Betrekkelijke voornaamwoorden in het Oekraïens

In het kort

Het Oekraïens verbindt een zelfstandig naamwoord vaak met een nadere uitleg door який: жінка, яку я знаю — ‘de vrouw die ik ken’. Який past zich in geslacht en getal aan het voorafgaande woord aan, maar krijgt zijn naamval door zijn eigen functie in de bijzin. Het onveranderlijke що is een veelgebruikt alternatief; котрий klinkt doorgaans formeler of boekachtiger.

Overzicht

Een betrekkelijk voornaamwoord verwijst terug naar een eerder genoemd woord en leidt een bijzin in die daar meer over vertelt. In Люди, які прийшли (‘De mensen die zijn gekomen’) verwijst які naar люди. Zo'n bijzin heet een betrekkelijke of bijvoeglijke bijzin: een zinsdeel dat een persoon, zaak of begrip nader omschrijft.

Dit onderwerp hoort bij niveau B1, omdat je er langere en natuurlijkere zinnen mee kunt maken. In plaats van Я знаю жінку. Вона працює тут (‘Ik ken een vrouw. Zij werkt hier’) kun je zeggen: Я знаю жінку, яка працює тут (‘Ik ken een vrouw die hier werkt’).

Voor Nederlandstaligen is vooral de verbuiging nieuw. Het Nederlands gebruikt hoofdzakelijk die en dat, waarbij de vorm meestal door het voorafgaande zelfstandig naamwoord wordt bepaald. In het Oekraïens moet je daarnaast bepalen welke naamval nodig is. Een naamval is een vorm die laat zien welke taak een woord in de zin heeft, bijvoorbeeld onderwerp, lijdend voorwerp of deel van een voorzetselgroep.

Hoe het werkt

De kernconstructie

De gewone volgorde is:

zelfstandig naamwoord + komma + betrekkelijk voornaamwoord + bijzin

• чоловік, який тут працює — de man die hier werkt
• книга, яку я читаю — het boek dat ik lees
• місто, у якому ми живемо — de stad waarin wij wonen

In geschreven Oekraïens staat er een komma tussen de hoofdzin en de betrekkelijke bijzin. Dat is anders dan in het Nederlands, waar een beperkende bijzin vaak zonder komma staat: ‘de student die daar zit’. Neem de Oekraïense komma dus niet automatisch over uit de Nederlandse vertaling, maar leer haar als onderdeel van de Oekraïense constructie.

Stap 1: kies geslacht en getal

Який gedraagt zich als een bijvoeglijk naamwoord. De basisvorm hangt af van het woord waarnaar het verwijst, het antecedent (het eerder genoemde woord):

Antecedent	Basisvorm	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	який	студент, який… — de student die…
vrouwelijk enkelvoud	яка	жінка, яка… — de vrouw die…
onzijdig enkelvoud	яке	місце, яке… — de plaats die…
meervoud	які	люди, які… — de mensen die…

Deze overeenkomst bepaalt alleen het geslacht en getal. De uiteindelijke vorm hangt ook af van de functie binnen de bijzin.

Stap 2: bepaal de naamval in de bijzin

Vraag niet welke naamval het antecedent in de hoofdzin heeft. Kijk alsof de bijzin een losse zin is.

• Я знаю жінку, яка працює тут. — Ik ken een vrouw die hier werkt.
  • Hoofdzin: жінку is het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), dus accusatief.
  • Bijzin: яка verricht de handeling працює, dus nominatief, de naamval van het onderwerp.
• Це жінка, яку я знаю. — Dit is de vrouw die ik ken.
  • In de bijzin ken ik haar. Яку is daarom het lijdend voorwerp en staat in de accusatief.

De volledige verbuiging van який is:

Naamval en functie	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
nominatief — onderwerp	який	яка	яке	які
genitief — onder meer bezit, ‘van’; na bepaalde voorzetsels	якого	якої	якого	яких
datief — meewerkend voorwerp, vaak ‘aan/voor wie’	якому	якій	якому	яким
accusatief — lijdend voorwerp	який / якого	яку	яке	які / яких
instrumentalis — onder meer ‘met/door’	яким	якою	яким	якими
locatief — na plaats- en andere voorzetsels	якому	якій	якому	яких

Bij de mannelijke en meervoudige accusatief speelt bezieldheid mee. Bij personen en dieren is de vorm gelijk aan de genitief: чоловік, якого я бачу en люди, яких ми запросили. Bij zaken is de vorm gelijk aan de nominatief: фільм, який я дивлюся en книги, які я купив.

Voorzetsel en naamval blijven samen

Een voorzetsel staat vóór de verbogen vorm:

• дім, у якому я живу — het huis waarin ik woon
• подруга, з якою я розмовляю — de vriendin met wie ik praat
• проєкт, над яким ми працюємо — het project waaraan we werken
• люди, для яких це важливо — de mensen voor wie dit belangrijk is

Het voorzetsel bepaalt de naamval zoals elders in het Oekraïens. У met een plaats vraagt hier de locatief (у якому), з in de betekenis ‘met’ de instrumentalis (з якою) en для de genitief (для яких).

