Nominalisatie in het Portugees

Nominalização

languages.seo.contextNote

Kort gezegd

Bij nominalisatie druk je een handeling, proces of eigenschap uit met een zelfstandig naamwoord: desenvolver wordt bijvoorbeeld desenvolvimento en possível wordt possibilidade. Dat is vooral nuttig in zakelijke, wetenschappelijke en bestuurlijke teksten. De vorming is niet volledig voorspelbaar: leer daarom naast het achtervoegsel ook het geslacht en de vaste voorzetsels van het nieuwe woord.

Overzicht

Een nominalisatie is het omzetten van een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord in een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak, handeling, proces of eigenschap). Vergelijk A economia desenvolveu-se rapidamente ‘De economie ontwikkelde zich snel’ met o rápido desenvolvimento da economia ‘de snelle ontwikkeling van de economie’. Dezelfde inhoud krijgt zo een compactere, meer naamwoordelijke vorm.

In het Portugees kom je dit al vroeg tegen in gewone woorden als informação, conhecimento en felicidade. Op C1-niveau gaat het niet alleen om losse woorden herkennen. Je leert ook bewust kiezen tussen een zin met een werkwoord en een zin met een zelfstandig naamwoord, de deelnemers aan de handeling helder weergeven en het juiste register treffen. Nominalisaties zijn bijzonder gebruikelijk in nieuwsberichten, verslagen, contracten, onderzoeksteksten en formele correspondentie.

Voor Nederlandstaligen voelt het principe vertrouwd: ook het Nederlands heeft paren als ontwikkelen — ontwikkeling en mogelijk — mogelijkheid. Toch kun je Nederlandse uitgangen niet woord voor woord vervangen door één Portugese uitgang. Het Nederlandse -ing kan in het Portugees bijvoorbeeld overeenkomen met -ção, -mento, -ncia of een minder voorspelbare vorm. Bovendien gebruikt het Portugees vaak een lidwoord en een reeks bepalingen met de, waar het Nederlands eerder een samenstelling maakt.

Zo werkt het

Van werkwoord naar zelfstandig naamwoord

De afgeleide naamwoorden benoemen vaak de handeling zelf, het verloop ervan of het resultaat. Er bestaan herkenbare patronen, maar er is geen regel waarmee je van ieder werkwoord automatisch de juiste vorm kunt maken.

Veelvoorkomend patroon	Werkwoord	Zelfstandig naamwoord	Betekenis
-ção	implementar	a implementação	de uitvoering/invoering
-ção	organizar	a organização	de organisatie/het organiseren
-ção met stamverandering	reduzir	a redução	de vermindering
-mento	desenvolver	o desenvolvimento	de ontwikkeling
-mento	crescer	o crescimento	de groei
-mento	conhecer	o conhecimento	de kennis
andere afleiding	melhorar	a melhoria	de verbetering
andere afleiding	escolher	a escolha	de keuze
andere afleiding	decidir	a decisão	de beslissing

Bij -ção verandert de vorm van de stam geregeld: produzir → produção, proteger → proteção en inscrever → inscrição. Zulke vormen zijn historisch gegroeid en kun je beter als woordpaar leren. Een zelfbedachte vorm kan begrijpelijk klinken maar toch niet bestaan.

Een afleiding kan bovendien meer dan één betekenis hebben. Organização kan zowel ‘het organiseren’ als ‘organisatie/instelling’ betekenen; construção kan het bouwproces of een bouwwerk aanduiden. De context bepaalt dus of het naamwoord een handeling, resultaat of concrete zaak benoemt.

Van bijvoeglijk naamwoord naar zelfstandig naamwoord

Bij een bijvoeglijk naamwoord benoemt de nominalisatie meestal de eigenschap of toestand zelf. Possível beschrijft iets als mogelijk; possibilidade benoemt ‘mogelijkheid’ als begrip.

Patroon	Bijvoeglijk naamwoord	Zelfstandig naamwoord	Betekenis
-dade	real	a realidade	de werkelijkheid
-idade	responsável	a responsabilidade	de verantwoordelijkheid
-ibilidade	possível	a possibilidade	de mogelijkheid
-ência	existente	a existência	het bestaan
-ência	dependente	a dependência	de afhankelijkheid
-ância	importante	a importância	het belang

De aanduiding -ncia is een handige verzamelnaam, maar in echte woorden staat er doorgaans een beklemtoonde klinker voor: -ância of -ência. Let daarom op het accent in importância, existência en dependência.

