Samengestelde tijden in het Welsh

Kort gezegd

Het Welsh vormt veel tijden met een vorm van bod (‘zijn’) plus een klein woord dat het soort handeling aangeeft, gevolgd door een berfenw (de basisvorm van het werkwoord): Dw i wedi gorffen ‘Ik ben klaar / Ik heb het afgemaakt’ en Roeddwn i'n gweithio ‘Ik was aan het werk’. Wedi kijkt terug naar een voltooide handeling, yn toont een handeling die gaande is, newydd betekent ‘net’ en dal i ‘nog steeds’.

Overzicht

Welsh gebruikt vaak een hulpwerkwoord en een onveranderde werkwoordsvorm waar het Nederlands één vervoegd werkwoord, een voltooid deelwoord of de constructie aan het + infinitief gebruikt. Het hulpwerkwoord is meestal bod, ‘zijn’. De berfenw is de woordenboekvorm van het werkwoord, zoals gwneud ‘doen/maken’, mynd ‘gaan’ en gweithio ‘werken’. Die vorm verandert niet voor persoon of tijd; de vorm van bod draagt die informatie.

Op B2-niveau is het belangrijk om niet alleen losse patronen te herkennen, maar ook het verband ertussen te zien. Vergelijk Dw i wedi gwneud ‘Ik heb gedaan’, Roeddwn i wedi gwneud ‘Ik had gedaan’ en Byddaf i wedi gwneud ‘Ik zal gedaan hebben’. Het element wedi gwneud blijft gelijk; alleen het tijdsperspectief van bod verandert.

Voor Nederlandstaligen is vooral de letterlijke vertaling misleidend. Dw i betekent in deze constructie functioneel ‘ik ben’, maar Dw i wedi gorffen vertaal je gewoonlijk met ‘ik heb het afgemaakt’ of ‘ik ben klaar’, niet woord voor woord met ‘ik ben na het afmaken’. Leer daarom elke combinatie als een Welsh patroon met een eigen betekenis.

Hoe het werkt

Het basisschema

De meeste vormen in dit artikel volgen hetzelfde geraamte:

Betekenis	Schema	Voorbeeld
voltooid	vorm van bod + onderwerp + wedi + berfenw	Dw i wedi bwyta.
doorgaand	vorm van bod + onderwerp + yn + berfenw	Dw i'n bwyta.
net gebeurd	vorm van bod + onderwerp + newydd + berfenw	Dw i newydd fwyta.
nog steeds gaand	vorm van bod + onderwerp + dal i + berfenw	Dw i'n dal i fwyta.

Bij een voornaamwoord hecht yn zich in de spreektaal vaak als 'n aan het voorafgaande woord: Dw i'n gweithio, mae hi'n darllen, roedden nhw'n aros. Voor wedi en newydd staat geen yn: Dw i wedi gweithio en Dw i newydd gyrraedd.

Voltooid met wedi

Wedi + berfenw geeft aan dat een handeling vóór het gekozen referentiepunt is voltooid of dat het resultaat ervan op dat moment relevant is. De Nederlandse vertaling is vaak de voltooid tegenwoordige tijd met hebben of zijn.

Perspectief	Vorm van bod	Voorbeeld	Gewone Nederlandse weergave
nu	Dw i / Mae e / Mae hi ...	Mae hi wedi gadael.	Ze is vertrokken.
eerder verleden	Roeddwn i / Roedd e ...	Roedd e wedi gadael.	Hij was vertrokken.
toekomst	Byddaf i / Bydd e ...	Bydd e wedi gadael.	Hij zal vertrokken zijn.
voorwaardelijk	Byddwn i / Byddai e ...	Byddai e wedi gadael.	Hij zou vertrokken zijn.

De spreektaal gebruikt onder meer dw i, wyt ti, mae e/hi, dyn ni, dych chi en maen nhw voor het heden. In het verleden komen roeddwn i, roeddet ti, roedd e/hi, roedden ni, roeddech chi en roedden nhw voor.

