Ortsadverbien in het Duits

In het kort

Duitse Ortsadverbien zijn plaatsbijwoorden: ze zeggen waar iemand of iets is, bijvoorbeeld hier, dort, oben en draußen. Voor een richting komt er vaak een voorzetsel bij: nach links (naar links) en nach draußen (naar buiten). Let vooral op dit verschil tussen een vaste plaats en een beweging naar een plaats.

Overzicht

Een plaatsbijwoord geeft antwoord op wo? (waar?) en soms, samen met een voorzetsel of uitbreiding, op wohin? (waarheen?). Een bijwoord is een onveranderlijk woord: het krijgt dus geen naamvalsuitgang en past zich niet aan een zelfstandig naamwoord aan. In Das Buch liegt dort vertelt dort waar het boek ligt; de vorm dort verandert nooit.

Dit is basisstof op A1-niveau. Met een kleine groep woorden kun je al snel zeggen waar je bent, iemand de weg wijzen of een voorwerp zoeken: Ich bin hier, Die Toilette ist rechts en Die Kinder sind draußen. De kernwoorden zijn hier, da, dort, oben, unten, links, rechts, vorne, hinten, draußen en drinnen.

Voor Nederlandstaligen zijn veel vormen herkenbaar: hier is hier, links is links en hinten lijkt op hinten in de oudere uitdrukking “van voren naar achteren”. Toch kun je Nederlandse zinnen niet altijd woord voor woord omzetten. Vooral Nederlands daar kan in het Duits zowel da als dort worden, en Nederlands gebruikt vaak één vorm waar Duits duidelijk onderscheid maakt tussen locatie (draußen) en richting (nach draußen).

Hoe het werkt

De belangrijkste woorden

Duits	Nederlands	Gebruik
hier	hier	dicht bij de spreker
da	daar, hier	aangewezen of al bekende plaats; vaak in gesprekstaal
dort	daar, ginds	plaats op enige afstand; vaak duidelijker tegenover hier
oben	boven	op een hoger gelegen plaats
unten	beneden, onderaan	op een lager gelegen plaats
links	links	aan de linkerkant
rechts	rechts	aan de rechterkant
vorne	vooraan, aan de voorkant	aan de voorzijde van een ruimte, rij of voorwerp
hinten	achteraan, aan de achterkant	aan de achterzijde van een ruimte, rij of voorwerp
draußen	buiten	niet binnen, op een buitenplaats
drinnen	binnen	in een gebouw of omsloten ruimte

Deze woorden schrijf je normaal met een kleine letter. Ze zijn geen zelfstandige naamwoorden, ook al staan sommige op een plek waar in het Nederlands een plaatsaanduiding staat: oben, niet Oben. Alleen aan het begin van een zin komt vanzelf een hoofdletter: Draußen regnet es.

Plaats: antwoord op wo?

Gebruik het losse plaatsbijwoord als iemand of iets zich op die plaats bevindt. Er is dan geen beweging naar een nieuwe bestemming.

• Wir warten draußen. — We wachten buiten.
• Mein Zimmer ist oben. — Mijn kamer is boven.
• Der Eingang ist links. — De ingang is links.
• Sie sitzt hinten. — Ze zit achteraan.

Werkwoorden als sein (zijn), liegen (liggen), stehen (staan), sitzen (zitten), bleiben (blijven) en warten (wachten) komen daarom vaak met deze bijwoorden voor.

Richting: antwoord op wohin?

Bij beweging naar links, rechts, binnen of buiten gebruikt het Duits op A1-niveau vaak nach + plaatsbijwoord:

Plaats	Richting	Betekenis
links	nach links	links → naar links
rechts	nach rechts	rechts → naar rechts
draußen	nach draußen	buiten → naar buiten
drinnen	nach drinnen	binnen → naar binnen
vorne	nach vorne	vooraan → naar voren
hinten	nach hinten	achteraan → naar achteren
oben	nach oben	boven → naar boven
unten	nach unten	beneden → naar beneden

Vergelijk:

• Die Kinder sind draußen. — De kinderen zijn buiten.
• Die Kinder gehen nach draußen. — De kinderen gaan naar buiten.
• Der Aufzug ist rechts. — De lift is rechts.
• Geh nach rechts! — Ga naar rechts!

