Geavanceerde voorzetseluitdrukkingen in het Deens

In het kort

Deense woordgroepen als i forhold til (“ten opzichte van”), på trods af (“ondanks”), i forbindelse med (“in verband met”) en med henblik på (“met het oog op”) functioneren als één geheel. Leer niet alleen hun betekenis, maar ook het vaste laatste voorzetsel en hun precieze functie: vergelijken, een tegenstelling aangeven, een verband situeren of een doel noemen.

Overzicht

Een voorzetsel legt een relatie tussen woorden of zinsdelen, zoals i huset (“in het huis”) of efter mødet (“na de vergadering”). Bij de uitdrukkingen in dit artikel bestaat die verbindende functie uit meerdere woorden. In på trods af regnen hoort bijvoorbeeld de hele reeks på trods af bij regnen. Je kunt niet vrij een van de voorzetsels vervangen.

Op C1-niveau kom je zulke verbindingen voortdurend tegen in nieuwsberichten, analyses, zakelijke e-mails, vergaderstukken en academische teksten. Ze helpen je precies te zeggen waarop je een vergelijking baseert, binnen welke context iets gebeurt, welke verwachting niet uitkomt of welk doel een maatregel dient. Ze zijn niet uitsluitend schrijftaal: vooral i forhold til en i forbindelse med hoor je ook vaak in verzorgde spreektaal.

Voor Nederlandstaligen zijn de betekenissen meestal herkenbaar. Juist daardoor ontstaat het gevaar van een woord-voor-woordvertaling. Nederlands “in verhouding tot” en Deens i forhold til overlappen bijvoorbeeld, maar de Deense uitdrukking wordt ook ruimer gebruikt. Verder verandert een lange groep vooraan de Deense woordvolgorde: in een hoofdzin staat de persoonsvorm (het vervoegde werkwoord) op de tweede zinsplaats.

Hoe het werkt

Vier vaste kernuitdrukkingen

Uitdrukking	Gebruik	Gewone Nederlandse weergave	Vast patroon
i forhold til	vergelijking, referentiepunt of afbakening	ten opzichte van; vergeleken met; wat betreft	i forhold til + naamwoordgroep
på trods af	iets gebeurt tegen een verwachting in	ondanks	på trods af + naamwoordgroep
i forbindelse med	een gebeurtenis, gelegenheid of samenhang	in verband met; rond; bij	i forbindelse med + naamwoordgroep
med henblik på	beoogd doel of toekomstige toepassing	met het oog op; teneinde	med henblik på + naamwoordgroep / at + infinitief

Een naamwoordgroep is een zelfstandig naamwoord met de woorden die erbij horen, bijvoorbeeld den kraftige regn (“de hevige regen”) of vores næste møde (“onze volgende vergadering”). Na deze uitdrukkingen staat normaal geen aparte naamvalsvorm: het Deens gebruikt de gewone vorm van de naamwoordgroep.

I forhold til: vergelijking of referentiepunt

De duidelijkste functie van i forhold til is een vergelijking met een maatstaf:

• Salget er steget i forhold til sidste år. — De verkoop is gestegen ten opzichte van vorig jaar.
• Lejligheden er billig i forhold til størrelsen. — Het appartement is goedkoop in verhouding tot de grootte.

De uitdrukking kan ook aangeven waarover een opmerking geldt: I forhold til tidsplanen har vi et problem (“Wat de planning betreft, hebben we een probleem”). Dat gebruik is gangbaar, vooral in gesproken professioneel Deens, maar kan vaag of omslachtig worden. Als je eenvoudig “over” bedoelt, is om vaak directer; als je een onderwerp afbakent, kan med hensyn til of hvad angår preciezer zijn.

Let op het verschil met i et forhold til, waarin forhold letterlijk “relatie” betekent: Hun er i et forhold til en kollega betekent “Zij heeft een relatie met een collega”. Het lidwoord et verandert dus de structuur en de betekenis.

