Voorzetsels met de accusatief in het Duits

Kort gezegd

De Duitse voorzetsels durch, für, gegen, ohne en um krijgen altijd een aanvulling in de accusatief. Bis en entlang horen bij dezelfde leergroep, maar hebben enkele bijzonderheden: bis staat vaak zonder lidwoord en entlang staat meestal ná de woordgroep. Let vooral op mannelijk enkelvoud: der Park wordt bijvoorbeeld durch den Park.

Overzicht

Een voorzetsel geeft een relatie aan, bijvoorbeeld plaats, richting, tijd, doel of tegenstelling. In für meinen Bruder geeft für aan voor wie iets bestemd is. Het zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, ding of begrip) en de woorden die daarbij horen, staan na deze voorzetsels in de accusatief: een naamval, dus een grammaticale vorm die de functie van een woordgroep zichtbaar maakt.

Dit onderwerp komt doorgaans op A2 aan bod, nadat je de accusatief bij lidwoorden hebt geleerd. De kernregel is overzichtelijk: na durch, für, gegen, ohne en um hoef je niet te kiezen tussen accusatief en datief. Het voorzetsel bepaalt de naamval. Dat verschilt van tweerichtingsvoorzetsels zoals in en auf, waarbij de betekenis en situatie mee bepalen welke naamval nodig is.

Voor Nederlandstaligen zit de moeilijkheid meestal niet in de vertaling. Für lijkt vaak op ‘voor’ en ohne op ‘zonder’. Het Nederlands verandert een lidwoord echter niet na zo’n voorzetsel. Daardoor klinkt durch der Park voor een Nederlandstalige soms niet meteen fout, terwijl het Duits hier duidelijk durch den Park vereist.

Hoe het werkt

De basisgroep

Voorzetsel	Veelvoorkomende betekenis	Voorbeeld
durch	door, via; door middel van	durch den Tunnel
für	voor, ten behoeve van; gedurende	für meine Kollegin
gegen	tegen; omstreeks	gegen die Wand
ohne	zonder	ohne meinen Schlüssel
um	om, rondom; om ... heen	um den Tisch
bis	tot, tot aan	bis Montag
entlang	langs	den Fluss entlang

Een bekend geheugensteuntje is een vaste rij: durch – für – gegen – ohne – um. Leer die vijf eerst als één geheel. Voeg daarna bis en entlang toe met hun eigen gebruikspatroon.

Welke vormen veranderen?

De accusatief is vooral zichtbaar bij het mannelijk enkelvoud. Bij vrouwelijke, onzijdige en meervoudige zelfstandige naamwoorden blijven de bepaalde lidwoorden hetzelfde als in de nominatief (de basisvorm die vaak bij het onderwerp staat).

Soort	Basisvorm	Accusatief na een voorzetsel
mannelijk	der Park	durch den Park
vrouwelijk	die Stadt	durch die Stadt
onzijdig	das Zentrum	durch das Zentrum
meervoud	die Straßen	durch die Straßen

Ook het onbepaalde lidwoord en bezittelijke woorden veranderen bij mannelijk enkelvoud:

Basisvorm	Accusatief	Voorbeeld
ein Freund	einen Freund	für einen Freund
kein Termin	keinen Termin	ohne keinen Termin is grammaticaal mogelijk, maar inhoudelijk vaak onlogisch; meestal zeg je ohne Termin
mein Bruder	meinen Bruder	gegen meinen Bruder

Bij persoonlijke voornaamwoorden (woorden zoals ‘ik’, ‘jij’ en ‘hij’ die naar personen of zaken verwijzen) gebruik je eveneens de accusatiefvorm:

Basisvorm	Accusatief	Voorbeeld
ich	mich	für mich
du	dich	ohne dich
er	ihn	gegen ihn
sie	sie	für sie
es	es	ohne es
wir	uns	durch uns
ihr	euch	für euch
sie / Sie	sie / Sie	ohne sie / ohne Sie

Betekenis en gebruik per voorzetsel

Durch drukt vaak beweging door een ruimte uit: durch den Wald fahren. Het kan ook een middel of oorzaak noemen: durch harte Arbeit (‘door hard werk’). In die tweede betekenis vertaalt het Nederlands soms met ‘door’, soms met ‘dankzij’ of ‘via’.

Für geeft een ontvanger, belanghebbende, doel of mening aan: ein Geschenk für dich, gut für die Gesundheit, für eine Woche, für mich. Let op het verschil met Nederlands ‘voor’ in een plaatsbetekenis. ‘Voor het huis’ is meestal vor dem Haus, niet für das Haus.

Gegen kan fysieke richting of botsing uitdrukken (gegen die Tür), maar ook verzet (gegen den Plan) en een benaderd tijdstip (gegen acht Uhr). Nederlands ‘tegen’ helpt vaak, maar niet altijd: ‘ik kom tegen acht uur’ past goed bij Ich komme gegen acht Uhr.

Ohne betekent ‘zonder’. Er volgt vaak geen lidwoord wanneer het zelfstandig naamwoord algemeen bedoeld is: ohne Zucker, ohne Hilfe. Staat er wel een lidwoord, bezittelijk woord of voornaamwoord, dan zie je de accusatief: ohne meinen Ausweis, ohne ihn.