Het verschil tussen heden en verleden zit dus vóór wedi:

• Dw i wedi colli'r allwedd. — Ik ben de sleutel kwijtgeraakt / Ik heb de sleutel verloren.
• Roeddwn i wedi colli'r allwedd. — Ik was de sleutel kwijtgeraakt / Ik had de sleutel verloren.

De tweede vorm is het plusquamperfectum (een handeling die al voltooid was vóór een ander moment in het verleden). Dat andere moment staat vaak in dezelfde zin: Roedd y trên wedi gadael cyn i ni gyrraedd ‘De trein was vertrokken voordat we aankwamen.’

Ontkenning en vragen

Bij ontkenningen komt ddim na het onderwerp en vóór het aspectwoord zoals wedi of yn. Een aspectwoord vertelt hoe de handeling in de tijd wordt bekeken: voltooid, gaand of net gebeurd.

Functie	Welsh	Nederlands
bevestigend	Mae hi wedi ffonio.	Ze heeft gebeld.
ontkennend	Dydy hi ddim wedi ffonio.	Ze heeft niet gebeld.
vraag	Ydy hi wedi ffonio?	Heeft ze gebeld?
verleden ontkennend	Doedd hi ddim wedi ffonio.	Ze had niet gebeld.
verleden vraag	Oedd hi wedi ffonio?	Had ze gebeld?

In alledaags Welsh bestaan regionale en verkorte varianten. Houd in eerste instantie één consequent paradigma aan en let vooral op de vaste plaats van ddim: niet tussen wedi en het hoofdwerkwoord.

Doorgaande handelingen met yn

Bod + yn + berfenw beschrijft een handeling als gaande, herhaald of als algemene activiteit. De tijd van bod bepaalt wanneer:

• Dw i'n darllen. — Ik lees / Ik ben aan het lezen.
• Roeddwn i'n darllen. — Ik was aan het lezen / Ik las.
• Byddwn ni'n teithio yfory. — We zullen morgen reizen.

Het Nederlands maakt vaker een keuze tussen ‘ik lees’ en ‘ik ben aan het lezen’. Het Welsh kan met hetzelfde patroon beide betekenissen toelaten; context en tijdsbepalingen maken het verschil. Bob nos, dw i'n darllen betekent bijvoorbeeld ‘Elke avond lees ik’, niet noodzakelijk ‘ben ik aan het lezen’.

Let op het scherpe contrast:

• Roedd hi'n ysgrifennu'r neges. — Ze was het bericht aan het schrijven.
• Roedd hi wedi ysgrifennu'r neges. — Ze had het bericht geschreven.

Met yn bekijken we de handeling van binnenuit, terwijl die bezig is. Met wedi kijken we erop terug als afgerond.

Een zeer recent resultaat met newydd

Newydd + berfenw betekent dat iets zojuist of pas is gebeurd:

• Dw i newydd gyrraedd. — Ik ben net aangekomen.
• Mae'r plant newydd fynd i'r gwely. — De kinderen zijn net naar bed gegaan.
• Roedden ni newydd ddechrau pan dorrodd y cyfrifiadur. — We waren net begonnen toen de computer kapotging.

Hier staat normaal geen wedi naast newydd. Het Nederlandse ‘net hebben gedaan’ verleidt tot een combinatie als wedi newydd, maar voor de eenvoudige betekenis ‘net’ is bod + newydd + berfenw het heldere basispatroon.

Een handeling die voortduurt met dal i

Dal i + berfenw betekent ‘nog steeds doorgaan met’. In een bevestigende zin verschijnt doorgaans ook yn/'n na het onderwerp:

• Mae e'n dal i gysgu. — Hij slaapt nog steeds.
• Roedd hi'n dal i weithio am hanner nos. — Ze was om middernacht nog steeds aan het werk.
• Wyt ti'n dal i ddysgu Cymraeg? — Ben je nog steeds Welsh aan het leren?

