Getallen in het Turks

Kort gezegd

Turkse hoofdtelwoorden zijn opvallend regelmatig: je zet eerst het tiental en daarna de eenheid, zonder een woord voor en: on bir is 11 en yirmi beş is 25. Na een exact getal blijft een zelfstandig naamwoord meestal in het enkelvoud: üç kitap betekent ‘drie boeken’, niet üç kitaplar.

Overzicht

Getallen behoren tot de eerste bouwstenen op A1-niveau. Je hebt ze nodig om een prijs te begrijpen, je leeftijd te noemen, een adres of telefoonnummer door te geven en te zeggen hoeveel je van iets wilt. Het goede nieuws is dat het Turkse systeem veel regelmatiger is dan het Nederlandse. Waar het Nederlands bij 25 de eenheid vóór het tiental zet — vijfentwintig — volgt het Turks steeds de zichtbare volgorde: yirmi beş, letterlijk ‘twintig vijf’.

De basiswoorden moet je wel uit het hoofd leren. Let daarbij goed op de Turkse letters ı, ü, ş en ç. Zo is 0 sıfır, met tweemaal een puntloze ı, en is 3 üç. Zodra de getallen van 0 tot en met 10 en de tientallen bekend zijn, kun je vrijwel ieder groter getal voorspelbaar samenstellen.

Turkse getalwoorden veranderen niet naar geslacht: er zijn geen aparte mannelijke en vrouwelijke vormen. Wel kunnen getallen achtervoegsels krijgen wanneer ze zelfstandig worden gebruikt, bijvoorbeeld in ikiyi seçtim (‘ik koos de twee’ of ‘ik koos nummer twee’). Dat komt later in dit artikel aan bod; voor een beginner is eerst de vaste opbouw het belangrijkst.

Zo werkt het

Van nul tot en met tien

Turks	Nederlands
sıfır	nul
bir	één
iki	twee
üç	drie
dört	vier
beş	vijf
altı	zes
yedi	zeven
sekiz	acht
dokuz	negen
on	tien

Schrijf en spreek ı niet alsof het een gewone i is. Altı en sıfır bevatten de puntloze klinker ı; iki bevat juist een gewone i. De tekens zijn in het Turks verschillende letters.

De tientallen

Turks	Nederlands
on	tien
yirmi	twintig
otuz	dertig
kırk	veertig
elli	vijftig
altmış	zestig
yetmiş	zeventig
seksen	tachtig
doksan	negentig
yüz	honderd

De tientallen zijn losse basiswoorden. Altmış en yetmiş lijken enigszins op altı en yedi, maar probeer de hele vormen toch als afzonderlijke woorden te leren. Bij 80 en 90 zijn seksen en doksan de vaste vormen.

Getallen tussen de tientallen

Zet het tiental vóór de eenheid. Er komt geen voegwoord (een verbindingswoord zoals Nederlands en) tussen, en de delen worden los geschreven.

• 11: on bir
• 18: on sekiz
• 25: yirmi beş
• 47: kırk yedi
• 63: altmış üç
• 99: doksan dokuz

Voor Nederlandstaligen vraagt vooral de volgorde aandacht. Bouw 37 niet vanuit zevenendertig op. Lees de cijfers van links naar rechts: 30 + 7, dus otuz yedi. Schrijf niet otuzyedi: elk onderdeel blijft een apart woord.

Honderden en duizenden

Voor 100 gebruik je alleen yüz, niet bir yüz. Vanaf 200 zet je het aantal honderden ervoor. Daarna volgen tientallen en eenheden zonder extra verbindingswoord.

Turks	Nederlands	Opbouw
yüz	honderd	geen bir vóór yüz
yüz bir	honderdéén	100 + 1
yüz on	honderdtien	100 + 10
yüz yirmi üç	honderddrieëntwintig	100 + 20 + 3
iki yüz	tweehonderd	2 × 100
dokuz yüz doksan dokuz	negenhonderdnegenennegentig	900 + 90 + 9

Hetzelfde bijzondere patroon geldt bij 1000: bin is ‘duizend’, niet bir bin. Vanaf 2000 staat er wel een getal voor:

• 1.000: bin
• 1.005: bin beş
• 1.250: bin iki yüz elli
• 2.000: iki bin
• 25.400: yirmi beş bin dört yüz

Bij milyon en milyar gebruik je voor één wél bir: bir milyon en bir milyar. Deze woorden gedragen zich meer als zelfstandige naamwoorden. Een lang getal wordt van groot naar klein opgebouwd: 1.234.567 is bir milyon iki yüz otuz dört bin beş yüz altmış yedi.

Een getal vóór een zelfstandig naamwoord

Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals boek, dag of lira. Na een exact getal staat zo'n woord in het Turks normaal in het enkelvoud:

• bir kitap — één boek / een boek
• üç kitap — drie boeken
• on gün — tien dagen
• elli lira — vijftig lira
• iki milyon kişi — twee miljoen mensen

Dit verschilt duidelijk van het Nederlands, dat na twee of meer meestal een meervoud gebruikt. Voeg daarom niet automatisch het Turkse meervoudsachtervoegsel -lar/-ler toe. Üç kitaplar is in de gewone betekenis ‘drie boeken’ fout; zeg üç kitap.

