bij een ontkennende opdracht staan de voornaamwoorden weer vóór het werkwoord, zoals in een gewone zin:

• Ne le regarde pas. — Bekijk het niet.
• Ne lui téléphonez pas. — Bel hem/haar niet.
• Ne te lève pas. — Sta niet op.
• N’y allons pas. — Laten we er niet heen gaan.

De extra -s vóór y en en

De tu-vorm van een werkwoord op -er krijgt in een bevestigende opdracht weer een -s als direct daarna y of en volgt. Dat maakt de uitspraak vloeiender:

• Va ! maar Vas-y !
• Parle ! maar Parles-en !
• Mange ! maar Manges-en !

Die extra -s hoort dus niet bij Parle plus fort !, want daar volgt geen y of en.

Voorbeelden in context

Frans	Nederlands	Toelichting
Parle plus fort !	Praat harder!	Informeel, tegen één persoon
Finissez vos devoirs !	Maak jullie huiswerk af!	Tegen meerdere personen
Allons-y !	Laten we gaan!	Veelgebruikte combinatie met y
Sois gentil !	Wees aardig!	Onregelmatige vorm van être
Entrez, s’il vous plaît.	Komt u binnen, alstublieft.	Beleefde uitnodiging
Prenons le métro.	Laten we de metro nemen.	Voorstel met nous
N’oublie pas tes clés.	Vergeet je sleutels niet.	Ontkennende opdracht met tu
Ne faites pas de bruit.	Maak geen lawaai.	Ontkenning met vous
Écoute-moi un instant.	Luister even naar me.	moi staat achter het werkwoord
Donnez-lui cette adresse.	Geef hem/haar dit adres.	lui betekent hier “aan hem/haar”
Lève-toi doucement.	Sta rustig op.	Wederkerend werkwoord
Ne vous inquiétez pas.	Maakt u zich geen zorgen.	Voornaamwoord vóór de ontkennende vorm
Ayez confiance en vous.	Heb vertrouwen in uzelf.	Onregelmatige vorm van avoir
Sache que tu peux m’appeler.	Weet dat je me kunt bellen.	Onregelmatige vorm van savoir
Veuillez attendre ici.	Wilt u hier wachten.	Formele, beleefde instructie

Veelgemaakte fouten

Het onderwerp toch toevoegen

• Fout: Tu parle plus lentement !
• Goed: Parle plus lentement !
• Waarom: In een echte gebiedende zin laat je tu, nous of vous weg. Tu parles plus lentement is mét onderwerp een gewone mededelende zin: “Je praat langzamer.”

Een -s schrijven bij een gewoon werkwoord op -er

• Fout: Écoutes-moi !
• Goed: Écoute-moi !
• Waarom: De tu-vorm van een werkwoord op -er verliest normaal zijn -s. Alleen vlak vóór y of en komt die terug: Vas-y, Parles-en.

De -s overal weglaten

• Fout: Fini ton travail !
• Goed: Finis ton travail !
• Waarom: De regel zonder -s geldt vooral voor werkwoorden op -er en voor aller. Bij finir, prendre en attendre behoud je de gewone tu-vorm: finis, prends, attends.

De Nederlandse woordvolgorde volgen bij voornaamwoorden

• Fout: Le regarde !
• Goed: Regarde-le !
• Waarom: Bij een bevestigende Franse opdracht staat het voornaamwoord achter het werkwoord en gebruik je een koppelteken. Bij ontkenning draait dit terug: Ne le regarde pas.

te gebruiken na een bevestigende opdracht

• Fout: Lève-te !
• Goed: Lève-toi !
• Waarom: Na het werkwoord wordt het wederkerende te de beklemtoonde vorm toi. In de ontkenning staat weer te: Ne te lève pas.

vous automatisch als meervoud vertalen

• Fout idee: Attendez ici kan alleen “Wachten jullie hier” betekenen.
• Goed: Het kan ook “Wacht u hier” betekenen.
• Waarom: Frans vous dient zowel voor meerdere aangesproken personen als voor één persoon die je beleefd aanspreekt. De situatie bepaalt de Nederlandse vertaling.

