Nominalisatie in het Frans

In het kort

Bij nominalisatie druk je een handeling, eigenschap of toestand uit met een zelfstandig naamwoord: développer l'économie wordt le développement de l'économie en possible wordt la possibilité. Deze vorm is gebruikelijk in academische, bestuurlijke en journalistieke teksten, maar het juiste zelfstandig naamwoord is niet altijd voorspelbaar. Leer daarom niet alleen achtervoegsels, maar ook het lidwoord en de vaste aanvullingen bij elk woord.

Overzicht

Een zelfstandig naamwoord benoemt een persoon, zaak of begrip. Bij nominalisatie maak je van de betekenis van een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord zo'n naamwoordelijke uitdrukking. Les conditions s'améliorent legt de handeling in een vervoegd werkwoord; l'amélioration des conditions verpakt dezelfde inhoud in een naamwoordgroep (een zelfstandig naamwoord met de woorden die erbij horen). Daardoor kun je een heel proces als onderwerp, lijdend voorwerp of aanvulling in een langere zin gebruiken.

Deze manier van formuleren hoort vooral bij Frans op C1-niveau. Je komt haar veel tegen in onderzoeksverslagen, beleidsstukken, krantenkoppen en zakelijke correspondentie. Nominalisatie maakt verbanden compact: Après la publication du rapport... is bondiger dan Après que le rapport a été publié.... Te veel naamwoorden achter elkaar maken een tekst echter zwaar. Goed gevorderd Frans vraagt dus niet om zo veel mogelijk nominalisaties, maar om een bewuste keuze tussen een levendig werkwoord en een compacte naamwoordgroep.

Voor Nederlandstaligen voelt het basisidee vertrouwd: ook het Nederlands heeft ontwikkelen → ontwikkeling en mogelijk → mogelijkheid. Toch kun je de vorm zelden letterlijk overzetten. Het Frans kiest soms een ander achtervoegsel, verandert de stam of gebruikt een vaste combinatie zoals mise en œuvre. Bovendien moet je bij ieder Frans zelfstandig naamwoord het grammaticale geslacht kennen, omdat dat het lidwoord bepaalt.

Hoe het werkt

Van een werkwoord naar een zelfstandig naamwoord

Veel Franse handelingsnamen ontstaan met een achtervoegsel. Een achtervoegsel is een stukje dat achter de woordstam komt. De onderstaande patronen zijn nuttige herkenningsmiddelen, geen regels waarmee je zonder woordenboek elk nieuw woord kunt maken.

Patroon	Werkwoord	Zelfstandig naamwoord	Betekenis	Gebruikelijk geslacht
-er → -ation	améliorer	l'amélioration	verbetering	vrouwelijk
-er → -ement	développer	le développement	ontwikkeling	mannelijk
-ir → -issement	établir	l'établissement	oprichting; instelling	mannelijk
-dre/-tre → -sion	comprendre	la compréhension	begrip	vrouwelijk
wisselende stam + -tion	produire	la production	productie	vrouwelijk
wisselende stam + -ance	croître	la croissance	groei	vrouwelijk
wisselende stam + -ure	ouvrir	l'ouverture	opening	vrouwelijk
afzonderlijke naamwoordvorm	mettre en œuvre	la mise en œuvre	uitvoering, verwezenlijking	vrouwelijk

De spelling en soms ook de stam veranderen: décider → décision, conclure → conclusion, lire → lecture en naître → naissance. Vorm daarom niet op goed geluk woorden als een patroon aannemelijk lijkt. Een denkbaar klinkende vorm hoeft niet te bestaan. Noteer bijvoorbeeld développement als geheel, niet alleen de losse uitgang -ement.

Sommige werkwoorden hebben meer dan één verwant zelfstandig naamwoord, met een betekenisverschil:

Werkwoord	Naamwoord	Specifieke betekenis
former	la formation	vorming, opleiding of het vormen
former	la forme	vorm
passer	le passage	passage, overgang of doortocht
passer	la passation	formele overdracht, bijvoorbeeld van bevoegdheden
régler	le règlement	regeling, reglement of betaling
régler	le réglage	afstelling van een toestel

Het achtervoegsel draagt dus soms eigen betekenis. -age duidt vaak een concrete bewerking of het resultaat daarvan aan, terwijl -tion vaak abstracter of formeler klinkt, maar ook dit is slechts een tendens.