Vergelijk Mae hi'n gweithio ‘Ze werkt / is aan het werk’ met Mae hi'n dal i weithio ‘Ze werkt nog steeds’. Dal i voegt het idee toe dat de situatie langer voortduurt dan verwacht of dan een eerder genoemd moment.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Opmerking
Dw i wedi gorffen yr adroddiad.	Ik heb het verslag afgemaakt.	Voltooid met relevant resultaat.
Mae Siân wedi colli ei ffôn.	Siân is haar telefoon kwijtgeraakt.	De telefoon is nu nog kwijt.
Ydych chi wedi gweld y ffilm hon?	Hebt u / Hebben jullie deze film al gezien?	Beleefde of meervoudige vraag.
Dydyn ni ddim wedi penderfynu eto.	We hebben nog niet besloten.	Ddim staat vóór wedi.
Roedd e wedi mynd adref cyn deg.	Hij was vóór tien uur naar huis gegaan.	Voltooid vóór een verleden tijdstip.
Roeddwn i wedi cau'r ffenestr cyn gadael.	Ik had het raam gesloten voordat ik vertrok.	Twee opeenvolgende gebeurtenissen.
Dw i newydd gyrraedd yr orsaf.	Ik ben net op het station aangekomen.	Zeer recent verleden.
Roedden nhw newydd ddechrau bwyta.	Ze waren net begonnen te eten.	Newydd vanuit een verleden perspectief.
Mae hi'n siarad â'i rheolwr ar hyn o bryd.	Ze praat op dit moment met haar leidinggevende.	Lopende handeling met yn.
Roedd hi'n bwrw glaw pan aethon ni allan.	Het regende toen we naar buiten gingen.	Achtergrondhandeling in het verleden.
Roedd hi'n dal i weithio am hanner nos.	Ze was om middernacht nog steeds aan het werk.	Voortduring met dal i.
Byddwn ni wedi gorffen erbyn dydd Gwener.	We zullen vrijdag klaar zijn.	Voltooid vóór een toekomstig eindpunt.
Byddai hi wedi dod pe bai hi'n gwybod.	Ze zou gekomen zijn als ze het had geweten.	Voorwaardelijk, gevorderd gebruik.

Veelgemaakte fouten

Yn toevoegen na wedi

• Onjuist: Dw i wedi yn gorffen.
• Juist: Dw i wedi gorffen.
• Waarom: Wedi wordt rechtstreeks gevolgd door de berfenw. Yn hoort bij het doorgaande patroon, niet bij de voltooide vorm.

Een Nederlands voltooid deelwoord proberen te maken

• Onjuist patroon: een aparte vorm zoeken die overeenkomt met Nederlands gemaakt.
• Juist: Dw i wedi gwneud.
• Waarom: na wedi staat de gewone berfenw gwneud. Je hoeft geen Welsh equivalent van het voorvoegsel ge- te vormen.

Ddim op de verkeerde plaats zetten

• Onjuist: Dw i wedi ddim gorffen.
• Juist: Dw i ddim wedi gorffen.
• Waarom: in dit spreektaalpatroon volgt ddim op het onderwerp en gaat het vooraf aan wedi.

Yn en wedi verwisselen

• Onjuist voor ‘ze had geschreven’: Roedd hi'n ysgrifennu.
• Juist: Roedd hi wedi ysgrifennu.
• Waarom: de eerste zin betekent dat ze aan het schrijven was; alleen de tweede presenteert het schrijven als voltooid.

Newydd letterlijk behandelen als een gewoon bijwoord

• Onhandig voor de basisbetekenis ‘ik ben net aangekomen’: Dw i wedi newydd gyrraedd.
• Juist: Dw i newydd gyrraedd.
• Waarom: bod + newydd + berfenw is het vaste en eenvoudige patroon voor een zojuist gebeurde handeling.

