Nominalisatie in het Oekraïens

In het kort

Bij nominalisatie druk je een handeling niet uit met een vervoegd werkwoord, maar met een zelfstandig naamwoord: комісія прийняла пропозицію ‘de commissie aanvaardde het voorstel’ wordt bijvoorbeeld прийняття пропозиції комісією ‘de aanvaarding van het voorstel door de commissie’. Het Oekraïens gebruikt daarvoor vaak onzijdige woorden op -ння en -ття. Het voorwerp staat doorgaans in de genitief en een genoemde uitvoerder vaak in de instrumentalis.

Overzicht

Nominalisatie heet in het Oekraïens номіналізація. Een handeling, proces of verandering wordt daarbij voorgesteld als een ‘ding’ waarover je vervolgens iets kunt zeggen. Завершити будівництво betekent ‘de bouw voltooien’; in після завершення будівництва is завершення ‘voltooiing’ de kern van een naamwoordgroep (een groep woorden rond een zelfstandig naamwoord). Zo’n groep kan na een voorzetsel staan, onderwerp zijn of als aanvulling bij een ander woord dienen.

Dit is een C1-onderwerp omdat goede nominalisatie meer vraagt dan een achtervoegsel toevoegen. Je moet ook bepalen welke naamval (de vorm die de taak van een woord in de zin aangeeft) bij elk zinsdeel hoort, welke woordvorming gangbaar is en of een compacte naamwoordstijl werkelijk bij de situatie past. Nominalisaties komen veel voor in wetenschappelijke teksten, nieuwsberichten, beleidsstukken, contracten en zakelijke correspondentie.

Voor een Nederlandstalige is het idee herkenbaar: de invoering van regels, het schrijven van een brief en na voltooiing van de bouw werken ongeveer hetzelfde. Twee Nederlandse gewoonten helpen echter niet altijd. Het Oekraïens heeft geen lidwoord zoals de of het, en gebruikt voor veel relaties geen woord dat letterlijk met van overeenkomt. De naamval maakt de relatie zichtbaar: пропозиції in прийняття пропозиції betekent hier ‘van het voorstel’.

Hoe het werkt

Werkwoorden worden zelfstandige naamwoorden

Veel Oekraïense handelingsnamen zijn afgeleid van een werkwoord en eindigen op -ння of -ття. Ze zijn grammaticaal onzijdig: je zegt bijvoorbeeld тривале обговорення ‘een langdurige bespreking’, met de onzijdige vorm тривале van het bijvoeglijk naamwoord.

Oekraïense vorm	Betekenis	Aandachtspunt
читати → читання	lezen → het lezen	Een activiteit of proces.
писати → писання	schrijven → het schrijven	Correct, maar in veel concrete situaties is написання gebruikelijker.
написати → написання	schrijven/afmaken → het schrijven, de totstandkoming	Het voorvoegsel legt vaak nadruk op een begrensde handeling.
прийняти → прийняття	aannemen → aanvaarding, aanneming	Veelgebruikt in bestuur en besluitvorming.
відкрити → відкриття	openen/ontdekken → opening/ontdekking	Kan zowel een handeling als het resultaat benoemen.
запровадити → запровадження	invoeren → invoering	Typisch in beleidstaal.
завершити → завершення	voltooien → voltooiing	Vaak gevolgd door een genitief.
дослідити → дослідження	onderzoeken → onderzoek	Kan ook een afzonderlijke studie aanduiden.

Deze vormen moet je niet produceren door simpelweg de infinitiefuitgang te vervangen. Klankwisselingen, voorvoegsels en ingeburgerde woordvormen spelen mee. Bovendien gebruikt het Oekraïens ook handelingsnamen met andere uitgangen, zoals розвиток ‘ontwikkeling’, захист ‘bescherming’ en будівництво ‘bouw’. Controleer bij twijfel een woordenboek en leer veelgebruikte combinaties als geheel.

Het voorwerp komt meestal in de genitief

Het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) staat in een gewone werkwoordzin vaak in de accusatief. Na nominalisatie wordt datzelfde element meestal een genitiefbepaling:

Werkwoordelijke formulering	Naamwoordelijke formulering	Nederlands
писати листа	писання листа	een brief schrijven → het schrijven van een brief
прийняти пропозицію	прийняття пропозиції	het voorstel aannemen → de aanneming van het voorstel
запровадити нові правила	запровадження нових правил	nieuwe regels invoeren → de invoering van nieuwe regels
завершити будівництво	завершення будівництва	de bouw voltooien → de voltooiing van de bouw
підписати договір	підписання договору	het contract ondertekenen → de ondertekening van het contract

Die omzetting is vooral zichtbaar aan bijvoeglijke naamwoorden en vrouwelijke of meervoudige zelfstandige naamwoorden: нові правила wordt нових правил, пропозицію wordt пропозиції. Bij sommige onzijdige woorden zijn nominatief, accusatief en genitief enkelvoud uiterlijk gelijk. In завершення будівництва is будівництва toch genitief, ook al verraadt de uitgang dat niet ondubbelzinnig.