Van een bijvoeglijk naamwoord naar een zelfstandig naamwoord

Een bijvoeglijk naamwoord beschrijft een kenmerk, zoals possible of stable. Het bijbehorende zelfstandige naamwoord benoemt dat kenmerk als begrip.

Bijvoeglijk naamwoord	Zelfstandig naamwoord	Nederlandse betekenis
possible	la possibilité	mogelijkheid
stable	la stabilité	stabiliteit
efficace	l'efficacité	doeltreffendheid
prudent	la prudence	voorzichtigheid
absent	l'absence	afwezigheid
jeune	la jeunesse	jeugd, jong-zijn
large	la largeur	breedte
profond	la profondeur	diepte

De veelvoorkomende uitgangen -ité, -ance/-ence, -esse en -eur zijn vaak vrouwelijk. Ook hier zijn vorm en betekenis niet volledig voorspelbaar. Zo betekent la jeunesse meestal de levensfase of jongeren als groep, niet in elke context simpelweg „het jong zijn”.

De zin opnieuw opbouwen

Bij nominalisatie verandert niet alleen één woord. De grammaticale rollen rond het werkwoord moeten in de naamwoordgroep worden ondergebracht.

Werkwoordelijke zin: Le gouvernement développe les transports publics.

Naamwoordelijke vorm: le développement des transports publics par le gouvernement

In de eerste zin is le gouvernement het onderwerp (wie de handeling uitvoert) en les transports publics het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). In de naamwoordgroep staat de zaak waarop de handeling gericht is vaak na de: le développement des transports publics. De uitvoerder kan met par worden toegevoegd: par le gouvernement.

Veel voorkomende omzettingen zijn:

Werkwoordelijke constructie	Naamwoordelijke constructie
X analyse Y	l'analyse de Y par X
X décide de faire Y	la décision de X de faire Y
Y augmente	l'augmentation de Y
X est capable de faire Y	la capacité de X à faire Y
Il est possible de faire Y	la possibilité de faire Y

De kan meer dan één relatie uitdrukken. La critique du ministre kan zowel „de kritiek van de minister” als „de kritiek op de minister” betekenen. Als de context dit niet oplost, formuleer dan explicieter: la critique formulée par le ministre of les critiques visant le ministre.

Lidwoord, samentrekking en geslacht

Een nominalisatie is een zelfstandig naamwoord en volgt dus de gewone regels voor lidwoorden. Je schrijft le développement, la décision en voor een klinker l'amélioration. Na de en à ontstaan de gebruikelijke samentrekkingen: de + le = du, de + les = des, à + le = au en à + les = aux.

Dat levert vormen op als la mise en œuvre du projet, l'amélioration des conditions en une contribution au développement régional. Het Nederlandse lidwoord helpt niet bij het Franse geslacht: het onzijdige het beleid geeft bijvoorbeeld geen aanwijzing voor het vrouwelijke la politique. Leer een nominalisatie daarom altijd mét lidwoord.

