Het werkwoord *a avea* in het Roemeens

Kort gezegd

Het Roemeense a avea betekent meestal hebben. In de tegenwoordige tijd zijn de vormen am, ai, are, avem, aveți, au: Am o carte betekent ‘Ik heb een boek’. Het onderwerp wordt vaak weggelaten, omdat de werkwoordsvorm meestal al duidelijk maakt over wie het gaat.

Overzicht

A avea is een van de belangrijkste Roemeense werkwoorden. Je gebruikt het voor bezit (Am o mașină — ‘Ik heb een auto’), relaties (Avem prieteni în România — ‘We hebben vrienden in Roemenië’), beschikbare tijd en middelen (Ai timp? — ‘Heb je tijd?’) en allerlei vaste combinaties, zoals a avea nevoie de (‘nodig hebben’). De infinitief (de onverbogen woordenboekvorm) is a avea. Het losse woordje a hoort hier bij de infinitief, maar verdwijnt wanneer je het werkwoord vervoegt.

Dit is leerstof op A1-niveau: met zes vormen kun je meteen veel alledaagse zinnen maken. Toch is a avea niet volledig regelmatig. Het is daarom beter om am – ai – are – avem – aveți – au als één ritme uit het hoofd te leren dan de vormen zelf te proberen afleiden.

Voor Nederlandstaligen voelt de basis vertrouwd, maar niet alles loopt gelijk met het Nederlands. Roemeense persoonlijke voornaamwoorden zoals eu (‘ik’) en tu (‘jij’) zijn vaak niet nodig. Bovendien gebruikt het Roemeens a avea bij leeftijd: letterlijk zegt men ‘ik heb dertig jaar’, niet ‘ik ben dertig jaar’. Later kom je dezelfde korte vormen ook tegen als hulpwerkwoord in de samengestelde verleden tijd, maar daar zijn twee vormen anders dan in de gewone betekenis ‘hebben’.

Hoe het werkt

De vervoeging in de tegenwoordige tijd

Het onderwerp (de persoon of zaak over wie de zin gaat) kan vóór het werkwoord staan. In gewone gesprekken laat men het echter vaak weg als de vorm voldoende duidelijk is.

Persoon	Roemeens	Betekenis	Zonder uitgesproken onderwerp
eerste persoon enkelvoud	eu am	ik heb	am
tweede persoon enkelvoud	tu ai	jij hebt	ai
derde persoon enkelvoud	el/ea are	hij/zij heeft	are
eerste persoon meervoud	noi avem	wij hebben	avem
tweede persoon meervoud	voi aveți	jullie hebben	aveți
derde persoon meervoud	ei/ele au	zij hebben	au

Let op de spelling van aveți. De letter ț is een zelfstandige Roemeense letter en klinkt ongeveer als ts. Schrijf dus niet aveti: zonder het komma-achtige teken onder de letter is de spelling onjuist.

De derde persoon enkelvoud heeft maar één vorm: el are (‘hij heeft’), ea are (‘zij heeft’) en ook een zelfstandig naamwoord als onderwerp krijgt are: Maria are timp (‘Maria heeft tijd’). In het meervoud gebruiken zowel ei voor een mannelijke of gemengde groep als ele voor een uitsluitend vrouwelijke groep de vorm au.

Het onderwerp wel of niet noemen

Omdat am, ai, are, avem, aveți en au de persoon aangeven, klinkt een zin zonder voornaamwoord heel gewoon:

• Am o întrebare. — Ik heb een vraag.
• Aveți o rezervare? — Hebt u een reservering?
• Au doi copii. — Ze hebben twee kinderen.

Zet het voornaamwoord erbij wanneer je een tegenstelling of nadruk wilt uitdrukken:

• Eu am timp, dar el nu are. — Ik heb tijd, maar hij niet.
• Noi avem biletele. Voi aveți pașapoartele? — Wij hebben de kaartjes. Hebben jullie de paspoorten?

Bij are en au kan zonder verdere context onduidelijk zijn wie het onderwerp is. Noem dan een naam, zelfstandig naamwoord of voornaamwoord. Een zelfstandig naamwoord is eenvoudig gezegd een woord voor een persoon, dier, ding of begrip, zoals Maria, copil (‘kind’) of timp (‘tijd’).

