Betrekkelijke voornaamwoorden met voorzetsels in het Catalaans

In het kort

Na een voorzetsel gebruikt het Catalaans voor personen meestal qui en voor zaken vaak què: la persona amb qui parlo en el projecte en què participo. De vormen el qual, la qual, els quals, les quals kunnen naar personen én zaken verwijzen en zijn vooral nuttig voor duidelijkheid of na langere voorzetselgroepen. Het voorzetsel staat vóór het betrekkelijk voornaamwoord; standaardtaal vermijdt dus een los voorzetsel aan het einde van de bijzin.

Overzicht

Een betrekkelijke bijzin is een zinsdeel dat extra informatie geeft over een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak, plaats of begrip). In la persona amb qui parlo geeft amb qui parlo meer informatie over la persona. Dat voorafgaande woord heet het antecedent: het woord waarnaar het betrekkelijk voornaamwoord terugverwijst.

Op A2-niveau volstaat vaak que zonder voorzetsel: el llibre que llegeixo (‘het boek dat ik lees’). Op B1-niveau ontstaan constructies waarin het werkwoord of de betekenis wél een voorzetsel vereist: spreken met iemand, schrijven aan iemand, deelnemen aan iets of werken voor een organisatie. Dan moet dat Catalaanse voorzetsel vóór het betrekkelijk voornaamwoord komen: amb qui, a qui, en què, per a la qual.

Voor Nederlandstaligen voelt een deel hiervan vertrouwd: ook wij zeggen de collega met wie ik werk. Bij zaken gebruikt het Nederlands echter vaak een woord met waar, zoals waarmee, waarover of waarin. Het Catalaans heeft niet één vorm die al die Nederlandse woorden letterlijk nabootst. Je kiest eerst het voorzetsel dat het Catalaanse werkwoord nodig heeft en daarna què of een passende vorm van el qual.

Hoe het werkt

Stap 1: bepaal welk voorzetsel nodig is

Het voorzetsel wordt niet door het Nederlandse waar-woord bepaald, maar door de Catalaanse woordcombinatie. Leer een werkwoord daarom samen met zijn vaste voorzetsel:

Catalaanse combinatie	Betekenis	In een betrekkelijke bijzin
parlar amb algú	met iemand praten	la persona amb qui parlo
parlar de/d'alguna cosa	over iets praten	el tema de què parlem
escriure a algú	iemand schrijven	la persona a qui escric
participar en un projecte	aan een project deelnemen	el projecte en què participo
treballar per a una empresa	voor een bedrijf werken	l'empresa per a la qual treballo

Het Nederlands kan hetzelfde voorzetsel soms anders weergeven. Parlar del problema betekent bijvoorbeeld ‘over het probleem praten’, hoewel de op zichzelf meestal als ‘van’ wordt geleerd. Vertaal daarom niet eerst waarover woord voor woord.

Stap 2: kies de vorm op basis van de verwijzing

Verwijzing	Gewone keuze	Voorbeeld	Belangrijkste beperking
persoon	qui	l'amic amb qui viatjo	Alleen voor personen of als personen voorgestelde wezens
zaak, onderwerp of begrip	què	la qüestió de què parlem	Met accent; vooral na de korte voorzetsels a, amb, de, en, per
persoon of zaak	el qual, la qual, els quals, les quals	la qüestió de la qual parlem	Stemt in geslacht en getal overeen met het antecedent
plaats	vaak on	la casa on visc	Kan in veel plaatselijke betekenissen en què vervangen

Qui verandert niet van vorm: la dona amb qui, els veïns de qui. Què verandert evenmin, maar draagt in deze functie altijd een accent. Dat accent onderscheidt het van het onbeklemtoonde que in een eenvoudige betrekkelijke bijzin.