Um gebruik je voor een cirkel of beweging rondom iets (um das Haus laufen) en voor een exact tijdstip (um neun Uhr). In de constructie um ... herum staat het tweede deel vaak achteraan: um den See herum. Verwar tijdsaanduidingen niet: um acht Uhr is precies om acht uur; gegen acht Uhr is ongeveer rond acht uur.

De bijzonderheid van bis

Bis geeft een eindpunt in tijd of ruimte aan. Voor plaatsnamen, dagen, tijdstippen en andere woorden zonder lidwoord staat het rechtstreeks voor de aanvulling:

• bis Berlin
• bis Montag
• bis nächste Woche
• bis 18 Uhr

Bij een woordgroep met lidwoord combineert Duits bis vaak met een tweede voorzetsel: bis zu dem Bahnhof → bis zum Bahnhof, bis an die Grenze, bis in die Stadt. Dan bepaalt dat tweede voorzetsel de naamval. In bis zum Bahnhof staat Bahnhof dus in de datief doordat zu altijd de datief vraagt. Behandel bis daarom niet blind alsof er altijd een duidelijk zichtbaar accusatieflidwoord achter moet staan.

De plaats van entlang

In alledaags Duits staat entlang meestal achter de woordgroep en krijgt die woordgroep de accusatief:

• den Fluss entlang
• die Straße entlang
• einen schmalen Weg entlang

Deze woordvolgorde voelt voor Nederlanders ongewoon, omdat ‘langs’ vóór het zelfstandig naamwoord staat. Onthoud daarom niet alleen entlang = langs, maar leer meteen het hele patroon: den Weg entlang. Andere plaatsingen en naamvallen komen in formeler taalgebruik voor; die staan verderop bij de gevorderde bijzonderheden.

Korte samentrekkingen

Een paar combinaties van voorzetsel en bepaald lidwoord worden vaak samengetrokken:

Volle vorm	Gebruikelijke vorm	Betekenis
durch das	durchs	door het
für das	fürs	voor het
um das	ums	om het

De volle vormen zijn niet automatisch fout. Ze kunnen nadruk leggen op precies dat ene ding: nicht durch das Fenster, sondern durch die Tür. Gebruik geen zelfbedachte samentrekkingen zoals ohns of gegens.

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Toelichting
Er geht durch den Park.	Hij loopt door het park.	Mannelijk: der Park wordt den Park.
Wir fahren mit dem Zug durch die Schweiz.	We reizen met de trein door Zwitserland.	Die Schweiz houdt die in de accusatief.
Durch regelmäßiges Üben wird die Aussprache besser.	Door regelmatig te oefenen wordt de uitspraak beter.	Durch noemt hier het middel of de oorzaak.
Das ist für dich.	Dit is voor jou.	Du wordt dich.
Ich brauche das Zimmer für eine Woche.	Ik heb de kamer een week nodig.	Für geeft hier een duur aan.
Bist du für oder gegen den Vorschlag?	Ben je voor of tegen het voorstel?	Zowel für als gegen vragen de accusatief.
Der Ball fliegt gegen die Wand.	De bal vliegt tegen de muur.	Richting en botsing.
Wir treffen uns gegen halb sieben.	We spreken rond halfzeven af.	Het tijdstip is bij benadering.
Ohne dich ist es langweilig.	Zonder jou is het saai.	Du wordt dich.
Ich trinke Kaffee ohne Zucker.	Ik drink koffie zonder suiker.	Algemene betekenis, dus geen lidwoord.
Die Kinder laufen um das Haus.	De kinderen rennen om het huis heen.	Beweging rondom iets.
Der Kurs beginnt um neun Uhr.	De cursus begint om negen uur.	Exact tijdstip.
Ich bleibe bis Freitag in Hamburg.	Ik blijf tot vrijdag in Hamburg.	Bis voor een dag zonder lidwoord.
Fahren Sie bitte bis zum Hauptbahnhof.	Rijdt u alstublieft tot het centraal station.	Zu veroorzaakt de datief in zum.
Wir gehen den Kanal entlang.	We lopen langs het kanaal.	Entlang staat na de accusatiefgroep.

Veelgemaakte fouten

Na elk voorzetsel de datief gebruiken

• Fout: Wir gehen durch dem Wald.
• Goed: Wir gehen durch den Wald.
• Waarom: Durch vraagt altijd de accusatief. Dat er sprake is van een plaats, maakt er geen datief van.

De mannelijke vorm niet aanpassen

• Fout: Das Geschenk ist für mein Vater.
• Goed: Das Geschenk ist für meinen Vater.
• Waarom: Mannelijk enkelvoud krijgt hier -en: mein wordt meinen. Het Nederlands laat ‘mijn vader’ onveranderd, maar het Duits niet.

Een Nederlands ‘voor’ automatisch met für vertalen

• Fout: Das Fahrrad steht für dem Haus.
• Goed: Das Fahrrad steht vor dem Haus.
• Waarom: Bij een plaats betekent Nederlands ‘voor’ meestal Duits vor. Für betekent onder meer ‘bestemd voor’ of ‘ten behoeve van’.