De uitvoerder kan in de instrumentalis staan

Wanneer het belangrijk is wie de handeling uitvoert, kan die persoon of instantie in de instrumentalis staan (de naamval die hier ongeveer ‘door’ uitdrukt):

• підписання договору директором — de ondertekening van het contract door de directeur;
• ухвалення закону парламентом — de aanneming van de wet door het parlement;
• проведення опитування дослідниками — het uitvoeren van de enquête door de onderzoekers.

Dit patroon voorkomt onduidelijkheid. Схвалення комісії kan zonder context worden opgevat als ‘de goedkeuring van de commissie’ of ‘de goedkeuring die van de commissie afkomstig is’. In схвалення пропозиції комісією is de verdeling helder: пропозиції is wat wordt goedgekeurd en комісією is wie dat doet.

Niet elke uitvoerder hoeft genoemd te worden. Juist in officiële teksten wordt de handelende persoon vaak weggelaten: Було прийнято рішення про перенесення засідання ‘Er werd besloten de vergadering uit te stellen’. Dat kan nuttig zijn als de uitvoerder onbekend of niet relevant is, maar ook verhullen wie verantwoordelijk is.

De hele groep krijgt een functie in de zin

Het verbale zelfstandig naamwoord wordt zelf verbogen zoals een ander onzijdig zelfstandig naamwoord. Een voorzetsel bepaalt daarbij vaak zijn naamval. Eventuele aanvullingen binnen de groep behouden hun eigen vorm.

Constructie	Nederlands	Vorm van завершення
завершення проєкту	de voltooiing van het project	nominatief of accusatief, afhankelijk van de zin
до завершення проєкту	vóór/tot de voltooiing van het project	genitief na до
після завершення проєкту	na de voltooiing van het project	genitief na після
завдяки завершенню проєкту	dankzij de voltooiing van het project	datief na завдяки
із завершенням проєкту	met de voltooiing van het project	instrumentalis na з
на завершенні проєкту	bij de afronding van het project	locatief na на

Let op de twee lagen in після завершення будівництва. Завершення staat in de genitief door після; будівництва staat eveneens in de genitief omdat het aangeeft wat wordt voltooid. De gelijke uitgangen hebben dus niet dezelfde oorzaak.

Een bijzin kan een compacte naamwoordgroep worden

Nominalisatie maakt het mogelijk om informatie uit een bijzin bondiger te formuleren:

• Коли будівництво завершили, дорогу відкрили. → Після завершення будівництва дорогу відкрили. ‘Toen de bouw was voltooid, werd de weg geopend.’ → ‘Na voltooiing van de bouw werd de weg geopend.’
• Щоб поліпшити якість, запровадили перевірку. → Для поліпшення якості запровадили перевірку. ‘Om de kwaliteit te verbeteren, voerde men een controle in.’ → ‘Ter verbetering van de kwaliteit voerde men een controle in.’
• Те, що сторони підписали договір, змінило ситуацію. → Підписання договору сторонами змінило ситуацію. ‘Dat de partijen het contract ondertekenden, veranderde de situatie.’ → ‘De ondertekening van het contract door de partijen veranderde de situatie.’

Een vervoegd werkwoord drukt tijd, persoon en soms aspect duidelijk uit. Een nominalisatie doet dat niet vanzelf. Als het tijdstip of de uitvoerder belangrijk is, voeg je die informatie toe: підписання договору сторонами 12 липня ‘de ondertekening van het contract door de partijen op 12 juli’.