Bezit en wat iemand ter beschikking heeft

De eenvoudigste bouwsteen is:

onderwerp + vorm van a avea + wat iemand heeft

In Eu am o carte is o carte het lijdend voorwerp: dat is hier het ding waarop ‘hebben’ betrekking heeft. Anders dan in het Nederlands staat er in een gewone mededelende zin geen apart equivalent van ‘er’ of ‘doen’ bij.

• Am un apartament mic. — Ik heb een klein appartement.
• Are bani. — Hij of zij heeft geld.
• Avem două biciclete. — We hebben twee fietsen.

Voor een ontkenning zet je nu direct vóór het vervoegde werkwoord:

• Nu am mașină. — Ik heb geen auto.
• Ea nu are timp. — Zij heeft geen tijd.
• Nu avem întrebări. — We hebben geen vragen.

Het Nederlands kiest bij een zelfstandig naamwoord vaak voor ‘geen’, maar het Roemeens houdt gewoon nu vóór het werkwoord. Vertaal dus niet woord voor woord naar een constructie met een apart woord voor ‘geen’.

Vragen met a avea

Een ja-neevraag kan dezelfde woordvolgorde houden als een mededeling. In gesproken taal maakt de intonatie er een vraag van; in geschreven taal zie je het vraagteken:

• Ai timp? — Heb je tijd?
• Are Ana o bicicletă? — Heeft Ana een fiets?
• Aveți copii? — Hebt u kinderen? / Hebben jullie kinderen?

Het Nederlands zet het werkwoord meestal vóór het onderwerp: ‘jij hebt’ wordt ‘heb jij?’. Zo'n omkering is in het Roemeens niet nodig. Ook komt er geen apart hulpwerkwoord bij.

Met een vraagwoord staat dat gewoonlijk vooraan:

• Ce ai? — Wat heb je? / Wat is er met je?
• Câți ani are? — Hoe oud is hij of zij?
• De ce aveți nevoie? — Wat hebt u nodig?

Leeftijd: hebben, niet zijn

Voor leeftijd gebruikt het Roemeens a avea + aantal + ani (‘jaren’):

• Am douăzeci de ani. — Ik ben twintig jaar.
• Câți ani ai? — Hoe oud ben je?
• Fiica lor are șase ani. — Hun dochter is zes jaar.

Dit is een belangrijk verschil met het Nederlands. Sunt douăzeci de ani is geen juiste manier om ‘Ik ben twintig jaar’ te zeggen. Onthoud de vraag en het antwoord als paar: Câți ani ai? — Am ... ani.

Na veel getallen vanaf twintig komt de vóór ani, bijvoorbeeld douăzeci de ani en treizeci și cinci de ani. Bij kleinere getallen zeg je onder meer șase ani en nouăsprezece ani. Dit is een regel van getallen en zelfstandige naamwoorden, niet van a avea zelf.

Veelgebruikte vaste combinaties

Bij vaste combinaties is een woord-voor-woordvertaling niet altijd de beste leerstrategie. Leer het hele blok.

Roemeense combinatie	Natuurlijke Nederlandse betekenis	Voorbeeld
a avea nevoie de	nodig hebben	Am nevoie de ajutor. — Ik heb hulp nodig.
a avea timp	tijd hebben	Ai timp mâine? — Heb je morgen tijd?
a avea dreptate	gelijk hebben	Aveți dreptate. — U hebt gelijk.
a avea grijă de	zorgen voor, letten op	Are grijă de copii. — Zij zorgt voor de kinderen.
a avea chef de	zin hebben in	Avem chef de o plimbare. — We hebben zin in een wandeling.
a avea loc	plaatsvinden; plaats hebben	Concertul are loc vineri. — Het concert vindt vrijdag plaats.

Bij a avea nevoie de en a avea grijă de hoort de bij de combinatie. Laat het dus niet weg: Am nevoie de apă (‘Ik heb water nodig’). A avea chef de is alledaags en drukt uit dat iemand ergens zin in heeft. Voor een beginnend gesprek zijn a avea nevoie de, a avea timp en a avea dreptate het nuttigst.