Ook bij deze groep is de afleiding niet altijd mechanisch. Bom wordt bondade, livre wordt liberdade en feliz wordt felicidade. Woorden op -vel hebben vaak een vorm op -bilidade: estável → estabilidade, viável → viabilidade. Het is verstandiger zo’n veelvoorkomend patroon te herkennen dan zelf elk denkbaar bijvoeglijk naamwoord om te bouwen.

Geslacht en lidwoord

Een nominalisatie is een volwaardig zelfstandig naamwoord en heeft dus grammaticaal geslacht. Dat wil zeggen dat onder meer het lidwoord en een bijvoeglijk naamwoord zich richten naar mannelijk of vrouwelijk.

Uitgang	Gebruikelijk geslacht	Voorbeeld
-ção	vrouwelijk	a rápida implementação
-dade / -idade	vrouwelijk	a possibilidade real
-ância / -ência	vrouwelijk	a crescente importância
-mento	mannelijk	o desenvolvimento sustentável

Dat levert een duidelijk verschil op tussen a implementação bem-sucedida en o desenvolvimento sustentável. Leer daarom niet alleen desenvolvimento, maar de combinatie o desenvolvimento. Dit sluit aan op het basisprincipe van het geslacht van zelfstandige naamwoorden.

De deelnemers aan de handeling

Een werkwoord heeft vaak een onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) en soms een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). Na nominalisatie worden die deelnemers bepalingen bij het zelfstandig naamwoord.

O governo implementou o projeto. → a implementação do projeto pelo governo
A economia desenvolveu-se. → o desenvolvimento da economia
Os investigadores analisaram os dados. → a análise dos dados pelos investigadores

Het oorspronkelijke lijdend voorwerp verschijnt vaak met de: implementar o projeto → a implementação do projeto. De uitvoerder kan eveneens met de worden verbonden, maar als er anders onduidelijkheid ontstaat, is por plus lidwoord veel helderder: pelo governo, pelos investigadores. Zo maakt a avaliação dos alunos pelos professores duidelijk dat de docenten de leerlingen beoordelen.

De vormen do, da, dos, das zijn samentrekkingen van de met een bepaald lidwoord: de + o = do, de + a = da. Na een nominalisatie zijn zulke combinaties zeer frequent.

Voorzetsels en infinitieven

Sommige nominalisaties behouden het voorzetsel dat bij het grondwoord hoort:

depender de apoio → a dependência de apoio
insistir em rever o acordo → a insistência em rever o acordo
contribuir para o projeto → a contribuição para o projeto

Andere naamwoorden krijgen een eigen vast patroon. Possibilidade wordt vaak gevolgd door de plus een infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm op -ar, -er of -ir): a possibilidade de reformar o sistema. Als de uitvoerder van die infinitief genoemd moet worden, kan het Portugees een persoonlijk vervoegde infinitief gebruiken: a possibilidade de reformarmos o sistema ‘de mogelijkheid dat wij het systeem hervormen’.

Leer het voorzetsel dus samen met het naamwoord: a necessidade de, a insistência em, a contribuição para. Het Nederlandse voorzetsel geeft niet altijd een betrouwbare aanwijzing.

Van een werkwoordelijke naar een naamwoordelijke zin

Een volledige herschrijving verloopt meestal in drie stappen:

Kies de kernhandeling of eigenschap: implementar.
Kies de bestaande nominalisatie en het geslacht: a implementação.
Voeg deelnemers en omstandigheden toe: a rápida implementação do projeto pelo município.

Vergelijk:

Werkwoordelijk: O município implementou rapidamente o projeto.
Naamwoordelijk: A rápida implementação do projeto pelo município...

