Nominalisering in het Deens

In het kort

Bij nominalisering druk je een handeling, proces of eigenschap uit als een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak, gebeurtenis of idee): at forbedre systemet wordt bijvoorbeeld forbedringen af systemet. Veel Deense nominaliseringen eindigen op -ning, -else of -hed, maar de keuze is niet volledig voorspelbaar. Ze komen bijzonder vaak voor in zakelijke, ambtelijke en wetenschappelijke teksten.

Overzicht

Met een werkwoord zeg je doorgaans wie iets doet: Virksomheden udvikler produktet ‘Het bedrijf ontwikkelt het product’. Met een nominalisering maak je van die handeling het middelpunt: virksomhedens udvikling af produktet ‘de ontwikkeling van het product door het bedrijf’. Het werkwoord udvikler is hier vervangen door het zelfstandig naamwoord udvikling.

Ook een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) kan de basis zijn. Zo hoort sikkerhed ‘veiligheid, zekerheid’ bij sikker ‘veilig, zeker’, en skønhed ‘schoonheid’ bij skøn ‘mooi’. De nieuwe zelfstandige naamwoorden kunnen een lidwoord, een meervoudsvorm en een bepaalde uitgang krijgen: en beslutning, flere beslutninger, beslutningen.

Nominalisering is een C1-onderwerp omdat het niet alleen om woordvorming gaat. Je moet ook leren welke afleiding gangbaar is, hoe je de deelnemers aan de oorspronkelijke handeling met af of een bezitsvorm uitdrukt en wanneer een nominale stijl natuurlijk of juist zwaar klinkt. Voor Nederlandstaligen voelt het principe vertrouwd — vergelijk ontwikkelen → ontwikkeling en veilig → veiligheid — maar een Nederlandse uitgang voorspelt de Deense vorm niet betrouwbaar.

Hoe het werkt

Van werkwoord naar zelfstandig naamwoord

De drie belangrijkste patronen in dit onderwerp zijn als volgt. De stam kan bij de afleiding veranderen; trek daarom niet simpelweg de infinitiefuitgang -e af en plak er een achtervoegsel achter.

Patroon	Basis	Nominalisering	Betekenis
-ing / -ning	at udvikle	en udvikling	een ontwikkeling
-ing / -ning	at forbedre	en forbedring	een verbetering
-ing / -ning	at betale	en betaling	een betaling
-else	at undersøge	en undersøgelse	een onderzoek
-else	at bevæge	en bevægelse	een beweging
-else	at forstå	en forståelse	een begrip, inzicht
andere vorm	at vælge	et valg	een keuze, verkiezing
andere vorm	at svare	et svar	een antwoord

De spelling -ning is vaak zichtbaar, bijvoorbeeld in åbning, løsning en forskning. In andere woorden zie je -ing, zoals betaling en udvikling. Voor de leerder is het praktischer om de hele vorm te onthouden dan te proberen de grens tussen stam en achtervoegsel telkens te ontleden.

Ook -else is geen uitgang die je vrij aan elk werkwoord kunt toevoegen. Het heet forståelse, niet forståning, maar beslutning, niet beslutelse. Dat laatste onderscheid is belangrijk: het correcte Deense woord voor ‘besluit’ is beslutning.

Sommige werkwoorden hebben meer dan één verwant zelfstandig naamwoord, maar met een andere betekenis. Vergelijk at oplyse met en oplysning ‘een gegeven, mededeling’ en oplysning als abstracter begrip ‘voorlichting/verlichting’. De context en vaste woordcombinaties bepalen dan de beste Nederlandse vertaling.

Van bijvoeglijk naamwoord naar zelfstandig naamwoord

Met -hed maak je vaak een abstract zelfstandig naamwoord: een eigenschap wordt als begrip voorgesteld. Dit lijkt sterk op Nederlands -heid, maar de woordenschat loopt niet altijd één op één.