Voorbeelden in context

Frans	Nederlands	Toelichting
Le développement de l'économie dépend de plusieurs facteurs.	De ontwikkeling van de economie hangt van meerdere factoren af.	développer → développement
L'amélioration des conditions de travail reste une priorité.	De verbetering van de arbeidsomstandigheden blijft een prioriteit.	De handeling wordt onderwerp van de zin.
La possibilité d'une réforme divise les députés.	De mogelijkheid van een hervorming verdeelt de parlementsleden.	Eigenschap possible wordt een begrip.
La mise en œuvre du projet prendra six mois.	De uitvoering van het project zal zes maanden duren.	Vaste naamwoordelijke uitdrukking.
La publication du rapport a provoqué un débat public.	De publicatie van het rapport heeft een publiek debat veroorzaakt.	Compacte oorzaak-gevolgzin.
Après l'adoption de la loi, les règles ont changé.	Na de aanneming van de wet zijn de regels veranderd.	Vervangt een bijzin met een vervoegd werkwoord.
Le comité a annoncé la suppression de deux postes.	De commissie kondigde de schrapping van twee functies aan.	Het proces is lijdend voorwerp van annoncer.
L'efficacité de cette méthode n'a pas encore été démontrée.	De doeltreffendheid van deze methode is nog niet aangetoond.	efficace → efficacité
Cette décision facilite l'accès aux soins.	Dit besluit vergemakkelijkt de toegang tot zorg.	accéder à → accès à behoudt à.
La réduction des dépenses par la direction inquiète le personnel.	De verlaging van de uitgaven door de directie baart het personeel zorgen.	par noemt de uitvoerder.
Une hausse des prix est attendue au printemps.	In het voorjaar wordt een prijsstijging verwacht.	Journalistiek gebruik van hausse.
Son refus de participer a surpris ses collègues.	Zijn weigering om deel te nemen verraste zijn collega's.	refuser de → refus de.
La capacité de l'équipe à réagir rapidement a été décisive.	Het vermogen van het team om snel te reageren was doorslaggevend.	Vaste aanvulling capacité à.
Faute d'accord, la fermeture du site a été reportée.	Bij gebrek aan overeenstemming is de sluiting van de locatie uitgesteld.	Formele, compacte formulering.

Veelgemaakte fouten

Een zelfstandig naamwoord zelf bedenken

• Fout: la développation de l'économie
• Goed: le développement de l'économie
• Waarom: Een mogelijk klinkend achtervoegsel garandeert geen bestaand woord. Développer hoort bij développement, dat bovendien mannelijk is.

Het geslacht uit het Nederlands afleiden

• Fout: le possibilité d'une réforme
• Goed: la possibilité d'une réforme
• Waarom: Franse woorden op -ité zijn doorgaans vrouwelijk. Leer de vorm als la possibilité, niet als los woord zonder lidwoord.

De voorzetsels van het werkwoord blind behouden

• Fout: la décision à fermer le site
• Goed: la décision de fermer le site
• Waarom: Een naamwoord kan een andere vaste aanvulling hebben dan een verwant werkwoord. Vergelijk décider de, la décision de, maar capable de tegenover la capacité à.

De uitvoerder onduidelijk laten

• Onduidelijk: la destruction de la ville
• Duidelijker: la destruction de la ville par l'armée
• Waarom: De la ville noemt hier wat vernietigd wordt, maar zonder context kan de verschillende relaties hebben. Voeg de uitvoerder met par toe wanneer die informatie nodig is.

Een Nederlandse samenstelling letterlijk nabouwen

• Fout of onnatuurlijk: één lang Frans samengesteld woord naar het model van projectuitvoeringsplan
• Goed: un plan de mise en œuvre du projet
• Waarom: Het Nederlands stapelt zelfstandige naamwoorden gemakkelijk op elkaar. Het Frans gebruikt vaker afzonderlijke naamwoordgroepen met de. Controleer wel steeds welke vaste verbinding werkelijk gangbaar is.

Elke zin formeler maken met naamwoorden

• Zwaar: Nous procéderons à la réalisation d'une analyse des résultats.
• Helderder: Nous analyserons les résultats.
• Waarom: Procéder à la réalisation de voegt hier geen nuttige betekenis toe. Een eenvoudig werkwoord is vaak directer en leesbaarder.

Gebruiksnotities

Nominalisatie komt veel voor waar een tekst processen moet ordenen in plaats van personen centraal te stellen. In een onderzoeksverslag kun je schrijven: L'observation des participants a permis l'identification de trois tendances. Een journalist gebruikt la hausse des prix als bekend gespreksonderwerp, en een administratie spreekt over le dépôt de la demande of la délivrance du permis.

Krantenkoppen en opschriften laten het lidwoord soms weg: Hausse des prix de l'énergie of Fermeture exceptionnelle du musée. Dat is koppenstijl. In een gewone volledige zin staat meestal wel een lidwoord: Une hausse des prix de l'énergie est prévue. Neem het ontbreken van een lidwoord in een kop dus niet automatisch over in lopende tekst.