Het Nederlands maakt vaak één woord van voorzetsel en waar: ‘waarin’, ‘waarmee’, ‘waarover’. Doe dat patroon niet letterlijk na. Het Oekraïens gebruikt twee losse woorden en verbuigt het voornaamwoord: у якому, з яким, про який.

Який, що en котрий

Vorm	Verbuiging	Gewoon gebruik
який	ja, naar geslacht, getal en naamval	neutrale, duidelijke standaardkeuze voor personen en zaken
що	nee	zeer gebruikelijk, vooral als onderwerp of lijdend voorwerp; ook vast na woorden als все
котрий	zoals який	formeler of boekachtiger; soms gebruikt om herhaling te vermijden

Що is onveranderlijk:

• книга, що лежить на столі — het boek dat op tafel ligt
• книга, що я читаю — het boek dat ik lees
• все, що мені потрібно — alles wat ik nodig heb

Hoewel що vaak met spontane spreektaal wordt geassocieerd, is het niet alleen informeel: je komt het ook in gewone verzorgde teksten tegen. Bij een voorzetsel of wanneer de naamvalsverhouding duidelijk zichtbaar moet zijn, is який meestal handiger: місто, у якому…, niet місто, у що….

Котрий heeft dezelfde uitgangen als який: котрий, котра, котре, котрі; котрого, котрій, котрими enzovoort. Als betrekkelijk voornaamwoord klinkt het vaak schrijftaliger: документ, котрий було підписано. In alledaagse taal is який meestal de veiligste keuze.

Voorbeelden in context

Oekraïens	Nederlands	Toelichting
Жінка, яку я знаю, живе у Львові.	De vrouw die ik ken, woont in Lviv.	яку is vrouwelijk accusatief: ik ken haar.
Дім, у якому я живу, дуже старий.	Het huis waarin ik woon, is erg oud.	у якому staat in de locatief na у.
Люди, які прийшли раніше, уже чекають.	De mensen die eerder zijn gekomen, wachten al.	які is het onderwerp van de bijzin.
Все, що мені потрібно, лежить у сумці.	Alles wat ik nodig heb, zit in de tas.	Na все is що de natuurlijke keuze.
Це фільм, який ми дивилися вчора.	Dit is de film die we gisteren hebben bekeken.	Onbezield mannelijk lijdend voorwerp: який.
Ось лікар, якого мені порадили.	Hier is de arts die mij werd aangeraden.	Een persoon als lijdend voorwerp: якого.
Я подзвонив колезі, якій обіцяв допомогти.	Ik belde de collega aan wie ik hulp had beloofd.	якій is vrouwelijk datief.
Вона зустріла друзів, з якими навчалася.	Ze ontmoette vrienden met wie ze had gestudeerd.	з якими staat in de instrumentalis.
Ми обговорили проблему, про яку ти писав.	We bespraken het probleem waarover je schreef.	про vraagt hier de accusatief: яку.
Книга, що лежить біля вікна, моя.	Het boek dat bij het raam ligt, is van mij.	Onveranderlijk що als onderwerp.
Це рішення, якого ніхто не очікував.	Dit is een beslissing die niemand verwachtte.	Het werkwoord очікувати kan de genitief regeren.
Село, до якого ми їдемо, невелике.	Het dorp waarheen we rijden, is klein.	до vraagt de genitief: якого.
Студентка, чия відповідь була найкращою, отримала приз.	De studente van wie het antwoord het beste was, kreeg een prijs.	чия drukt bezit uit: ‘van wie’.
Угода, котру сторони підписали, набуде чинності завтра.	De overeenkomst die de partijen ondertekenden, treedt morgen in werking.	котру is een formelere variant van яку.

Veelgemaakte fouten

De naamval van het antecedent kopiëren

• Fout: Я бачу жінку, яку працює тут.
• Goed: Я бачу жінку, яка працює тут.
• Waarom: Жінку is accusatief in de hoofdzin, maar яка is het onderwerp van працює en moet dus nominatief zijn.

Alleen aan het Nederlandse die of dat denken

• Fout: місто, який мені подобається
• Goed: місто, яке мені подобається
• Waarom: Місто is onzijdig, dus de nominatiefvorm is яке. Het Nederlandse ‘dat’ vertelt je niet welke Oekraïense uitgang nodig is.

Een persoon in de accusatief als een zaak behandelen

• Fout: чоловік, який я бачу
• Goed: чоловік, якого я бачу
• Waarom: De man is het lijdend voorwerp en is bezield. Daarom gebruikt de mannelijke accusatief de genitiefvorm якого.

Het voorzetsel weglaten

• Fout: дім, якому я живу
• Goed: дім, у якому я живу
• Waarom: Het werkwoordelijke verband is жити у домі (‘in een huis wonen’). Het voorzetsel у blijft ook in de betrekkelijke bijzin staan.

