Gevorderde betrekkelijke bijzinnen in het Welsh

In het kort

In een gevorderde Welshe betrekkelijke bijzin hangt het verbindingswoord af van de functie van het antecedent (het woord waarnaar de bijzin verwijst). Bij een indirecte relatie staat meestal y/yr en blijft er in de bijzin een voornaamwoordelijke verwijzing staan, zoals ynddo ‘erin’ of ei ‘zijn/haar’. Een ontkennende betrekkelijke bijzin begint doorgaans met nad voor een klinker en na voor een medeklinker.

Overzicht

Een betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over een persoon, zaak of plaats: y ferch sy'n canu betekent ‘het meisje dat zingt’. Op A2-niveau leer je vooral zulke rechtstreekse patronen, waarin het genoemde woord zelf het onderwerp is (wie de handeling uitvoert) of nauw bij het werkwoord hoort. Op B2-niveau krijg je langere relaties: ‘de man wiens auto ik zag’, ‘het huis waarin we woonden’ en ‘het meisje dat niet gelukkig was’.

Daarbij werkt het Welsh anders dan het Nederlands. Het Nederlands zet vaak één betrekkelijk voornaamwoord vooraan — die, dat, wie, waar… in — en laat op de oorspronkelijke plek niets achter. Het Welsh gebruikt bij een indirecte relatie vaak y of yr, maar markeert binnen de bijzin nogmaals welke rol het antecedent heeft. Dat gebeurt met een bezittelijk voornaamwoord, een vervoegde voorzetselvorm of een ander hervattend element: een woord dat als het ware de draad naar het antecedent weer oppakt.

De bouw van de bijzin verandert niet omdat hij betrekkelijk is: verleden, voltooid verleden, tegenwoordige tijd en toekomst blijven hun gewone vormen houden. Juist de combinatie van tijd, ontkenning en hervatting maakt dit onderwerp gevorderd.

Hoe het werkt

1. Rechtstreeks of indirect?

Bepaal eerst welke functie het antecedent binnen de bijzin zou hebben.

Relatie	Nederlandse gedachte	Veelvoorkomend Welsh patroon
onderwerp	de vrouw die kwam	a + werkwoord, of sy(dd) bij een tegenwoordige omschrijving
rechtstreeks voorwerp	het boek dat ik las	a + werkwoord
na een voorzetsel	het huis waarin wij woonden	y/yr + bijzin + vervoegd voorzetsel
bezitter	de man wiens auto ik zag	y/yr + bijzin + bezittelijk voornaamwoord
ontkend	de vrouw die niet kwam	na/nad + ontkennende bijzin

Bij een directe relatie neemt a de plaats in van het onderwerp of het rechtstreeks voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat):

• y llyfr a ddarllenais i — het boek dat ik las
• y dyn a ddaeth ddoe — de man die gisteren kwam

Na a treedt gewoonlijk de zachte mutatie op: darllenais wordt hier ddarllenais, en daeth wordt ddaeth. Bij een tegenwoordige bevestigende zin met een naamwoordelijk of voorzetselgezegde zie je vaak sy(dd):

• y ferch sy'n hapus — het meisje dat gelukkig is
• y bobl sydd yn yr ardd — de mensen die in de tuin zijn

Het kernonderwerp van dit artikel is echter de indirecte relatie. Het antecedent staat dan in gedachten achter een voorzetsel of is een bezitter. In dat geval is een eenvoudige omzetting met alleen a niet genoeg.

2. Indirecte betrekkelijke bijzinnen met y/yr

Y staat in het algemeen voor een medeklinker en yr voor een klinker. De vorm y verschijnt ook voor bepaalde halfklinkerachtige beginletters, zoals in y mae. In natuurlijke zinnen moet je daarom vooral veelvoorkomende combinaties als geheel leren: y mae, yr oedd, y bydd.

Het basisschema is:

antecedent + y/yr + volledige bijzin + hervattend element

Vergelijk:

• losse zin: Buon ni'n byw yn y tŷ — We hebben in het huis gewoond.
• betrekkelijk: y tŷ y buon ni'n byw ynddo — het huis waarin we hebben gewoond

Ynddo betekent letterlijk ongeveer ‘erin’ en verwijst terug naar y tŷ. Het voorzetsel yn verdwijnt dus niet; het keert terug als een vervoegde voorzetselvorm. Dat verschilt van Nederlands waarin, waar voorzetsel en verwijzing samen vooraan staan.