De reeks el qual past zich wel aan het antecedent aan:

Antecedent	Vorm	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	el qual	el document en el qual consta l'acord
vrouwelijk enkelvoud	la qual	la sala en la qual ens reunim
mannelijk meervoud	els quals	els criteris segons els quals decidim
vrouwelijk meervoud	les quals	les normes segons les quals actuem

De overeenkomst wordt bepaald door het antecedent, niet door een ander zelfstandig naamwoord verderop in de zin. Bij l'empresa per a la qual treballo is de vorm vrouwelijk enkelvoud omdat empresa vrouwelijk enkelvoud is.

Stap 3: zet het voorzetsel ervoor

De basisvolgorde is:

antecedent + voorzetsel + betrekkelijk voornaamwoord + rest van de bijzin

Zo wordt Parlo amb la persona gecombineerd met La persona és la directora tot La persona amb qui parlo és la directora. Het voorzetsel amb verhuist samen met qui naar het begin van de bijzin.

In verzorgd Nederlands doen we vaak hetzelfde: de persoon met wie ik praat. In informele Nederlandse zinnen kan een voorzetsel ook achteraan belanden, bijvoorbeeld het gereedschap waar ik mee werk. Neem die woordvolgorde niet over in het Catalaans: l'eina amb què treballo is de veilige standaardvorm.

Samentrekkingen met el qual

Voor een vorm van el qual gelden de gewone Catalaanse samentrekkingen van voorzetsel en lidwoord:

Combinatie	Resultaat	Voorbeeld
a + el qual / els quals	al qual / als quals	el curs al qual m'he inscrit
de + el qual / els quals	del qual / dels quals	el tema del qual parlàvem
per + el qual / els quals	pel qual / pels quals	el camí pel qual hem vingut
per a + el qual / els quals	per al qual / per als quals	el projecte per al qual busquem diners

Bij vrouwelijke vormen is er geen samentrekking: a la qual, de la qual, per la qual, per a la qual. Ook na amb blijven de delen los: amb el qual, amb la qual.

Què of el qual?

Na de korte voorzetsels a, amb, de, en en per is què een compacte, heel gewone keuze voor zaken: el tema de què parlàvem. El qual en zijn andere vormen drukken in zulke gevallen meestal dezelfde grammaticale relatie uit: el tema del qual parlàvem. De langere vorm kan duidelijker zijn wanneer er meerdere mogelijke antecedenten staan of wanneer de zin formeel en precies moet klinken.

Na langere voorzetsels en voorzetselachtige uitdrukkingen is een qual-vorm doorgaans de veiligste standaardkeuze: la norma segons la qual actuem, la decisió contra la qual van protestar. Deze vorm laat bovendien direct het geslacht en getal van het antecedent zien.

Waarom gewoon que niet volstaat

Que is de basisvorm wanneer het zelf onderwerp of lijdend voorwerp is. Het lijdend voorwerp is wie of wat rechtstreeks de handeling ondergaat: el llibre que llegeixo. Zodra een noodzakelijk voorzetsel de relatie uitdrukt, kies je niet zomaar voorzetsel + que. Vergelijk:

• La noia que veus — het meisje dat je ziet; geen voorzetsel.
• La noia amb qui parles — het meisje met wie je praat.
• El tema de què parles — het onderwerp waarover je praat.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Opmerking
La persona amb qui parlo és la directora.	De persoon met wie ik praat, is de directrice.	Qui verwijst naar een persoon.
La persona a qui vaig escriure encara no ha respost.	De persoon aan wie ik schreef, heeft nog niet geantwoord.	Escriure a algú vereist a.
La professora de qui et parlava viu a Girona.	De docente over wie ik je vertelde, woont in Girona.	Catalaans parlar de wordt Nederlands ‘praten over’.
El tema del qual parlàvem és complicat.	Het onderwerp waarover we praatten, is ingewikkeld.	Del qual is de + el qual.
El tema de què parlàvem és complicat.	Het onderwerp waarover we praatten, is ingewikkeld.	De compactere variant met què.
L'empresa per a la qual treballo exporta vi.	Het bedrijf waarvoor ik werk, exporteert wijn.	La qual stemt overeen met empresa.
Aquest és el motiu pel qual vam marxar aviat.	Dit is de reden waarom we vroeg vertrokken.	Vaste, veelvoorkomende verbinding el motiu pel qual.
El projecte en què participem acaba al juny.	Het project waaraan we deelnemen, eindigt in juni.	Participar en bepaalt het voorzetsel.
La sala en la qual ens reunim és al primer pis.	De zaal waarin we vergaderen, is op de eerste verdieping.	De qual-vorm maakt de verwijzing expliciet.
L'eina amb què tallo el pa és molt esmolada.	Het gereedschap waarmee ik het brood snijd, is erg scherp.	Què verwijst naar een zaak.
Els companys amb els quals comparteixo despatx són molt amables.	De collega's met wie ik een kantoor deel, zijn erg aardig.	Mannelijk meervoud: els quals.
La ciutat on visc és tranquil·la.	De stad waar ik woon, is rustig.	Bij een plaats is on vaak natuurlijker dan en què.
La ciutat en què visc és tranquil·la.	De stad waarin ik woon, is rustig.	Ook correct: de plaats wordt met en què verbonden.
Les condicions segons les quals es concedeix l'ajut són públiques.	De voorwaarden waaronder de steun wordt toegekend, zijn openbaar.	Na segons is een qual-vorm de duidelijke keuze.

Veelgemaakte fouten

1. Que zonder accent na een voorzetsel gebruiken

• Fout: El projecte en que participo.
• Goed: El projecte en què participo.
• Waarom: Voor een zaak staat na een kort voorzetsel het beklemtoonde betrekkelijke què, met accent. Que zonder accent hoort bij een andere zinsbouw.

2. Qui voor een zaak gebruiken

• Fout: L'ordinador amb qui treballo.
• Goed: L'ordinador amb què treballo.
• Ook goed: L'ordinador amb el qual treballo.
• Waarom: Qui verwijst naar een persoon, niet naar een gewone zaak zoals een computer.

3. Het Nederlandse voorzetsel letterlijk overnemen

• Fout: El company sobre qui confio.
• Goed: El company en qui confio.
• Waarom: Het Nederlands gebruikt ‘vertrouwen op’, maar de Catalaanse verbinding is confiar en. Het Nederlandse voorzetsel bepaalt de Catalaanse keuze dus niet.

4. De qual-vorm niet laten overeenkomen

• Fout: L'empresa per al qual treballo.
• Goed: L'empresa per a la qual treballo.
• Waarom: Empresa is vrouwelijk enkelvoud, dus je hebt la qual nodig. Alleen bij el en els ontstaat de samentrekking al/als of per al/per als.

5. Het voorzetsel aan het einde laten staan

• Fout: La persona qui parlo amb.
• Goed: La persona amb qui parlo.
• Waarom: Dit is invloed van informele Nederlandse zinnen zoals ‘de persoon waar ik mee praat’. In het Catalaans staat het voorzetsel vóór het betrekkelijk voornaamwoord.

6. Een extra voornaamwoord herhalen

• Fout: La casa en què hi visc.
• Goed: La casa en què visc.
• Waarom: En què vervult de plaatsfunctie al. Het zwakke voornaamwoord hi nogmaals toevoegen maakt de standaardzin overbodig dubbel.

Gebruiksnotities

Qui is bij personen meestal kort en natuurlijk: l'amic amb qui surto. Een qual-vorm is niet onjuist: l'amic amb el qual surto, maar klinkt vaak explicieter of formeler. Bij zaken zijn zowel de què als del qual mogelijk wanneer de zinsbouw dat toelaat; de eerste vorm is bondiger, de tweede kan dubbelzinnigheid voorkomen.