In het Nederlands kan “links gaan” zowel een positie als een beweging oproepen. Duits maakt de richting in zulke eenvoudige routezinnen expliciet met nach: nach links gehen, nach vorne kommen. Bij een werkwoord dat de richting al duidelijk uitdrukt, hoor je ook vormen zonder nach, vooral in vaste verbindingen zoals links abbiegen (links afslaan). Dat is geen tegenspraak: links beschrijft dan de richting van het afslaan zelf.

Hier, da en dort

Hier is de plaats van de spreker of een plaats die als dichtbij wordt voorgesteld: Hier ist dein Kaffee. Dort wijst gewoonlijk naar een plaats verder weg of contrasteert duidelijk met hier: Ich sitze hier, du sitzt dort.

Da is flexibeler. Het kan naar een zichtbare plaats wijzen (Da ist der Bus!) of terugverwijzen naar een plaats die al genoemd is (In Köln? Ja, da wohnt sie.). In alledaagse gesprekken gebruikt men da heel vaak waar een Nederlandstalige “daar” zegt. Soms kan da zelfs als “hier, op deze plek” worden begrepen wanneer de spreker iets direct aanwijst: Stell die Tasche da hin. De situatie en het gebaar maken dan duidelijk welke plek bedoeld is.

Er bestaat dus geen strakke afstandsschaal waarbij da altijd tussen hier en dort ligt. Voor beginners is deze vuistregel bruikbaar:

• hier: bij mij of op deze plek;
• da: op de aangewezen of bekende plek;
• dort: op die andere, vaak verder gelegen plek.

Oben, unten, vorne en hinten zijn relatief

Deze woorden hebben een oriëntatiepunt nodig, ook als dat niet wordt uitgesproken. Oben kan “boven in het gebouw”, “boven op de pagina” of “bovenaan de kast” betekenen. Vorne kan de voorkant van een bus, een rij of een kamer zijn. De context bepaalt het referentiepunt.

Je kunt de plaats nauwkeuriger maken door woorden te combineren:

• oben links — linksboven
• unten rechts — rechtsonder
• ganz vorne — helemaal vooraan
• weit hinten — ver achteraan
• hier draußen — hier buiten
• dort oben — daarboven

Bij zulke combinaties blijft elk bijwoord onveranderd. In Das Foto hängt oben rechts krijgen oben en rechts geen uitgang.

Plaats in de zin

Een korte neutrale Duitse hoofdzin zet de vervoegde persoonsvorm (het werkwoord dat bij het onderwerp past) op de tweede zinsplaats. Het plaatsbijwoord kan later in de zin staan:

• Ich bin heute hier.
• Das Fahrrad steht draußen.
• Wir sitzen ganz hinten.

Wil je de plaats benadrukken of aansluiten bij iets dat al genoemd is, dan mag het plaatsbijwoord vooraan. Het werkwoord blijft dan op de tweede plaats en het onderwerp komt erna:

• Hier ist der Eingang.
• Draußen wartet Paul.
• Oben wohnt meine Schwester.

Een Nederlandse gewoonte helpt hier gedeeltelijk: ook in “Buiten wacht Paul” volgt het werkwoord direct. Zet in het Duits dus niet nog eerst het onderwerp tussen het vooropgeplaatste bijwoord en het werkwoord.