Veel voorzetsels hebben zulke vormen:

Gewoon voorzetsel	Hervattende vorm in een voorbeeld	Betekenis in de context
yn	ynddo / ynddi / ynddyn nhw	erin, in hem/haar/ze
gyda	gydag ef / gyda hi	met hem/haar
i	iddo / iddi / iddyn nhw	aan/voor hem, haar, hen
am	amdano / amdani / amdanyn nhw	over hem, haar, hen
o	ohono / ohoni / ohonyn nhw	van/uit hem, haar, hen

De keuze voor mannelijk, vrouwelijk of meervoud volgt het antecedent. Voor zaken moet je dus ook het grammaticale geslacht van het Welshe zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, zaak of begrip) kennen. Tŷ is mannelijk, vandaar ynddo.

3. Bezit: een hervattend bezittelijk voornaamwoord

Bij ‘wiens’ of ‘waarvan’ blijft in het Welsh vaak een bezittelijk element in de bijzin staan:

• y dyn y gwelais i ei gar — de man wiens auto ik zag
• y ferch y darllenais i ei herthygl — het meisje van wie ik het artikel las

Het schema is:

bezitter + y/yr + bijzin + ei + bezit

Het woord ei kan ‘zijn’ én ‘haar’ betekenen. De mutatie van het volgende woord helpt het verschil hoorbaar en zichtbaar te maken. Mannelijk ei veroorzaakt doorgaans zachte mutatie: car → ei gar ‘zijn auto’. Vrouwelijk ei veroorzaakt aanblazende mutatie waar die mogelijk is en voegt vóór een klinker vaak h- toe: erthygl → ei herthygl ‘haar artikel’. Niet ieder woord laat het verschil even duidelijk zien.

Een Nederlandse leerder is geneigd wiens woord voor woord te willen vervangen. Doe dat niet. Bouw eerst een gewone Welshe zin — ‘ik zag zijn auto’ — en zet daar vervolgens de bezitter met y/yr voor.

4. Ontkennende bijzinnen met na en nad

Een bevestigende relatieve a wordt bij ontkenning niet simpelweg gevolgd door ddim. De negatieve betrekkelijke voegvorm is doorgaans:

• na voor een medeklinker: y dyn na ddaeth — de man die niet kwam
• nad voor een klinker: y ferch nad oedd yn hapus — het meisje dat niet gelukkig was

Voor vormen van bod ‘zijn’ zijn vooral deze combinaties nuttig:

Tijd of vorm	Bevestigend	Ontkennend
tegenwoordige tijd	sy(dd) yn… / y mae…	nad yw…
verleden toestand	yr oedd…	nad oedd…
toekomst	y bydd…	na fydd…
voltooide constructie	y mae wedi…	nad yw wedi…

In spreektaal kunnen vormen en uitspraak variëren, maar het onderscheid na + medeklinker tegenover nad + klinker is een veilige schrijftaalbasis. Let bovendien op de mutatie na na: daeth verschijnt als ddaeth, bydd als fydd.

5. Verschillende tijden behouden

De betrekkelijke constructie legt geen eigen tijd op. Kies de tijd die de bedoelde gebeurtenis nodig heeft en voeg daarna de juiste relatieve verbinding toe.

Betekenis	Patroon	Voorbeeld
huidige toestand	sy(dd) of y mae	y swydd sy'n cymryd llawer o amser
afgeronde gebeurtenis	a + verleden werkwoord	y llythyr a anfonais i
durende toestand in het verleden	yr oedd	y pentref yr oedd hi'n byw ynddo
eerdere gewoonte/ervaring	y bu… yn	y tŷ y buon ni'n byw ynddo
toekomstige situatie	y bydd	y cwrs y byddan nhw'n ei ddilyn
ontkende toekomstige situatie	na fydd	y cyfarfod na fydda i'n mynd iddo