Voorbeelden in context

Oekraïens	Nederlands	Opmerking
Регулярне читання наукових статей розширює словниковий запас.	Regelmatig wetenschappelijke artikelen lezen vergroot de woordenschat.	Читання is het onderwerp.
Написання листа забрало більше часу, ніж я очікував.	Het schrijven van de brief kostte meer tijd dan ik had verwacht.	Een afgeronde, concrete taak.
Комітет відклав прийняття пропозиції до п’ятниці.	De commissie stelde de aanvaarding van het voorstel uit tot vrijdag.	Пропозиції staat in de genitief.
Запровадження нових правил потребує ретельної підготовки.	De invoering van nieuwe regels vereist een zorgvuldige voorbereiding.	Formele beleidstaal.
Після завершення будівництва міст відкрили для руху.	Na voltooiing van de bouw werd de brug voor het verkeer geopend.	Після plus genitief.
Підписання договору директором відбулося вранці.	De ondertekening van het contract door de directeur vond ’s ochtends plaats.	De uitvoerder staat in de instrumentalis.
Недотримання вимог може призвести до штрафу.	Het niet naleven van de eisen kan tot een boete leiden.	Не- vormt hier één begrip.
Під час обговорення бюджету виникло кілька запитань.	Tijdens de bespreking van de begroting kwamen enkele vragen op.	Tijdsbepaling met під час.
Для поліпшення якості послуг провели додаткове навчання.	Ter verbetering van de kwaliteit van de diensten organiseerde men extra scholing.	Nominalisatie drukt het doel uit.
Рішення ухвалили без проведення додаткового голосування.	Het besluit werd genomen zonder een extra stemming te houden.	Без verlangt de genitief.
У звіті докладно описано результати дослідження.	In het verslag worden de onderzoeksresultaten uitvoerig beschreven.	Дослідження kan proces of studie betekenen.
Швидке виконання завдання не гарантує високої якості.	Een snelle uitvoering van de taak garandeert geen hoge kwaliteit.	Виконання is onzijdig: швидке.

Veelgemaakte fouten

Het voorwerp in de oude naamval laten staan

• Onjuist: прийняття пропозицію
• Juist: прийняття пропозиції
• Waarom: Пропозицію is accusatief en past bij het werkwoord прийняти. Binnen de nominalisatie staat het voorwerp normaal in de genitief: пропозиції.

Alleen de naamval na het voorzetsel aanpassen

• Onjuist: після завершення будівництво
• Juist: після завершення будівництва
• Waarom: Після zet завершення in de genitief. Daarnaast vraagt de betekenis ‘voltooiing van de bouw’ om de genitief будівництва.

De uitvoerder als een onveranderde naam toevoegen

• Onjuist: підписання договору директор
• Juist: підписання договору директором
• Waarom: Als директор de ondertekenaar is, staat het in de instrumentalis. Een Nederlandstalige kan in gedachten eenvoudig door toevoegen; in het Oekraïens zit die relatie hier in de uitgang.

Een Nederlandse infinitiefconstructie letterlijk nabootsen

• Onjuist: після завершити будівництво
• Juist: після завершення будівництва
• Waarom: Nederlands kan gemakkelijk infinitieven als naam gebruiken, bijvoorbeeld na het afronden. Na після heeft het Oekraïens hier een zelfstandig naamwoord in de genitief nodig, niet een infinitief.

Elke mogelijke afleiding even natuurlijk vinden

• Minder natuurlijk in een concrete voltooide situatie: писання офіційного листа завершено
• Natuurlijker: написання офіційного листа завершено
• Waarom: Писання kan het schrijfproces benoemen, maar написання past vaak beter bij het tot stand brengen of voltooien van één tekst. Voorvoegsels dragen betekenis; het zijn niet zomaar verwisselbare varianten.

Een eenvoudige zin onnodig bureaucratisch maken

• Zwaar: Мною було здійснено проведення перевірки документів.
• Helder: Я перевірив документи.
• Waarom: De eerste versie stapelt een passieve constructie en nominalisatie op elkaar. In een gewone mededeling is een actief werkwoord korter, duidelijker en natuurlijker.

Gebruiksnotities

Nominalisaties zijn niet uitsluitend formeel. Woorden als читання ‘lezen’, навчання ‘leren/opleiding’, питання ‘vraag/kwestie’ en відкриття ‘opening/ontdekking’ behoren ook tot de alledaagse woordenschat. Het is de opeenstapeling van abstracte naamwoorden en lange genitiefketens die een tekst ambtelijk laat klinken.

In formele teksten zijn nominalisaties bijzonder bruikbaar wanneer het proces of resultaat centraal staat en niet de persoon die handelt. Vergelijk:

• Уряд запровадив нові правила. — De regering voerde nieuwe regels in.
• Запровадження нових правил розпочалося у травні. — De invoering van nieuwe regels begon in mei.