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Opmerking
Ich bin hier.	Ik ben hier.	Plaats dicht bij de spreker
Das Buch liegt dort.	Het boek ligt daar.	Een andere, aangewezen plaats
Da ist mein Schlüssel!	Daar is mijn sleutel!	Iets wordt plots aangewezen
Die Küche ist unten.	De keuken is beneden.	Vaste plaats
Unser Hotelzimmer ist oben.	Onze hotelkamer is boven.	Hoger in het gebouw
Die Apotheke ist links.	De apotheek is links.	Ligging langs een route
Geh nach links!	Ga naar links!	Richting met nach
An der Ampel biegen Sie rechts ab.	Bij het verkeerslicht slaat u rechts af.	rechts abbiegen zonder nach
Im Kino sitzen wir ganz hinten.	In de bioscoop zitten we helemaal achteraan.	Positie in een ruimte
Komm bitte nach vorne.	Kom alsjeblieft naar voren.	Beweging naar de voorkant
Die Kinder spielen draußen.	De kinderen spelen buiten.	Activiteit op een buitenplaats
Es ist kalt; wir gehen nach drinnen.	Het is koud; we gaan naar binnen.	Richting naar een binnenruimte
Draußen regnet es, aber drinnen ist es warm.	Buiten regent het, maar binnen is het warm.	Contrast tussen twee plaatsen
Das Büro ist oben rechts.	Het kantoor is rechtsboven.	Combinatie van twee plaatsbijwoorden
Hier vorne ist noch ein Platz frei.	Hier vooraan is nog een plaats vrij.	Twee bijwoorden verfijnen de plek

Veelgemaakte fouten

Plaats en richting door elkaar halen

• Onjuist: Die Kinder gehen draußen. wanneer je “De kinderen gaan naar buiten” bedoelt.
• Juist: Die Kinder gehen nach draußen.
• Waarom: draußen noemt de plaats waar ze zijn of lopen; nach draußen noemt de bestemming van de beweging. Die Kinder gehen draußen kan wel betekenen dat ze buiten aan het lopen zijn.

Nederlands daar altijd met dort vertalen

• Minder natuurlijk: Dort ist ja dein Handy! wanneer de telefoon vlak voor je ligt en je hem aanwijst.
• Natuurlijk: Da ist ja dein Handy!
• Waarom: In spontane aanwijzingen is da vaak de gewone keuze. Dort legt eerder nadruk op een afzonderlijke of verder gelegen plaats.

Een richting gebruiken om een vaste ligging te beschrijven

• Onjuist: Das Café ist nach links.
• Juist: Das Café ist links.
• Waarom: Na sein beschrijf je hier een vaste ligging en gebruik je alleen links. Nach links past bij een beweging, bijvoorbeeld Gehen Sie nach links. Bij het vaste werkwoord abbiegen zijn zowel links abbiegen als nach links abbiegen mogelijk.

Een hoofdletter gebruiken midden in de zin

• Onjuist: Wir warten Draußen.
• Juist: Wir warten draußen.
• Waarom: Plaatsbijwoorden zijn geen zelfstandige naamwoorden en krijgen midden in een zin geen hoofdletter.

De Nederlandse woordvolgorde te letterlijk volgen

• Onjuist: Hier mein Bruder wohnt.
• Juist: Hier wohnt mein Bruder.
• Waarom: Staat hier op de eerste zinsplaats, dan moet de vervoegde persoonsvorm wohnt direct volgen.

vorne verwarren met vor

• Onjuist: Das Auto steht vorne dem Haus.
• Juist: Das Auto steht vor dem Haus.
• Waarom: vorne betekent “vooraan” zonder genoemd zelfstandig naamwoord. Vor is een voorzetsel bij een zelfstandig naamwoord: vor dem Haus (voor het huis).

Gebruiksnotities

Da is zeer frequent in gesproken Duits. Het betekent niet alleen “daar” als plaatsbijwoord; in andere grammaticale functies kan het bijvoorbeeld “toen” of “omdat” betekenen. In dit artikel gaat het uitsluitend om plaats. De context maakt meestal onmiddellijk duidelijk welk gebruik bedoeld is.

Draußen en drinnen hebben een alledaagse, neutrale toon. Het wat formelere innerhalb en außerhalb betekenen “binnen/buiten de grenzen van” en staan normaal met een aanvulling, bijvoorbeeld außerhalb der Stadt. Ze zijn dus geen eenvoudige één-op-éénvervangers van draußen en drinnen.