Bir heeft daarnaast de functie van het Nederlandse onbepaalde lidwoord een: bir kahve kan zowel ‘één koffie’ als ‘een koffie’ betekenen. Nadruk en context maken meestal duidelijk of het precieze aantal belangrijk is.

Vragen met kaç

Kaç betekent ‘hoeveel’ of ‘welk nummer’. Ook na kaç blijft het volgende zelfstandig naamwoord enkelvoudig:

• Kaç kitap? — Hoeveel boeken?
• Kaç kişi? — Hoeveel mensen?
• Kaç yaşındasın? — Hoe oud ben je?
• Numaran kaç? — Wat is je nummer?

Op Kaç yaşındasın? kun je antwoorden met Yirmi yaşındayım: ‘Ik ben twintig jaar oud.’ Turks gebruikt hier niet het werkwoord dat overeenkomt met Nederlands hebben of zijn als los woord; de betekenis zit in yaşında en de persoonsuitgang.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Opmerking
Bir, iki, üç, dört, beş.	Eén, twee, drie, vier, vijf.	De eerste vijf getallen.
Bu çanta yirmi beş lira.	Deze tas kost vijfentwintig lira.	Eerst 20, dan 5.
İki kahve, lütfen.	Twee koffie, alstublieft.	Kahve blijft enkelvoudig.
Otobüste kırk kişi var.	Er zijn veertig mensen in de bus.	Kişi krijgt geen meervoud.
Evde üç oda var.	Het huis heeft drie kamers.	Letterlijk: ‘In het huis zijn drie kamers.’
Ben yirmi sekiz yaşındayım.	Ik ben achtentwintig jaar oud.	Gebruik yaşındayım voor je eigen leeftijd.
Kardeşim on bir yaşında.	Mijn broer of zus is elf jaar oud.	De context bepaalt wie kardeşim is.
Saat yedi.	Het is zeven uur.	Getallen zijn nodig om de tijd te zeggen.
Tren dokuzda kalkıyor.	De trein vertrekt om negen uur.	-da wordt aan het getal vastgeschreven.
Bu kitap yüz yirmi sayfa.	Dit boek telt honderdtwintig pagina's.	Sayfa blijft enkelvoudig.
Köyde iki bin kişi yaşıyor.	In het dorp wonen tweeduizend mensen.	İki bin, maar alleen bin voor 1000.
Bir milyon insan izledi.	Een miljoen mensen hebben gekeken.	Vóór milyon staat bir.
Kaç bilet istiyorsunuz?	Hoeveel kaartjes wilt u?	Beleefde of meervoudige aanspreekvorm.
Dört bilet istiyoruz.	We willen vier kaartjes.	Het antwoord gebruikt geen meervoudsuitgang.

Veelgemaakte fouten

De Nederlandse volgorde overnemen

• Fout: beş yirmi voor 25
• Goed: yirmi beş
• Waarom: Turks noemt eerst het tiental en daarna de eenheid. Denk aan 20 + 5, niet aan het Nederlandse vijf-en-twintig.

Een meervoud na een exact getal zetten

• Fout: üç kitaplar
• Goed: üç kitap
• Waarom: Een exact getal maakt de hoeveelheid al duidelijk. Het Turkse zelfstandig naamwoord blijft daarom normaal in het enkelvoud.

Bir gebruiken vóór yüz of bin

• Fout: bir yüz, bir bin
• Goed: yüz, bin
• Waarom: Voor precies 100 en 1000 laat het Turks bir weg. Zeg wel bir milyon voor één miljoen.

Delen aan elkaar schrijven

• Fout: yirmibeş, ikiyüz
• Goed: yirmi beş, iki yüz
• Waarom: De onderdelen van samengestelde hoofdtelwoorden worden als losse woorden geschreven.

Turkse letters vereenvoudigen

• Fout: sifir, alti, uc
• Goed: sıfır, altı, üç
• Waarom: i en ı zijn verschillende letters, net als c en ç. Zonder de juiste letter schrijf je een andere of onjuiste vorm.

Een Nederlands zinsmodel voor leeftijd gebruiken

• Fout: Ben yirmi yıl.
• Goed: Ben yirmi yaşındayım.
• Waarom: Leeftijd wordt uitgedrukt met yaşında plus een persoonsuitgang. Yıl betekent ‘jaar’, maar vervangt deze constructie niet.

Gebruiksnotities

Bij geldbedragen staat de munteenheid na het getal: yüz lira, elli avro, on dolar. In winkels wordt het zelfstandig naamwoord soms weggelaten als al duidelijk is waarover men praat. Op de vraag Ne kadar? (‘Hoeveel kost het?’) kan iemand kortweg İki yüz (‘tweehonderd’) antwoorden.