De keuze tussen werkwoord en naamwoord verandert ook de toon. Le conseil a rejeté la proposition noemt duidelijk wie handelde. Le rejet de la proposition maakt het proces zelf centraal en kan de handelende persoon buiten beeld laten. Dat kan nuttig zijn wanneer de uitvoerder al bekend of onbelangrijk is, maar ook verhullend werken. In heldere zakelijke teksten is expliciet benoemen wie iets doet vaak beter.

Niet elke nominalisatie is formeel. Woorden als décision, arrivée, départ, choix en refus zijn ook heel gewoon in gesprekken. Het formele effect ontstaat vooral door een hoge dichtheid aan abstracte naamwoorden en lange reeksen met de, niet door één afzonderlijk naamwoord.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Betekenis en tijd worden minder expliciet

Een vervoegd werkwoord laat tijd, persoon en soms het verloop van een handeling zien. Een los naamwoord doet dat meestal niet. L'entreprise fermera l'usine verwijst duidelijk naar de toekomst; la fermeture de l'usine kan zonder verdere context gepland, gaande of voltooid zijn. Voeg zo nodig een datum, een bijvoeglijk naamwoord of een ander werkwoord toe: la fermeture prévue en septembre, la fermeture progressive of la fermeture a eu lieu hier.

Het verschil tussen proces en resultaat kan eveneens van belang zijn. La traduction du roman a pris un an duidt op het vertaalproces; j'ai lu une traduction du roman duidt op de vertaalde tekst. De omgeving bepaalt welke lezing bedoeld is.

Werkwoorden met weinig eigen betekenis

Formeel Frans combineert een naamwoord vaak met een steunwerkwoord: een werkwoord dat vooral de grammaticale constructie draagt, terwijl het naamwoord de kernbetekenis levert. Voorbeelden zijn prendre une décision, effectuer une vérification, procéder à une analyse en mettre en œuvre une mesure.

Zulke combinaties zijn soms vaste en natuurlijke vaktaal. Toch kun je effectuer une vérification vaak vervangen door vérifier en procéder à une analyse door analyser. Kies de naamwoordelijke vorm als het proces als afzonderlijk onderwerp belangrijk is, als er aanvullingen bij horen of als het register dat verlangt. Kies het werkwoord voor tempo en duidelijkheid.

Genominaliseerde infinitieven

Het Frans kan incidenteel een infinitief, de onbepaalde werkwoordsvorm zoals savoir of vivre, als zelfstandig naamwoord gebruiken: le savoir, le pouvoir, le devoir, le vivre-ensemble. Veel van deze vormen zijn vaste woorden of bewust gevormde termen. Dit is geen onbeperkt productief patroon: je kunt niet zonder meer bij elk werkwoord le zetten. Controleer of de vorm werkelijk gangbaar is en welke betekenis hij heeft.

Ritme en informatiedichtheid

Een lange reeks nominalisaties kan nauwkeurig maar moeilijk leesbaar zijn: l'évaluation de la faisabilité de la mise en œuvre de la réforme. Soms is die compacte hiërarchie gewenst. Vaak leest een gemengde zin beter: Nous avons évalué s'il était possible de mettre la réforme en œuvre. Op C1-niveau bestaat stilistische beheersing juist uit dat schakelen: je kunt informatie compact verpakken, maar ook weer uitpakken wanneer de lezer anders de draad verliest.

Oefentips

1. Maak omzettingsparen. Neem vijf echte zinnen uit een krant of beleidswebsite en schrijf naast elke naamwoordelijke versie een versie met een vervoegd werkwoord. Noteer wat er gebeurt met onderwerp, lijdend voorwerp en voorzetsels.
2. Leer woordfamilies als pakket. Schrijf bijvoorbeeld décider de – la décision de – la décision, vrouwelijk of capable de – la capacité à – vrouwelijk. Zo oefen je vorm, geslacht en aanvulling tegelijk.
3. Lees je eigen tekst hardop. Onderstreep abstracte naamwoorden en omcirkel reeksen met de. Als drie of vier naamwoordgroepen op elkaar volgen, probeer dan minstens één ervan door een werkwoord te vervangen en vergelijk de helderheid.

Verwante onderwerpen

• Voorwaarde: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — nodig om bij elke nominalisatie het juiste lidwoord en de juiste verwijzingen te gebruiken.