Bij samengestelde werkwoordsvormen kan het hervattende element vóór het werkwoordelijke deel staan: y cwrs y byddan nhw'n ei ddilyn — letterlijk ongeveer ‘de cursus die zij hem/haar zullen volgen’. In goed Nederlands vertaal je dat eenvoudig als ‘de cursus die ze zullen volgen’.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Opmerking
Y dyn y gwelais i ei gar oedd y mecanig.	De man wiens auto ik zag, was de monteur.	Bezit met mannelijk ei; car wordt gar.
Dyma'r ferch y darllenais i ei herthygl.	Dit is het meisje van wie ik het artikel las.	Bezit met vrouwelijk ei en h- voor een klinker.
Dyna'r tŷ y buon ni'n byw ynddo.	Dat is het huis waarin we vroeger woonden.	Ynddo hervat het mannelijke tŷ.
Y pentref yr oedd hi'n byw ynddo oedd yn dawel.	Het dorp waarin zij woonde, was rustig.	Verleden toestand met yr oedd.
Dw i'n cofio'r athro y dysgon ni lawer ganddo.	Ik herinner me de leraar van wie we veel leerden.	Ganddo verwijst terug naar de leraar.
Y ferch nad oedd yn hapus aeth adref yn gynnar.	Het meisje dat niet gelukkig was, ging vroeg naar huis.	Nad staat voor de klinker van oedd.
Y dyn na ddaeth ddoe yw'r rheolwr.	De man die gisteren niet kwam, is de manager.	Na en zachte mutatie: daeth → ddaeth.
Y plant nad ydyn nhw wedi gorffen sy'n aros yma.	De kinderen die nog niet klaar zijn, wachten hier.	Ontkende voltooide constructie.
Y llyfr a ddarllenais i ar y trên oedd yn wych.	Het boek dat ik in de trein las, was geweldig.	Direct voorwerp: a, niet y met hervatting.
Y fenyw a ddaeth i mewn oedd fy meddyg.	De vrouw die binnenkwam, was mijn arts.	Het antecedent is onderwerp van daeth.
Y cwrs y byddan nhw'n ei ddilyn sy'n dechrau ddydd Llun.	De cursus die zij gaan volgen, begint maandag.	Toekomst met hervattend ei.
Y cyfarfod na fydda i'n mynd iddo yw'r un olaf.	De vergadering waar ik niet naartoe zal gaan, is de laatste.	Ontkenning plus hervattend iddo.
Y bobl rydyn ni'n siarad amdanyn nhw sy'n byw yma.	De mensen over wie we praten, wonen hier.	Meervoudige vorm amdanyn nhw.

Veelgemaakte fouten

1. Een Nederlands betrekkelijk woord letterlijk kopiëren

• Onjuist: y tŷ yn y buon ni'n byw
• Juist: y tŷ y buon ni'n byw ynddo
• Waarom: Bij een indirecte relatie staat het voorzetsel niet als los Nederlands in vóór de bijzin. Ynddo hervat tŷ binnen de bijzin.

2. Het hervattende element weglaten

• Onjuist: y dyn y gwelais i gar
• Juist: y dyn y gwelais i ei gar
• Waarom: De bijzin moet uitdrukken van wie de auto is. Ei legt die bezitsrelatie vast.

3. A gebruiken voor elke betrekkelijke bijzin

• Onjuist: y pentref a buon ni'n byw ynddo
• Juist: y pentref y buon ni'n byw ynddo
• Waarom: Pentref hoort inhoudelijk bij het voorzetsel yn. Dat is een indirecte relatie, waarvoor hier y met ynddo nodig is.

4. Ddim toevoegen alsof het een gewone hoofdzin is

• Onjuist: y ferch a oedd ddim yn hapus
• Juist: y ferch nad oedd yn hapus
• Waarom: Een ontkennende relatieve verbinding gebruikt nad vóór de klinker van oedd.

5. Na en nad omwisselen

• Onjuist: y dyn nad ddaeth; y ferch na oedd yn hapus
• Juist: y dyn na ddaeth; y ferch nad oedd yn hapus
• Waarom: Gebruik als schrijftaalregel na vóór een medeklinker en nad vóór een klinker.

6. De tijd van de Nederlandse vertaling blind volgen

• Onjuist: automatisch oedd gebruiken zodra Nederlands woonde heeft
• Juist: kies bijvoorbeeld yr oedd hi'n byw ynddo voor een durende toestand, maar y bu hi'n byw ynddo wanneer een afgesloten woonperiode als geheel centraal staat
• Waarom: De relatieve constructie kiest de tijd niet voor je. Aspect — hoe een gebeurtenis in de tijd wordt bekeken — blijft betekenis dragen.