In Turkse geschreven getallen zijn de komma en punt doorgaans vertrouwd voor Nederlandstaligen: een komma markeert decimalen en een punt kan duizendtallen scheiden. 1.250,50 TL wordt bijvoorbeeld gelezen als bin iki yüz elli lira elli kuruş. Bij een zuiver decimaal getal kun je virgül (‘komma’) gebruiken: 3,5 is üç virgül beş.

Telefoonnummers, kamernummers en lijnnummers worden niet altijd als één groot hoofdtelwoord uitgesproken. Ze kunnen cijfer voor cijfer of in herkenbare groepjes worden gelezen. Luister daarom naar de gekozen groepering en herhaal die bij het controleren van een nummer. Voor cijfers in zo'n reeks is 0 sıfır.

Na bir kan de plaats in de woordgroep betekenisverschil geven. Bir kahve is ‘een koffie’ of ‘één koffie’; sterke nadruk op bir maakt het precieze aantal duidelijker. Voor ‘maar één’ kun je sadece bir gebruiken: Sadece bir bilet istiyorum (‘Ik wil maar één kaartje’).

Verder dan de basis

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet allemaal actief te beheersen, maar je zult ze al snel tegenkomen.

Rangtelwoorden

Een rangtelwoord geeft een plaats in een reeks aan: eerste, tweede, derde. Turks gebruikt het achtervoegsel -(I)ncI. De hoofdletter I in deze notatie staat voor een klinker die zich aanpast aan het woord; dat heet klinkerharmonie (de klinkers van een achtervoegsel passen bij de klinkers van de stam).

Turks	Nederlands
birinci	eerste
ikinci	tweede
üçüncü	derde
dördüncü	vierde
beşinci	vijfde
altıncı	zesde
onuncu	tiende
yirmi birinci	eenentwintigste

Bij een samengesteld getal krijgt alleen het laatste deel het achtervoegsel: yirmi beşinci is ‘vijfentwintigste’. In cijfers kan een punt de rangtelwoordbetekenis aangeven: 3. kat betekent ‘de derde verdieping’. Je kunt ook 3'üncü schrijven.

Breuken en percentages

Bij gewone breuken krijgt de noemer (het getal onder de breukstreep) doorgaans -de/-da/-te/-ta. Daarna komt de teller (het getal boven de streep):

• üçte bir — een derde
• dörtte üç — drie vierde
• yarım — een half
• yüzde yirmi — twintig procent

Let bij percentages op de omgekeerde volgorde ten opzichte van het Nederlands: yüzde yirmi is letterlijk opgebouwd als ‘per honderd twintig’. Op een bord kun je %20 zien, terwijl je yüzde yirmi zegt.

Verdeelgetallen

Met vormen als birer, ikişer en üçer druk je uit hoeveel ieder krijgt of hoeveel er per groep zijn:

• Herkese birer kahve. — Voor iedereen één koffie.
• İkişer elma aldık. — We namen ieder twee appels.
• Öğrenciler üçer kişilik gruplar kurdu. — De leerlingen vormden groepen van drie.

Ook hier blijft het getelde zelfstandig naamwoord meestal enkelvoudig: ikişer elma, niet ikişer elmalar.

Achtervoegsels aan zelfstandige getallen

Als een getal zelf de functie van een zelfstandig naamwoord heeft, kan het naamvalsuitgangen krijgen. Een naamval is een vorm die laat zien welke rol een woord in de zin heeft, bijvoorbeeld richting, plaats of het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat).

• İkiyi seçtim. — Ik koos de twee / nummer twee.
• Saat üçte buluşalım. — Laten we om drie uur afspreken.
• Beşten sonra gel. — Kom na vijven.
• İkiye böl. — Deel door twee.

Bij uitgeschreven woorden schrijf je het achtervoegsel vast. Na cijfers gebruik je een apostrof: 2'ye, 3'te, 5'ten. De uitspraak van het laatste getalwoord bepaalt de vorm van het achtervoegsel, ook bij een lang cijfergetal.

Oefentips

1. Leer in twee korte reeksen. Oefen eerst sıfır–on en daarna on, yirmi, otuz … doksan. Maak vervolgens elke dag tien willekeurige combinaties, bijvoorbeeld 34 → otuz dört.
2. Draai Nederlandse getallen bewust om. Hoor je achtenveertig, schrijf dan eerst 40 + 8 en zeg kırk sekiz. Zo voorkom je dat de Nederlandse volgorde zich vastzet in je Turks.
3. Gebruik echte informatie. Zeg hardop je leeftijd, huisnummer, prijzen op een kassabon en aantallen in de kamer. Controleer daarbij steeds twee dingen: staan de delen los en blijft het getelde woord enkelvoudig?

Verwante onderwerpen

• Volgende stap: Klokkijken en datums — gebruikt getallen voor uren, dagen, maanden en kalenderdata.