Bij route-instructies gebruikt men vaak korte zinnen: Hier links, Dann geradeaus, Da vorne rechts. In volledige zinnen krijg je bijvoorbeeld Gehen Sie hier nach links of Das Café ist da vorne rechts. Zulke opeenstapelingen klinken natuurlijk zolang de volgorde van algemeen naar nauwkeuriger loopt: eerst de aangewezen zone (da vorne), daarna de zijde (rechts).

In Zwitserland wordt de letter ß niet gebruikt. Daar zie je daarom draussen in plaats van de standaardspelling draußen uit Duitsland en Oostenrijk. Het gaat om een spellingverschil, niet om een andere betekenis.

Verder dan de basis

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen. Duits kan richting veel preciezer uitdrukken met -hin en -her. In eenvoudige termen wijst hin van het standpunt van de spreker af, terwijl her naar de spreker toe wijst:

• Geh dorthin! — Ga daarheen!
• Komm hierher! — Kom hierheen!
• Wo gehst du hin? — Waar ga je heen?
• Wo kommst du her? — Waar kom je vandaan?

Deze elementen combineren ook met de kernwoorden: hinein/herein (naar binnen), hinaus/heraus (naar buiten), hinauf/herauf (omhoog) en hinunter/herunter (omlaag). In informele spreektaal worden enkele vormen vaak verkort, bijvoorbeeld raus, rein, rauf en runter: Komm rein! of Geh raus! De volledige vorm hangt af van perspectief, maar in gesprekken wordt dat onderscheid niet altijd streng volgehouden.

Ook belangrijk is het verschil tussen een zelfstandig plaatsbijwoord en een voorzetselgroep (een voorzetsel plus een zelfstandig naamwoord):

Duits	Nederlands	Verschil
Der Bus wartet vorne.	De bus wacht vooraan.	vorne noemt een relatieve positie
Der Bus wartet vor dem Bahnhof.	De bus wacht voor het station.	vor noemt het oriëntatiepunt expliciet
Die Schuhe sind drinnen.	De schoenen zijn binnen.	algemene binnenruimte
Die Schuhe sind im Schrank.	De schoenen staan in de kast.	precieze plaats met in

Later leer je bij voorzetsels ook naamvallen: vormen van lidwoorden en andere woorden die hun rol in de zin aangeven. Het mooie van de plaatsbijwoorden uit dit artikel is dat ze zelf niet verbogen worden. Je kunt ze dus al correct gebruiken voordat je het hele naamvallensysteem beheerst.

Ten slotte kan vooropplaatsing de tekst sturen. Draußen wartet ein Taxi maakt “buiten” het vertrekpunt van de mededeling; Ein Taxi wartet draußen vertelt neutraler iets over de taxi. De feitelijke plaats blijft gelijk, maar het eerste zinsdeel bepaalt waarop de luisteraar eerst let.

Oefentips

1. Teken een eenvoudige kamer of straat. Beschrijf vijf plekken met links, rechts, vorne, hinten, oben en unten. Geef daarna drie opdrachten met nach: Geh nach rechts, Komm nach vorne.
2. Maak contrastparen. Zeg telkens eerst waar iemand is en daarna waar diegene heen gaat: Sie ist draußen — sie geht nach draußen; Er ist vorne — er kommt nach vorne. Zo wordt het verschil tussen plaats en richting automatisch.
3. Oefen met aanwijzen. Leg drie voorwerpen neer en beschrijf ze met hier, da en dort. Wissel vervolgens van positie. Je merkt dan dat deze woorden afhangen van het standpunt van de spreker, niet van een vaste vertaling van Nederlands “hier” of “daar”.

Verwante onderwerpen

• Geen formele vereiste: dit onderwerp heeft in het leerplan geen voorafgaand of direct vervolgconcept; je kunt de plaatsbijwoorden zelfstandig leren.
• Nuttige aansluiting: Duitse voorzetsels en naamvallen helpen later om preciezere plaatsen te noemen, zoals vor dem Haus, in der Küche en auf dem Tisch.
• Nuttige aansluiting: woordvolgorde in de Duitse hoofdzin verklaart waarom het werkwoord direct na een vooropgeplaatst plaatsbijwoord staat: Hier wohnt meine Schwester.