Um en gegen bij tijd verwisselen

• Onbedoeld: Der Film beginnt gegen acht Uhr als je precies acht uur bedoelt.
• Goed: Der Film beginnt um acht Uhr.
• Waarom: Um noemt een exact tijdstip; gegen maakt het tijdstip bij benadering.

Bis combineren met de verkeerde naamval

• Fout: Wir fahren bis der Bahnhof.
• Goed: Wir fahren bis zum Bahnhof.
• Waarom: Voor een bestemming met lidwoord gebruikt Duits vaak bis zu; zu vraagt de datief en zu dem wordt zum.

Entlang op de Nederlandse plek zetten

• Minder passend in gewoon A2-Duits: Wir gehen entlang den Fluss.
• Goed: Wir gehen den Fluss entlang.
• Waarom: In het gewone patroon volgt entlang op de woordgroep, die dan in de accusatief staat.

Gebruiksnotities

In gesproken en geschreven Duits zijn durch, für, gegen, ohne en um allemaal zeer gewoon. Samentrekkingen als durchs, fürs en ums zijn standaardtaal, niet alleen spreektaal. In formele teksten kan de volle vorm staan wanneer het lidwoord nadruk krijgt of wanneer die vorm ritmisch duidelijker is.

Een ontbrekend lidwoord betekent niet dat de naamvalregel verdwijnt. In ohne Wasser kun je de accusatief alleen niet aan de vorm zien. Zodra er een verbogen bijvoeglijk naamwoord staat, wordt de vorm soms wel zichtbaar: ohne kaltes Wasser, für guten Wein. Een bijvoeglijk naamwoord is een woord dat een eigenschap noemt, zoals ‘koud’ of ‘goed’; ook de uitgang daarvan past zich aan de naamval aan.

Let bij vertalen vooral op de functie, niet op één vast Nederlands woord. Durch kan ‘door’, ‘via’ of ‘door middel van’ zijn. Um kan ‘om’, ‘rond’ of ‘om ... heen’ betekenen. Omgekeerd kan Nederlands ‘door’ ook een handelende persoon in een lijdende zin aanduiden; daarvoor gebruikt Duits vaak von, niet automatisch durch.

Verder dan de basis

De volgende details hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later tegenkomen.

Entlang vóór de woordgroep

Na de woordgroep is de accusatief het veilige en gebruikelijke patroon: die Küste entlang. Wanneer entlang vóór de woordgroep staat, komt in verzorgde of formele taal vaak de genitief voor: entlang der Küste. De genitief is een naamval die vaak een betrekking of toebehoren uitdrukt. Ook datiefgebruik komt voor, vooral regionaal of minder formeel. Voor eigen gebruik is die Küste entlang voorlopig de beste keuze.

Bis als onderdeel van een combinatie

Bis kan samen voorkomen met zu, an, in, auf en andere voorzetsels. Vergelijk:

• bis morgen — tot morgen
• bis zum Ende — tot het einde
• bis an die Tür — tot aan de deur
• bis in den Sommer — tot in de zomer

Bij zulke combinaties kijk je voor de zichtbare naamval naar het tweede voorzetsel en, bij tweerichtingsvoorzetsels, naar de betekenis. Bis geeft alleen het eindpunt aan.

Vaste verbindingen

Veel combinaties kun je het best als geheel onthouden: für immer (voor altijd), ohne Weiteres (zonder meer), gegen Ende (tegen het einde), um Hilfe bitten (om hulp vragen) en Schritt für Schritt (stap voor stap). De naamval blijft volgens dezelfde basisregel werken, maar een letterlijke Nederlandse vertaling voorspelt niet altijd welk Duits voorzetsel in een vaste verbinding hoort.

Ohne ... zu en um ... zu

Later leer je constructies met een infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm, zoals machen): ohne etwas zu sagen (‘zonder iets te zeggen’) en um Deutsch zu lernen (‘om Duits te leren’). Hier leiden ohne en um een groep met een werkwoord in. Dat is een ander zinsbouwpatroon dan ohne dich of um das Haus, maar de betekenissen ‘zonder’ en ‘met het doel om’ sluiten aan bij wat je al kent.

Oefentips

1. Oefen met mannelijk enkelvoud. Maak korte reeksen met der: der Park → durch den Park, ein Freund → für einen Freund, mein Bruder → ohne meinen Bruder. Daar is de accusatief het duidelijkst zichtbaar.
2. Leer woorden in stukken, niet los. Noteer um acht Uhr, gegen acht Uhr, bis zum Bahnhof en den Fluss entlang als complete patronen. Zo onthoud je tegelijk betekenis, naamval en woordvolgorde.
3. Controleer in twee stappen. Zoek eerst het voorzetsel en bepaal daarna geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord. Bij für + der Kurs leidt dat systematisch naar für den Kurs.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: De accusatief bij lidwoorden — herhaal hier den, einen en de andere accusatiefvormen waarop dit onderwerp voortbouwt.