Gebruiksnotities

In alledaags Welsh bestaan er duidelijke regionale en stilistische verschillen. Vooral vormen van bod, persoonlijke voornaamwoorden en vervoegde voorzetsels klinken in het noorden soms anders dan in het zuiden. Ook sy en sydd zijn varianten van dezelfde relatieve vorm; sy is zeer gewoon in de spreektaal, terwijl sydd vaak vollediger of formeler oogt. Probeer binnen één tekst een samenhangende variant te gebruiken, maar leer beide herkennen.

In informele spraak worden klanken en woorden geregeld samengetrokken. Dat verandert het onderliggende patroon niet. Voor zorgvuldig geschreven Welsh zijn de volledige vormen uit dit artikel een betrouwbaar uitgangspunt. Bij luisteren is het nuttiger te zoeken naar het hervattende voorzetsel — ynddo, iddi, amdanyn nhw — dan elk afzonderlijk woord te willen horen.

De Nederlandse vertaling hoeft de Welshe vorm niet na te bootsen. Y tŷ y buon ni'n byw ynddo wordt natuurlijk ‘het huis waarin we woonden’ of ‘het huis waar we in woonden’. Een vertaling als ‘het huis dat we erin woonden’ laat wel de Welshe bouw zien, maar is geen normaal Nederlands.

Verder dan de basis

Voorzetsel vooraan in formele stijl

In formeler of literair Welsh kun je constructies tegenkomen waarin een voorzetsel nadrukkelijker vóór de relatieve verbinding staat. De precieze vorm hangt samen met register en traditionele schrijftaal. Voor actief gebruik is het meestal veiliger eerst het productieve patroon met y/yr en een hervattende vorm te beheersen. Voor begrijpend lezen moet je wel weten dat niet elke schrijver dezelfde woordvolgorde kiest.

Hervatting bij een rechtstreeks voorwerp

Ook een rechtstreeks voorwerp kan in perifrastische tijden (werkwoordsvormen opgebouwd uit bod plus een ander werkwoord) door ei worden hervat:

• y llyfr y mae hi'n ei ddarllen — het boek dat zij leest
• y gwaith yr oeddwn i'n ei wneud — het werk dat ik aan het doen was
• y ffilm y byddwn ni'n ei gweld — de film die wij zullen zien

Dit lijkt op bezit, omdat hetzelfde ei wordt gebruikt, maar de functie verschilt. In ei gar bepaalt ei wie de auto bezit; in ei ddarllen markeert het dat ‘het boek’ het voorwerp van ‘lezen’ is. Kijk dus naar het woord na ei: een zelfstandig naamwoord wijst vaak op bezit, een werkwoordsvorm op een hervat voorwerp.

Lange bijzinnen overzichtelijk houden

Een antecedent kan ver van zijn hervattende element staan:

Y penderfyniad y dywedodd y pwyllgor y byddai'n rhaid i ni ei dderbyn…
‘Het besluit waarvan de commissie zei dat we het zouden moeten aanvaarden…’

Bij zulke zinnen helpt het om van buiten naar binnen te lezen. Zoek eerst het antecedent (y penderfyniad), daarna de relatieve ingang (y), en pas dan het hervattende ei bij dderbyn. Deze ontleding voorkomt dat je ei ten onrechte als gewoon bezit vertaalt.

Oefentips

1. Bouw vanuit een losse zin. Schrijf eerst Roedden ni'n byw yn y tŷ. Vervang daarna yn y tŷ door ynddo en zet y tŷ y… ervoor. Zo wordt de hervatting logisch in plaats van een losse regel.
2. Maak contrastparen. Oefen telkens bevestigend en ontkennend: y dyn a ddaeth tegenover y dyn na ddaeth; y ferch yr oedd yn hapus tegenover y ferch nad oedd yn hapus.
3. Markeer drie onderdelen. Onderstreep in leesteksten het antecedent, omcirkel y/yr/na/nad en verbind dit met ei, ynddo, iddi of een vergelijkbare vorm. Herhaal de hele woordgroep hardop, zodat je niet alleen losse tabellen leert.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Eenvoudige betrekkelijke bijzinnen — de basispatronen met rechtstreekse relaties waarop deze constructies voortbouwen.