In de tweede versie is nog een werkwoord nodig om er een volledige zin van te maken, bijvoorbeeld: A rápida implementação do projeto pelo município reduziu os custos. Nominalisatie verwijdert dus niet alle werkwoorden; ze maakt één handeling tot onderdeel van een grotere zinsstructuur.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
O desenvolvimento da economia exige investimentos duradouros.	De ontwikkeling van de economie vereist langdurige investeringen.	-mento, mannelijk
A melhoria das condições de trabalho continua a ser uma prioridade.	De verbetering van de arbeidsomstandigheden blijft een prioriteit.	Niet-voorspelbare afleiding: melhorar → melhoria
Existe a possibilidade de uma reforma no próximo ano.	Er is een mogelijkheid dat er volgend jaar een hervorming komt.	possibilidade de plus zelfstandig naamwoord
A implementação do projeto foi adiada.	De uitvoering van het project is uitgesteld.	Het oorspronkelijke lijdend voorwerp staat met de
A redução das emissões depende de medidas concretas.	De vermindering van de uitstoot hangt af van concrete maatregelen.	Stamverandering: reduzir → redução
A decisão do tribunal surpreendeu os jornalistas.	De beslissing van de rechtbank verraste de journalisten.	decidir → decisão
A dependência de combustíveis fósseis tem custos elevados.	De afhankelijkheid van fossiele brandstoffen brengt hoge kosten mee.	Vaste verbinding dependência de
A insistência em manter o prazo causou problemas.	Het aandringen op handhaving van de termijn veroorzaakte problemen.	Vaste verbinding insistência em
A contribuição dos voluntários para o projeto foi essencial.	De bijdrage van de vrijwilligers aan het project was essentieel.	De uitvoerders staan met de; het doel met para
A análise dos dados pelos investigadores demorou três meses.	De analyse van de gegevens door de onderzoekers duurde drie maanden.	por markeert ondubbelzinnig de uitvoerders
A possibilidade de chegarmos a acordo ainda existe.	De mogelijkheid dat wij tot een akkoord komen, bestaat nog.	Persoonlijk vervoegde infinitief: chegarmos
O rápido crescimento da cidade aumentou a procura de habitação.	De snelle groei van de stad heeft de vraag naar woningen vergroot.	Bijvoeglijk naamwoord stemt overeen met crescimento

Veelgemaakte fouten

Een niet-bestaande afleiding maken

Onjuist: a desenvolvição da economia
Juist: o desenvolvimento da economia
Waarom: Portugese achtervoegsels zijn niet vrij verwisselbaar. Het vaste woord bij desenvolver is desenvolvimento, en dat woord is mannelijk.

Het geslacht uit het Nederlandse woord afleiden

Onjuist: o implementação rápido
Juist: a implementação rápida
Waarom: Woorden op -ção zijn vrouwelijk. Zowel het lidwoord a als het bijvoeglijk naamwoord rápida moet daarmee overeenkomen.

Het oorspronkelijke lijdend voorwerp zonder voorzetsel laten staan

Onjuist: a implementação o projeto
Juist: a implementação do projeto
Waarom: Na het zelfstandige naamwoord wordt o projeto een bepaling met de: de + o = do.

Onduidelijk laten wie wat doet

Onduidelijk: a avaliação dos professores
Duidelijker, als de docenten beoordelen: a avaliação pelos professores
Duidelijker, als de docenten beoordeeld worden: a avaliação dos professores
Waarom: Een bepaling met de kan de uitvoerder of degene die de handeling ondergaat noemen. Gebruik por wanneer die rol expliciet moet zijn, of herschrijf de zin met een werkwoord.

Het verkeerde vaste voorzetsel kiezen

Onjuist: a insistência de rever o contrato
Juist: a insistência em rever o contrato
Waarom: De gebruikelijke verbinding is insistência em. Vertaal een Nederlands voorzetsel niet automatisch.

Te veel nominalisaties opstapelen

Zwaar: A realização da avaliação da implementação do programa ocorreu em maio.
Helderder: Em maio, a equipa avaliou como o programa tinha sido implementado.
Waarom: Meerdere naamwoorden met de maken rollen en verbanden moeilijk te volgen. Een werkwoordelijke zin is vaak directer.