De eerste zin vertelt wie iets deed. De tweede maakt van de invoering zelf het gespreksonderwerp en kan daar vervolgens een begin, duur, oorzaak of gevolg aan koppelen.

In het Nederlands kan één van-groep verschillende relaties verbergen: de goedkeuring van de commissie kan betekenen dat de commissie iets goedkeurt of dat iemand de commissie goedkeurt. Oekraïense naamvallen kunnen dat verschil explicieter maken, maar alleen als je ze zorgvuldig gebruikt. Zet het ondergane element doorgaans in de genitief en een uitgedrukte handelende instantie in de instrumentalis.

Verder dan de basis

Proces, gebeurtenis en resultaat

Een vorm op -ння of -ття kan afhankelijk van woord en context een voortdurend proces, één gebeurtenis of een resultaat aanduiden. Читання is meestal een activiteit; відкриття виставки kan de openingshandeling of openingsbijeenkomst zijn; наукове відкриття is een wetenschappelijke ontdekking als resultaat. Het meervoud helpt soms: наукові відкриття zijn meerdere ontdekkingen, niet meerdere keren ‘ontdekken’.

Context en vaste verbindingen zijn daarom minstens zo belangrijk als de afleiding zelf. Vergelijk проведення дослідження ‘het uitvoeren van een onderzoek’ met результати дослідження ‘de resultaten van het onderzoek’. In de eerste combinatie staat het onderzoeksproces centraal; in de tweede kan дослідження ook een afgebakende studie zijn.

Aspect en voorvoegsels

Het Oekraïense werkwoordsaspect onderscheidt grofweg een handeling als verloop of herhaling van een handeling als afgerond geheel. Bij nominalisatie kan dat verschil deels zichtbaar blijven in het voorvoegsel:

• писання — het schrijven als activiteit;
• написання — het schrijven of tot stand brengen van een tekst;
• читання — lezen als activiteit;
• прочитання — het uitlezen of volledig lezen in een afgebakende context.

Dit is geen volledig voorspelbaar systeem. Sommige handelingsnamen worden bij beide aspectpartners gebruikt of hebben een eigen, ingeburgerde betekenis. Kies dus niet automatisch de vorm van het perfectieve of imperfectieve werkwoord (respectievelijk de handeling als geheel of als verloop); kijk naar gangbaar taalgebruik.

Ontkenning als één begrip

Met не- kan een zelfstandige nominalisatie ontstaan die afwezigheid of niet-uitvoering noemt: невиконання зобов’язань ‘het niet nakomen van verplichtingen’, недотримання правил ‘het niet naleven van regels’. In zo’n vaste betekenis wordt не- aaneengeschreven. Bij een expliciete tegenstelling blijft не los: не прийняття, а відхилення пропозиції ‘niet de aanvaarding, maar de afwijzing van het voorstel’.

Informatie kan verdwijnen

Een werkwoordzin vertelt vaak direct wie handelde en wanneer. Een naamwoordgroep kan beide weglaten. Після перевірки документів... betekent ‘na de controle van de documenten’, maar noemt zonder verdere context niet wie controleerde. In juridische, wetenschappelijke en bestuurlijke teksten moet je daarom nagaan of de compacte vorm voldoende precies is. Voeg zo nodig een uitvoerder, datum of andere bepaling toe, of kies weer voor een volledige zin.

Een goede C1-stijl bestaat niet uit zo veel mogelijk nominalisaties. Het gaat om doelgericht schakelen: een naamwoordgroep wanneer het proces het onderwerp is, een werkwoord wanneer handeling, tijd of verantwoordelijkheid vooropstaat.

Oefentips

1. Maak omzettingsparen. Schrijf vijf korte zinnen, zoals Парламент ухвалив закон, en zet ze om naar een naamwoordgroep: ухвалення закону парламентом. Markeer het voorwerp in de genitief en de uitvoerder in de instrumentalis.
2. Verzamel vaste verbindingen. Noteer uit nieuws- of beleidsteksten combinaties als прийняття рішення, виконання завдання en запровадження правил. Leer niet alleen het losse zelfstandig naamwoord, maar ook de naamval erna.
3. Doe een helderheidscontrole. Herschrijf een formele Oekraïense alinea met meer werkwoorden. Vergelijk daarna beide versies: welke nominalisaties maken de tekst compact, en welke verbergen juist wie wat doet?

Verwante begrippen

• Vooraf: Woordvorming — helpt je achtervoegsels, voorvoegsels en ingeburgerde afleidingen te herkennen.