On is handig wanneer het antecedent echt een plaats is: el poble on vaig néixer. Gebruik on niet automatisch voor elk Nederlands waar. In de reden waarom gaat het niet om een plaats; daar past bijvoorbeeld el motiu pel qual. Evenmin wordt het instrument waarmee een plaatsconstructie: l'instrument amb què.

Let ook op het verschil tussen per en per a. In een verbinding als treballar per a una empresa drukt per a uit voor welke organisatie iemand werkt, zodat l'empresa per a la qual treballo logisch is. Het precieze gebruik van per en per a varieert enigszins per gebied en stijl. Voor een leerder is het verstandig de vorm te volgen die bij de vaste woordcombinatie en de gekozen standaard hoort, in plaats van elke Nederlandse voor automatisch hetzelfde te vertalen.

Een komma verandert de keuze van het voornaamwoord niet, maar wel de betekenis van de hele bijzin. Zonder komma beperkt de bijzin de groep: Els estudiants amb qui he parlat... bedoelt de studenten met wie ik daadwerkelijk heb gesproken. Met komma's geeft de bijzin bijkomende informatie over een al bepaalde persoon of groep: La Marta, amb qui he parlat aquest matí, vindrà demà.

Verder dan de basis

Bezit uitdrukken met del qual

Op hoger niveau kan een vorm van del qual een bezitsrelatie leggen. Het bezeten zelfstandig naamwoord staat dan vóór deze vorm:

• Una autora els llibres de la qual s'han traduït al neerlandès. — Een auteur van wie de boeken in het Nederlands zijn vertaald.
• Una empresa els productes de la qual es venen arreu. — Een bedrijf waarvan de producten overal worden verkocht.

De vorm de la qual verwijst in beide zinnen naar het vrouwelijke enkelvoud autora of empresa. Het lidwoord van els llibres en els productes hoort bij de bezeten zaken. Daardoor kan één groep twee verschillende overeenkomsten bevatten; lees de zin dus van het antecedent uit.

Naar een hele voorafgaande mededeling verwijzen

Met la qual cosa kan het Catalaans naar de inhoud van een volledige vorige zin verwijzen. Na per ontstaat de vaste verbinding per la qual cosa, ‘waardoor’ of ‘om welke reden’:

• El tren va arribar tard, per la qual cosa vam perdre la connexió. — De trein kwam te laat, waardoor we de aansluiting misten.

La qual cosa verwijst hier niet naar el tren, maar naar het hele feit dat de trein te laat kwam. Dit is vooral nuttig in geschreven uitleg en zakelijke teksten.

Duidelijkheid in lange zinnen

Omdat el qual geslacht en getal zichtbaar maakt, kan deze vorm een lange zin makkelijker leesbaar maken. Vergelijk een korte alledaagse vorm als el document de què parlem met els documents annexos del contracte, segons els quals es calcularà l'import. In complexe of juridische formuleringen helpt els quals de lezer om de relatie te volgen. Dat maakt de vorm niet automatisch ‘beter’; in een eenvoudige zin is què vaak juist natuurlijker.

Oefentips

1. Leer werkwoord en voorzetsel als één geheel. Maak kaartjes met parlar de, parlar amb, escriure a, participar en en treballar per a. Bouw daarna bij elke combinatie een zin met qui, què of el qual.
2. Zet Nederlandse woorden met waar om in twee stappen. Onderstreep in het project waaraan ik deelneem eerst de betekenis ‘deelnemen aan’. Zoek dan de Catalaanse combinatie participar en en maak el projecte en què participo.
3. Oefen de vier overeenkomsten hardop. Wissel één antecedent: el curs al qual, la reunió a la qual, els cursos als quals, les reunions a les quals. Zo worden zowel de overeenkomst als de samentrekkingen automatisch.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Eenvoudige betrekkelijke bijzinnen — leer eerst hoe que en on een basisbijzin met een antecedent verbinden.
• Vervolg: Gevorderde betrekkelijke bijzinnen — bouw verder met complexere verwijzingen, langere voorzetselgroepen en stilistische keuzes.