Bijvoeglijk naamwoord	Zelfstandig naamwoord	Nederlandse betekenis
sikker	sikkerhed	veiligheid, zekerheid
fri	frihed	vrijheid
mulig	mulighed	mogelijkheid
skøn	skønhed	schoonheid
hurtig	hurtighed	snelheid
offentlig	offentlighed	openbaarheid, publiek

Let op het betekenisverschil tussen een gewone eigenschap en een geïnstitutionaliseerd begrip. Det er muligt betekent ‘het is mogelijk’; en mulighed is een concrete ‘mogelijkheid’ of ‘kans’. Offentlighed kan niet alleen ‘openbaarheid’ betekenen, maar ook ‘het publiek’. Raadpleeg bij twijfel een woordenboek en leer de vaste omgeving van het woord mee.

Geslacht, bepaaldheid en meervoud

De meeste afleidingen op -ning, -else en -hed zijn woorden van het gemeenschappelijk geslacht en krijgen dus en: en forbedring, en bevægelse, en mulighed. De bepaalde vorm enkelvoud eindigt gewoonlijk op -en.

Onbepaald enkelvoud	Bepaald enkelvoud	Onbepaald meervoud	Bepaald meervoud
en forbedring	forbedringen	forbedringer	forbedringerne
en beslutning	beslutningen	beslutninger	beslutningerne
en undersøgelse	undersøgelsen	undersøgelser	undersøgelserne
en mulighed	muligheden	muligheder	mulighederne

Niet ieder abstract zelfstandig naamwoord is telbaar. Skønhed kan als algemeen begrip zonder lidwoord staan: Skønhed er subjektiv ‘Schoonheid is subjectief’. In en sjælden skønhed gaat het echter om één bijzonder voorbeeld of één bijzonder mooi persoon of object. De keuze voor enkelvoud of meervoud hangt dus mede van de betekenis af.

De deelnemers aan de handeling

Een werkwoord heeft vaak een onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) en soms een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). Na nominalisering worden die relaties meestal uitgedrukt met een bezitsvorm of een voorzetselgroep.

Werkwoordelijke zin	Nominale woordgroep	Relatie
Kommunen behandler sagen.	kommunens behandling af sagen	uitvoerder als bezitter; object na af
De forbedrer systemet.	forbedringen af systemet	object na af; uitvoerder niet genoemd
Regeringen gennemfører reformen.	regeringens gennemførelse af reformen	uitvoerder plus object

Af is hier vaak vergelijkbaar met Nederlands van: behandlingen af sagen ‘de behandeling van de zaak’. Een bezitsvorm op -s kan de uitvoerder noemen: kommunens behandling. Toch lost de vorm niet iedere dubbelzinnigheid op. kritikken af ministeren kan zonder context zowel kritiek op de minister als kritiek door de minister oproepen. Schrijf bij belangrijke informatie liever explicieter: kritikken rettet mod ministeren of ministerens kritik af forslaget.

Van een hele zin naar nominale stijl

Bij de omzetting verandert meer dan één woord:

• het vervoegde werkwoord wordt een zelfstandig naamwoord;
• een bijwoord wordt soms een bijvoeglijk naamwoord: systemet blev hurtigt forbedret → den hurtige forbedring af systemet;
• onderwerp en object worden bezitsvormen of voorzetselgroepen;
• tijd en handelende persoon kunnen minder zichtbaar worden.

Vergelijk Udvalget vurderede grundigt ansøgningen met udvalgets grundige vurdering af ansøgningen. In de tweede versie is grundigt ‘grondig’ veranderd in grundige, omdat het nu het zelfstandig naamwoord vurdering beschrijft. De verleden tijd van vurderede is daarentegen verdwenen; die moet uit de context of uit een ander werkwoord blijken.