Gebruiksnotities

Nominalisaties klinken niet automatisch beter of correcter dan werkwoorden. Ze zijn nuttig wanneer het proces zelf centraal staat, wanneer de uitvoerder onbekend of onbelangrijk is, of wanneer je veel informatie compact wilt ordenen. A aprovação da proposta permitirá... legt bijvoorbeeld de nadruk op de goedkeuring als voorwaarde, niet op de persoon die goedkeurt.

In formele teksten zorgen nominalisaties voor samenhang. Een werkwoord uit de ene zin kan in de volgende zin als zelfstandig naamwoord terugkomen: O governo reformou o sistema. A reforma entrou em vigor em janeiro. Zo hoef je dezelfde handeling niet opnieuw in een volledige bijzin uit te leggen.

In gesprekken kiest men vaak liever een concreet werkwoord. Precisamos de melhorar o serviço of, in Braziliaans Portugees, Precisamos melhorar o serviço, klinkt doorgaans directer dan een zware formulering met a necessidade de melhoria do serviço. Zowel in Portugal als in Brazilië zijn nominalisaties normaal in formele registers; verschillen zitten eerder in afzonderlijke woordkeuzes en vaste constructies dan in het basisprincipe.

Een Nederlandse gewoonte die kan misleiden, is het maken van lange samenstellingen. Waar het Nederlands projectimplementatie of kwaliteitsverbetering kan vormen, kiest het Portugees vaak voor implementação do projeto en melhoria da qualidade. Letterlijk aaneenschrijven levert meestal geen Portugees woord op.

Verdere verdieping

Gebeurtenis, resultaat of blijvende eigenschap

De context bepaalt hoe een nominalisatie wordt gelezen. In A construção da ponte durou dois anos is construção een proces; in A construção foi vendida kan het om een gebouw gaan. Ook organização kan een handeling, een manier van ordenen of een instelling zijn. Werkwoordstijden en aspecten verdwijnen in het naamwoord, zodat woorden als rápido, contínuo, anterior of een datum het tijdsverloop moeten verduidelijken.

De uitvoerder bewust weglaten

Naamwoordelijke stijl maakt het gemakkelijk om de handelende persoon niet te noemen: Foi autorizada a divulgação dos resultados ‘De bekendmaking van de resultaten is toegestaan’. Dat kan passend zijn wanneer de instantie al bekend is. In bestuurlijke taal kan het echter ook verantwoordelijkheid verhullen. Vraag bij het redigeren daarom steeds: is duidelijk wie beslist, uitvoert of beoordeelt?

Een infinitief als zelfstandig naamwoord

Het Portugees kan ook een infinitief rechtstreeks als naamwoord gebruiken, meestal met een mannelijk lidwoord: o saber ‘de kennis/het weten’, o olhar ‘de blik/het kijken’, o viver ‘het leven/de manier van leven’. Dit heet een gesubstantiveerde infinitief: een werkwoordsvorm functioneert als zelfstandig naamwoord. Zulke vormen zijn soms al gewone woorden geworden en hebben niet precies dezelfde betekenis als een afleiding met een achtervoegsel.

Woordkeuze verandert de nuance

Twee afleidingen van een verwante stam zijn zelden volledig uitwisselbaar. Melhoria is de algemene ‘verbetering’; melhoramento kan ook slaan op een concrete verbetering of ingreep. Conhecimento betekent onder meer ‘kennis’, terwijl reconhecimento ‘herkenning’ of ‘erkenning’ betekent. Controleer daarom bij twijfel een goed woordenboek op betekenis, voorbeeldzinnen, geslacht en voorzetsel.

Oefentips

Leer woordfamilies in kleine setjes. Noteer bijvoorbeeld desenvolver — o desenvolvimento — desenvolvido en possível — a possibilidade. Voeg altijd het lidwoord en één vaste verbinding toe.
Herschrijf in beide richtingen. Maak van A empresa implementou o plano eerst a implementação do plano pela empresa en zet die groep daarna terug in een heldere werkwoordelijke zin. Zo oefen je zowel vorm als betekenis.
Redigeer een formele tekst hardop. Onderstreep alle woorden op -ção, -mento, -dade, -ância en -ência. Als er drie of meer dicht bij elkaar staan, probeer er één door een werkwoord te vervangen en vergelijk welke versie natuurlijker en duidelijker klinkt.