Elke yn-vorm met ‘aan het’ vertalen

• Te beperkt: Dw i'n gweithio yng Nghaerdydd alleen lezen als ‘Ik ben nu aan het werk in Cardiff’.
• Beter: afhankelijk van de context ook ‘Ik werk in Cardiff’.
• Waarom: het Welsh gebruikt bod + yn + berfenw zowel voor wat nu bezig is als voor gewoonten en duurzame situaties.

Gebruiksnotities

De vormen in dit artikel zijn vooral gangbare spreektaalvormen. In geschreven of formeler Welsh kun je langere vormen tegenkomen, bijvoorbeeld rydw i naast dw i. Ook verschillen noordelijke en zuidelijke spreektaal in voornaamwoorden en vormen van bod. De kernconstructies met wedi, yn, newydd en dal i blijven herkenbaar.

Een voltooide vorm correspondeert niet automatisch één-op-één met de Nederlandse voltooid tegenwoordige tijd. Nederlands kiest in een verhaal soms ‘ik deed’, waar Welsh een resultaat met wedi benadrukt; omgekeerd kan Welsh een eenvoudige verleden vorm gebruiken voor een afgeronde gebeurtenis in een verhaal. Vraag dus niet alleen ‘welke tijd staat er in het Nederlands?’, maar vooral: is de handeling gaande, afgerond, net gebeurd of nog steeds gaande?

Tijdsbepalingen helpen de lezing. Ers dwy awr (‘al twee uur’) richt de aandacht op duur, erbyn dydd Llun (‘uiterlijk/tegen maandag’) op een eindpunt en eto in een ontkenning vaak op ‘nog’: Dw i ddim wedi gorffen eto ‘Ik ben nog niet klaar.’

Verder dan de basis

Hetzelfde systeem reikt verder dan heden en verleden. Met een toekomstige vorm van bod ontstaat een voltooid toekomstperspectief: Bydd hi wedi cyrraedd erbyn chwech ‘Ze zal vóór zes uur aangekomen zijn.’ Het woord erbyn is hierbij nuttig, omdat het een grens of uiterste tijd aangeeft.

Met een voorwaardelijke vorm krijg je een betekenis als ‘zou hebben’: Byddwn i wedi helpu pe bawn i'n gwybod ‘Ik zou geholpen hebben als ik het had geweten.’ Dit patroon komt vaak voor in onwerkelijke voorwaarden en combineert daarom samengestelde tijd met complexere zinsbouw.

Ook passieve betekenissen kunnen met een voltooide vorm samengaan. Een patroon als Mae'r gwaith wedi cael ei orffen betekent ‘Het werk is afgemaakt’. Letterlijk staat er ongeveer dat het werk ‘het afgemaakt worden heeft gekregen’. Dit is nuttig om te herkennen, maar maak eerst de actieve patronen met wedi volledig vertrouwd voordat je zulke langere ketens zelf produceert.

Ten slotte hoeft wedi niet altijd simpelweg een Nederlandse tijd te vertegenwoordigen. Het kan in ruimere constructies een voorafgaande toestand of volgorde aangeven. Kijk daarom steeds naar de hele zin en naar de vorm van bod. Juist die vorm bepaalt vanuit welk moment de spreker terugkijkt.

Oefentips

1. Bouw viertallen. Neem één werkwoord en maak vier zinnen: Dw i'n darllen, Dw i wedi darllen, Dw i newydd ddarllen en Dw i'n dal i ddarllen. Leg telkens hardop het betekenisverschil uit.
2. Verschuif het perspectief. Verander Dw i wedi gorffen eerst in Roeddwn i wedi gorffen en daarna in Byddaf i wedi gorffen. Zo leer je dat wedi + berfenw gelijk blijft en bod de tijd draagt.
3. Luister naar signaalwoorden. Noteer in gesprekken of opnames voorbeelden met wedi, newydd, dal i en eto. Schrijf niet alleen de vertaling op, maar ook of de handeling afgerond, gaand, recent of voortgezet is.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: De onvoltooid verleden tijd van bod — nodig om vormen als roeddwn i en roedden nhw te begrijpen.