Niet elke Nederlandse uitdrukking met ‘hebben’ gebruikt in het Roemeens a avea. ‘Ik heb honger’ is normaal Mi-e foame of voluit Îmi este foame, met a fi (‘zijn’), niet simpelweg Am foame. Hetzelfde patroon komt voor bij Mi-e sete (‘Ik heb dorst’) en Mi-e frig (‘Ik heb het koud’). Nederlands ‘hebben’ is dus een nuttige aanwijzing, maar geen automatische garantie.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Toelichting
Eu am o carte.	Ik heb een boek.	Eu legt eventueel nadruk op ‘ik’.
Tu ai timp.	Jij hebt tijd.	Tweede persoon enkelvoud.
El are bani.	Hij heeft geld.	Derde persoon enkelvoud.
Noi avem prieteni în România.	Wij hebben vrienden in Roemenië.	Eerste persoon meervoud.
Aveți o rezervare?	Hebt u een reservering?	Beleefd enkelvoud of meervoud.
Ei au doi copii.	Zij hebben twee kinderen.	Derde persoon meervoud.
Nu am mașină.	Ik heb geen auto.	Nu staat vóór het werkwoord.
Ai o întrebare?	Heb je een vraag?	Geen Nederlandse vraagomkering nodig.
Maria are un câine.	Maria heeft een hond.	Een naam kan het onderwerp zijn.
Am treizeci de ani.	Ik ben dertig jaar.	Bij leeftijd gebruikt het Roemeens ‘hebben’.
Avem nevoie de un taxi.	We hebben een taxi nodig.	Vaste combinatie met nevoie de.
Cine are cheia?	Wie heeft de sleutel?	Vraag met cine (‘wie’).
Ai dreptate.	Je hebt gelijk.	Vaste combinatie met dreptate.
Concertul are loc mâine.	Het concert vindt morgen plaats.	Are loc betekent hier ‘vindt plaats’.
Eu am timp, dar Ana nu are.	Ik heb tijd, maar Ana niet.	In het tweede deel hoeft het bezit niet herhaald te worden.

Veelgemaakte fouten

De verkeerde vorm bij een persoon kiezen

• Onjuist: Noi au prieteni.
• Juist: Noi avem prieteni.
• Waarom: noi (‘wij’) hoort altijd bij avem. Au hoort bij ei/ele (‘zij’).

Leeftijd met a fi uitdrukken

• Onjuist: Eu sunt douăzeci de ani.
• Juist: Eu am douăzeci de ani.
• Waarom: In tegenstelling tot het Nederlands gebruikt het Roemeens voor leeftijd a avea: letterlijk ‘ik heb twintig jaar’.

Nederlandse vraagvolgorde nabootsen

• Onhandig als beginnerspatroon: Ai tu timp?
• Gewoon: Tu ai timp? of vaker Ai timp?
• Waarom: Een Roemeense ja-neevraag vereist geen omkering. Ai tu timp? kan wel bestaan, maar legt nadruk of contrast op tu: ‘Heb jij tijd?’

Nu op de verkeerde plaats zetten

• Onjuist: Am nu timp.
• Juist: Nu am timp.
• Waarom: Het ontkenningswoord nu staat direct vóór de vervoegde werkwoordsvorm.

De vergeten in een vaste combinatie

• Onjuist: Am nevoie ajutor.
• Juist: Am nevoie de ajutor.
• Waarom: A avea nevoie de is één vaste combinatie. Het woord na nevoie wordt met de aangesloten.

De gewone vormen verwarren met het hulpwerkwoord

• Onjuist: El are plecat.
• Juist: El a plecat. — Hij is vertrokken.
• Waarom: Als a avea een samengestelde verleden tijd vormt, luidt de derde persoon enkelvoud a, niet are. Dit is vervolgleerstof, maar het verschil komt vaak voor.

Gebruiksnotities

Aveți kan zowel ‘jullie hebben’ als beleefd ‘u hebt’ betekenen. Bij beleefde aanspreking kan het voornaamwoord dumneavoastră worden toegevoegd: Dumneavoastră aveți o programare? (‘Hebt u een afspraak?’). Meestal maken de situatie en de rest van de zin duidelijk welke betekenis bedoeld is.

Het weglaten van eu, tu, noi en andere onderwerpvoornaamwoorden is normaal, niet slordig. In een gesprek klinkt voortdurend eu am, eu vreau, eu merg juist al snel nadrukkelijk. Noem het voornaamwoord wanneer je personen tegenover elkaar zet, een misverstand voorkomt of bewust klemtoon wilt geven.

In korte antwoorden kan alleen de werkwoordsvorm overblijven:

• Ai bani? — Da, am. — Heb je geld? — Ja.
• Aveți timp? — Nu, nu avem. — Hebben jullie tijd? — Nee.