Voorbeelden in context

Deens	Nederlands	Toelichting
Forbedringen af systemet tog tre måneder.	De verbetering van het systeem duurde drie maanden.	forbedre → forbedring
Beslutningen blev truffet efter mødet.	Het besluit werd na de vergadering genomen.	Vaste combinatie: træffe en beslutning
Udviklingen går hurtigt.	De ontwikkeling gaat snel.	De handeling wordt als proces voorgesteld.
Skønheden i naturen er svær at beskrive.	De schoonheid van de natuur is moeilijk te beschrijven.	Eigenschap met -hed
Kommunens behandling af klagen tog lang tid.	De behandeling van de klacht door de gemeente duurde lang.	Uitvoerder in de bezitsvorm
Undersøgelsen viser en tydelig forskel.	Het onderzoek laat een duidelijk verschil zien.	undersøge → undersøgelse
Betaling skal ske senest fredag.	De betaling moet uiterlijk vrijdag plaatsvinden.	Formele instructie zonder genoemde betaler
Der er behov for en afklaring af reglerne.	Er is behoefte aan verduidelijking van de regels.	Veelgebruikt in bestuurstaal
Hun har en god forståelse for problemet.	Zij heeft een goed begrip van het probleem.	Vaste combinatie: forståelse for
Virksomheden arbejder på at øge sikkerheden.	Het bedrijf werkt eraan de veiligheid te vergroten.	Bepaalde vorm van sikkerhed
Forslaget giver os flere muligheder.	Het voorstel biedt ons meer mogelijkheden.	Telbaar gebruik van mulighed
Gennemførelsen af planen kræver flere medarbejdere.	De uitvoering van het plan vereist meer medewerkers.	Formele procesnaam op -else
Åbningen af den nye afdeling blev udsat.	De opening van de nieuwe afdeling werd uitgesteld.	åbne → åbning
Offentlighedens interesse voksede hurtigt.	De belangstelling van het publiek groeide snel.	offentligheden betekent hier ‘het publiek’.

Veelgemaakte fouten

Een niet-bestaande uitgangsvorm maken

• Onjuist: Beslutelsen blev truffet.
• Juist: Beslutningen blev truffet.
• Waarom: De afleiding van at beslutte is en beslutning. -else en -ning zijn geen vrij verwisselbare uitgangen; leer at træffe en beslutning als vaste combinatie.

De Nederlandse vorm rechtstreeks overzetten

• Onjuist: Vi har brug for en sikkerning af bygningen.
• Juist: Vi har brug for en sikring af bygningen.
• Waarom: Nederlands beveiliging helpt maar gedeeltelijk. In het Deens is sikring een maatregel of handeling die iets beveiligt; sikkerhed duidt doorgaans de toestand ‘veiligheid’ of ‘zekerheid’ aan.

Het verkeerde voorzetsel kiezen

• Onjuist: Hun har en god forståelse af hans situation. wanneer je bedoelt dat zij begrip voor zijn situatie heeft.
• Juist: Hun har en god forståelse for hans situation.
• Waarom: Bij het empathische ‘begrip voor’ is forståelse for de gewone combinatie. En forståelse af teksten kan wel: dat betekent iemands interpretatie of begrip van de tekst.

Een bijwoord onveranderd laten

• Onjuist: den hurtigt udvikling
• Juist: den hurtige udvikling
• Waarom: Hurtigt kan een werkwoord nader bepalen, maar voor een zelfstandig naamwoord is hier het verbogen bijvoeglijk naamwoord hurtige nodig.

Te veel informatie in één nominale keten stoppen

• Zwaar: gennemførelsen af kommunens vurdering af ændringen af ordningen
• Helderder: Kommunen vurderer først ændringen af ordningen. Derefter gennemfører den ændringen.
• Waarom: Elke vorm afzonderlijk kan correct zijn, maar een opeenstapeling van nominaliseringen maakt onduidelijk wie wat doet. Nederlands ambtelijk taalgebruik kent hetzelfde probleem.

Gebruiksnotities

Nominaliseringen zijn niet uitsluitend formeel. Woorden als beslutning, betaling, løsning en mulighed zijn heel gewoon in gesprekken. Het formele effect ontstaat vooral wanneer een schrijver meerdere handelingen als zelfstandige naamwoorden verpakt, de uitvoerder weglaat en werkwoorden gebruikt als ske ‘plaatsvinden’, foretage ‘verrichten’ of gennemføre ‘uitvoeren’.

Vergelijk Vi undersøger sagen i morgen met Undersøgelsen af sagen foretages i morgen. De eerste zin is direct en natuurlijk in een gesprek. De tweede klinkt administratief en legt nadruk op de procedure, niet op vi. Zo'n onpersoonlijke formulering kan nuttig zijn wanneer de uitvoerder onbekend, vanzelfsprekend of bewust minder belangrijk is.