Що na een voorzetsel gebruiken

• Fout: тема, про що ми говорили als rechtstreekse verwijzing naar тема
• Goed: тема, про яку ми говорили
• Waarom: Na про heb je een verbogen vorm nodig die met het vrouwelijke тема overeenkomt. Що verandert niet. Let op: те, про що ми говорили (‘datgene waarover we spraken’) is wél een normale andere constructie.

De Russische vorm что schrijven

• Fout: все, что я знаю
• Goed: все, що я знаю
• Waarom: Het Oekraïense woord is що, zonder т. De Russische spelling hoort niet in een Oekraïense zin.

Gebruiksnotities

Який is de veilige standaardkeuze

Wanneer je twijfelt, geeft який de relatie het duidelijkst weer. De vorm laat geslacht, getal en naamval zien en werkt zowel voor mensen als voor zaken. In formele én informele situaties is het doorgaans neutraal.

Що is kort, frequent en soms dubbelzinnig

Що maakt een zin lichter, omdat het niet verbogen wordt. Vooral als onderwerp en lijdend voorwerp is de bedoeling meestal meteen duidelijk. Na все, те, щось en ніщо komt het vaak voor: те, що сталося (‘datgene wat is gebeurd’), щось, що допоможе (‘iets wat zal helpen’).

Verwar betrekkelijk що niet met het voegwoord що dat ‘dat’ betekent. Vergelijk:

• Я знаю, що він удома. — Ik weet dat hij thuis is. Er is geen antecedent.
• Я знаю людину, що живе тут. — Ik ken de persoon die hier woont. Що verwijst naar людину.

Котрий vraagt gevoel voor stijl

In een zakelijke, ambtelijke of literaire tekst kan котрий passend zijn, maar veelvuldig gebruik kan zwaar klinken. In een gewoon gesprek zeg je eerder людина, яка… dan людина, котра…. Котрий heeft bovendien andere functies, zoals vragen naar een plaats in een reeks of naar de tijd: Котрий автобус? (‘Welke bus, de hoeveelste?’), Котра година? (‘Hoe laat is het?’). Die functies zijn niet betrekkelijk.

Verder dan de basis

Bezit met чий

Als de bijzin ‘van wie’ of ‘wiens’ uitdrukt, is чий vaak preciezer dan який. Ook чий komt overeen met het bezit, niet met de bezitter:

• чоловік, чия донька тут навчається — de man wiens dochter hier studeert
• авторка, чиї книжки ми читаємо — de auteur van wie wij de boeken lezen

Чия is vrouwelijk omdat донька vrouwelijk is; чиї is meervoud omdat книжки meervoud is. Dit is dus niet simpelweg een extra vorm van який, maar een bezittelijk betrekkelijk voornaamwoord.

Те, що tegenover те, яке

De combinatie те, що betekent vaak ‘datgene wat’ en verwijst naar een situatie, inhoud of algemeen idee: Я пам’ятаю те, що ти сказав (‘Ik herinner me wat je zei’). Те, яке verwijst eerder naar een concreet onzijdig woord dat al uit de context bekend is: Вибери те пальто, яке тобі пасує (‘Kies de jas die je goed staat’). In de praktijk wordt het zelfstandig naamwoord vaak wel herhaald als dat duidelijker is.

Naamval door het werkwoord, niet alleen door een voorzetsel

Niet elke onverwachte naamval komt door een voorzetsel. Sommige werkwoorden bepalen zelf een naamval. Zo kan очікувати (‘verwachten’) een genitiefobject hebben: рішення, якого ми очікуємо. Leer daarom een werkwoord waar mogelijk samen met zijn vaste naamval. Dat voorkomt dat je automatisch elke Nederlandse constructie omzet in een Oekraïense accusatief.

Een voorzetselgroep kan vooropstaan

In verzorgde schrijftaal staat het voorzetsel direct voor який of котрий: метод, за допомогою якого… (‘de methode met behulp waarvan…’). Zulke langere groepen zijn compact maar formeel. In een gesprek is het vaak natuurlijker om de zin te splitsen of een eenvoudiger werkwoord te kiezen.

Oefentips

1. Bouw elke zin in twee stappen. Begin met twee korte zinnen, bijvoorbeeld Це жінка. Я знаю жінку. Vervang daarna het herhaalde woord: Це жінка, яку я знаю. Zo zie je vanzelf welke functie het voornaamwoord in de bijzin heeft.
2. Oefen per voorzetsel. Maak kleine reeksen met у якому, з якою, про які en для яких. Spreek het voorzetsel altijd samen met de verbogen vorm uit.
3. Markeer drie beslissingen tijdens het lezen. Onderstreep het antecedent, omcirkel het betrekkelijk voornaamwoord en noteer de naamval. Controleer daarna afzonderlijk geslacht/getal en functie in de bijzin.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Samengestelde zinnen — laat zien hoe hoofd- en bijzinnen met elkaar worden verbonden.
• Verdieping: Boekachtige en literaire vormen — plaatst onder meer котрий in een breder stilistisch kader.