Het Nederlands antwoordt hier vaak alleen met ‘ja’ of ‘nee’, of gebruikt ‘dat heb ik’. Het Roemeens kan de passende vorm van a avea herhalen. Dat is een goede manier om de vervoeging actief te oefenen.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet te beheersen. Ze laten wel zien waarom de tegenwoordige tijd van a avea zo belangrijk is.

Hulpwerkwoord in de samengestelde verleden tijd

De perfectul compus is de gebruikelijke samengestelde verleden tijd in gesproken Roemeens. Hij bestaat uit een korte hulpwerkwoordsvorm en een voltooid deelwoord (een vorm zoals Nederlands ‘gezien’ of ‘gemaakt’):

Persoon	Hulpwerkwoord	Voorbeeld	Betekenis
eu	am	am văzut	ik heb gezien / ik zag
tu	ai	ai văzut	jij hebt gezien / jij zag
el/ea	a	a văzut	hij/zij heeft gezien / zag
noi	am	am văzut	wij hebben gezien / wij zagen
voi	ați	ați văzut	jullie hebben gezien / zagen
ei/ele	au	au văzut	zij hebben gezien / zagen

Vergelijk dit zorgvuldig met het zelfstandige werkwoord ‘hebben’:

• Noi avem timp. — Wij hebben tijd.
• Noi am văzut filmul. — Wij hebben de film gezien.
• El are o carte. — Hij heeft een boek.
• El a citit cartea. — Hij heeft het boek gelezen.

Vooral avem → am en are → a vragen aandacht. De andere vormen lijken sterk of zijn gelijk. In Am avut timp (‘Ik heb tijd gehad’ / ‘Ik had tijd’) is het eerste am het hulpwerkwoord en avut het voltooid deelwoord van a avea.

Andere tijden en wijzen

Later verschijnen onder meer:

• să am, să ai, să aibă, să avem, să aveți, să aibă — vormen met să, bijvoorbeeld Vreau să am mai mult timp (‘Ik wil meer tijd hebben’);
• aș avea — ‘ik zou hebben’, zoals Aș avea nevoie de ajutor (‘Ik zou hulp nodig hebben’);
• voi avea — ‘ik zal hebben’;
• aveam — ‘ik had’ in de betekenis van een toestand, gewoonte of achtergrond in het verleden.

Bij een denkbeeldige voorwaarde kom je bijvoorbeeld Dacă aș avea bani... tegen: ‘Als ik geld had ...’. Zie deze vormen voorlopig als herkenningspunten; houd voor actief A1-gebruik vast aan am, ai, are, avem, aveți, au.

A avea de + handeling

Een veelvoorkomende constructie is a avea + iets + de + een werkwoordelijke vorm:

• Am ceva de făcut. — Ik heb iets te doen.
• Avem multe de discutat. — We hebben veel te bespreken.
• Nu ai nimic de pierdut. — Je hebt niets te verliezen.

De vorm na de heet in de Roemeense grammatica vaak het supinum: eenvoudig gezegd een werkwoordsvorm die hier aangeeft wat gedaan, besproken of verloren kan of moet worden. Voor beginners is het voldoende om veelgebruikte zinnen als geheel te leren.

Oefentips

1. Leer de zes vormen als klankreeks. Zeg dagelijks drie keer: am – ai – are – avem – aveți – au. Maak daarna bij elke vorm één korte zin met timp, o carte of prieteni.
2. Oefen in vaste vraag-antwoordparen. Gebruik bijvoorbeeld Ai timp? — Da, am, Aveți o rezervare? — Da, avem en Câți ani ai? — Am ... ani. Zo leer je tegelijk de vorm, de vraagvolgorde en natuurlijk taalgebruik.
3. Markeer het verschil met het Nederlands. Schrijf drie kaartjes: ‘leeftijd → a avea’, ‘honger/dorst → mi-e ...’ en ‘geen → nu vóór het werkwoord’. Juist deze verschillen veroorzaken meer fouten dan de basisbetekenis ‘hebben’.

Verwante onderwerpen

• Eerst: Persoonlijke voornaamwoorden als onderwerp — helpt je eu, tu, el/ea, noi, voi, ei/ele aan de juiste werkwoordsvorm te koppelen.
• Hierna: De samengestelde verleden tijd — gebruikt korte vormen van a avea als hulpwerkwoord met een voltooid deelwoord.