Deens en Nederlands gebruiken allebei graag samenstellingen. Een Deense nominalisering kan daarom het laatste deel van een lang woord zijn, zoals sagsbehandling ‘zaakbehandeling’, kvalitetsforbedring ‘kwaliteitsverbetering’ en sikkerhedsvurdering ‘veiligheidsbeoordeling’. Waar het Nederlands soms los schrijft of een koppelteken gebruikt, schrijft het Deens een gevestigde samenstelling normaal aaneen. Controleer lange vormen, want een toevallige woordgroep is niet automatisch een natuurlijke samenstelling.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Nominalisering verandert het perspectief

Een nominale constructie kan informatie als vaststaand of reeds bekend presenteren. Regeringen afviste forslaget vertelt duidelijk wie handelde. Afvisningen af forslaget maakt ‘de afwijzing’ tot een gegeven waarover de tekst verder kan spreken. Dat is handig voor samenhang: een verslag kan eerst de gebeurtenis beschrijven en er daarna met afvisningen naar terugverwijzen.

Tegelijk kan nominalisering verantwoordelijkheid verhullen. Der skete en fejlvurdering ‘Er vond een verkeerde beoordeling plaats’ noemt niet wie de fout maakte. In juridische, politieke en zakelijke teksten is het daarom zinvol steeds te vragen: welk werkwoord zit achter dit zelfstandig naamwoord, en welke deelnemer is niet genoemd?

Proces, resultaat en afzonderlijk geval

Eenzelfde vorm kan een proces, het resultaat of een afzonderlijk geval aanduiden:

• bygningens opførelse — het proces van het optrekken van het gebouw;
• en ny opfindelse — het resultaat: een nieuwe uitvinding;
• tre betalinger — drie afzonderlijke betalingen.

Het lidwoord en het meervoud helpen bij de interpretatie. Zonder lidwoord kan een abstract proces centraal staan: Betaling sker via appen. Met en of een meervoudsvorm gaat het eerder om een telbaar geval: Vi har modtaget en betaling.

Nominale stijl weer werkwoordelijk maken

Bij redigeren is de omgekeerde beweging vaak nuttig. Zet het verborgen werkwoord terug en benoem de handelende persoon:

Nominale formulering	Werkwoordelijke formulering	Effect
Der blev foretaget en vurdering af sagen.	Udvalget vurderede sagen.	korter; uitvoerder zichtbaar
Gennemførelsen af planen sker i maj.	Vi gennemfører planen i maj.	directer en natuurlijker
Efter modtagelsen af brevet kontaktede hun os.	Efter at hun havde modtaget brevet, kontaktede hun os.	tijdsrelatie explicieter

De nominale versie is niet fout. Kies haar als het proces, document of resultaat centraal staat; kies een werkwoordelijke zin als de handeling en uitvoerder belangrijk zijn. Goede formele stijl betekent dus niet ‘zo veel mogelijk zelfstandige naamwoorden’, maar doelbewust kunnen wisselen.

Oefentips

1. Leer families, geen losse uitgangen. Noteer telkens het werkwoord, de nominalisering en één vaste combinatie: at beslutte – en beslutning – at træffe en beslutning; at undersøge – en undersøgelse – en undersøgelse af noget.
2. Zet zinnen in beide richtingen om. Maak van Kommunen behandler ansøgningen eerst kommunens behandling af ansøgningen en bouw de nominale vorm daarna terug. Controleer wie de uitvoerder en wat het object is.
3. Markeer nominaliseringen in een echte tekst. Neem een Deens nieuwsbericht of een zakelijke e-mail en onderstreep woorden op -ing/-ning, -else en -hed. Vraag per woord of het een proces, resultaat, eigenschap of afzonderlijk geval noemt, en let op het gebruikte voorzetsel.

Verwante begrippen

• Vooraf: Formele schrijftaal — laat zien hoe nominale stijl samengaat met passief, formele woordkeus en compacte zinsbouw.