Gebruiksnotities

Een kale gebiedende wijs kan direct klinken. Dat is normaal op een verkeersbord, in een recept of bij een noodsituatie: Tournez à droite, Ajoutez le sucre, Appelez un médecin ! In een winkel, op het werk of tegenover een onbekende klinkt vous meestal gepaster dan tu. Met s’il vous plaît maak je een verzoek vriendelijker: Fermez la fenêtre, s’il vous plaît.

De nous-vorm is vaak geen bevel maar een gezamenlijk voorstel. Het Nederlandse “laten we” is daarom meestal de beste vertaling: Commençons betekent “Laten we beginnen.” Allons-y is bijzonder gangbaar en kan afhankelijk van de toon ook “Kom, we gaan” betekenen.

In handleidingen en recepten gebruikt het Frans naast de gebiedende wijs ook vaak de infinitief: Mélanger les ingrédients (“De ingrediënten mengen”). Die stijl is onpersoonlijker. Een recept kan dus Ajoutez le lait rechtstreeks tot de lezer zeggen, of Ajouter le lait als neutrale stap formuleren.

Verder dan de basis

De volgende details hoef je op A2 nog niet allemaal actief te beheersen, maar je zult ze later tegenkomen.

Twee voornaamwoorden achter het werkwoord

Bij een bevestigende opdracht kunnen meerdere voornaamwoorden volgen. Hun volgorde wijkt af van de volgorde vóór een gewone werkwoordsvorm:

• Donne-le-moi. — Geef het aan mij.
• Expliquez-la-lui. — Leg het aan hem/haar uit.
• Envoyez-m’en deux. — Stuur me er twee.

Elk onderdeel wordt met een koppelteken verbonden. Bij ontkenning komen de voornaamwoorden vóór het werkwoord: Ne me le donne pas. Dit systeem vraagt meestal afzonderlijke oefening, vooral wanneer le, la, les, lui, leur, y en en gecombineerd worden.

Samengestelde gebiedende wijs

Er bestaat ook een impératif passé, een samengestelde vorm waarmee je zegt dat iets vóór een bepaald moment voltooid moet zijn: Ayez terminé avant midi (“Zorg dat u vóór twaalf uur klaar bent”). Deze vorm bestaat uit de gebiedende wijs van avoir of être plus een voltooid deelwoord (de werkwoordsvorm zoals terminé of parti). Hij is correct, maar veel minder belangrijk dan de gewone gebiedende wijs. In alledaags Frans kiest men vaak een eenvoudiger formulering, bijvoorbeeld Terminez avant midi.

Opdrachten verzachten of anders formuleren

Franstaligen gebruiken niet altijd de gebiedende wijs wanneer ze iemand iets vragen. Een vraag met pouvoir of een beleefde formulering met vouloir kan zachter klinken:

• Pouvez-vous fermer la porte ? — Kunt u de deur sluiten?
• Je voudrais que vous attendiez ici. — Ik zou graag willen dat u hier wacht.
• Veuillez patienter. — Wilt u even wachten.

Net als in het Nederlands hangt beleefdheid dus niet alleen af van de grammaticale vorm. “Doe de deur dicht” kan prima zijn onder vrienden, maar tegenover een klant past vaak een vraag beter.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem dagelijks vijf bekende werkwoorden en zeg de vormen voor tu, nous en vous: ouvre, ouvrons, ouvrez. Controleer vooral de geschreven -s bij de tu-vorm.
2. Oefen bevestiging en ontkenning als paar. Zet Regarde-le meteen om in Ne le regarde pas, en Lève-toi in Ne te lève pas. Zo leer je de veranderende plaats én vorm van het voornaamwoord samen.
3. Verzamel echte instructies. Let in recepten, stations, apps en winkels op vormen als cliquez, ajoutez, attendez en veuillez. Bepaal telkens of het om één beleefd aangesproken persoon of om meerdere mensen gaat.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Regelmatige werkwoorden op -er — de vormen van de tegenwoordige tijd vormen de basis voor parle, parlons en parlez.