På trods af: een niet-uitgekomen verwachting

Met på trods af noem je een omstandigheid waarvan je normaal een ander resultaat zou verwachten:

• På trods af regnen gik vi ud. — Ondanks de regen gingen we naar buiten.

Na de uitdrukking kan een naamwoordgroep staan, maar ook een zin met at (“dat”):

• På trods af at det regnede, gik vi ud. — Ondanks dat het regende, gingen we naar buiten.

In verzorgde Nederlandse schrijftaal klinkt “hoewel het regende” soms natuurlijker dan “ondanks dat het regende”; in het Deens is på trods af at een normale constructie. Een alternatief met een bijzin (een zinsdeel met een eigen onderwerp en werkwoord) is selv om: Selv om det regnede, gik vi ud (“Hoewel het regende, gingen we naar buiten”).

I forbindelse med: context, gelegenheid of samenhang

I forbindelse med plaatst iets rond een gebeurtenis of binnen een relevant verband. De verbinding kan praktisch of inhoudelijk zijn:

• Vi talte sammen i forbindelse med mødet. — We spraken elkaar in verband met/rond de vergadering.
• Politiet undersøger sagen i forbindelse med branden. — De politie onderzoekt de zaak in verband met de brand.

De uitdrukking zegt op zichzelf niet dat het tweede element de oorzaak is. I forbindelse med ombygningen holder biblioteket lukket kan betekenen dat de sluiting samenhangt met de verbouwing; wil je de oorzaak ondubbelzinnig noemen, dan zijn på grund af (“wegens”) of som følge af (“als gevolg van”) duidelijker.

Med henblik på: doelgerichte, vaak formele formulering

Med henblik på kijkt vooruit naar een doel. Daarna kan een zelfstandig naamwoord staan:

• med henblik på fremtiden — met het oog op de toekomst
• med henblik på en senere udvidelse — met het oog op een latere uitbreiding

Voor een handeling gebruik je at plus een infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm):

• med henblik på at forbedre sikkerheden — met het doel de veiligheid te verbeteren

Deze uitdrukking klinkt doelbewust en vrij formeel. In een gewone mededeling is for at vaak natuurlijker: Vi mødes for at løse problemet. Med henblik på at løse problemet past beter in een plan, overeenkomst of beleidsnotitie.

Plaats in de zin en de V2-regel

De volledige uitdrukking met aanvulling vormt één zinsdeel. Staat dat zinsdeel vooraan in een hoofdzin, dan volgt onmiddellijk de persoonsvorm. Het onderwerp komt daarna:

• På trods af forsinkelsen kom vi frem til tiden.
• I forbindelse med konferencen møder jeg flere kolleger.

Hier zijn kom en møder de persoonsvormen. De foutieve volgorde På trods af forsinkelsen vi kom ... kopieert de Nederlandse neiging om na een vooropgeplaatst element gewoon met het onderwerp verder te gaan. Ook het Nederlands kent hier vaak inversie, maar Deense lange beginstukken maken de fout voor leerders extra verleidelijk.

Staat de groep later in de zin, dan blijft de gewone hoofdzinvolgorde staan:

• Vi kom frem til tiden på trods af forsinkelsen.

Voorbeelden in context

Deens	Nederlands	Toelichting
I forhold til sidste år er priserne steget.	Ten opzichte van vorig jaar zijn de prijzen gestegen.	Vergelijking met een tijdvak; vooraan staat daarna er.
Resultatet er godt i forhold til de begrænsede ressourcer.	Het resultaat is goed gezien de beperkte middelen.	Beoordeling tegenover een maatstaf.
I forhold til dit forslag mangler jeg nogle detaljer.	Wat je voorstel betreft, mis ik nog enkele details.	Afbakening van het onderwerp.
På trods af regnen gik vi ud.	Ondanks de regen gingen we naar buiten.	Naamwoordgroep na de uitdrukking.
Hun fortsatte på trods af kritikken.	Ze ging ondanks de kritiek door.	De groep staat achteraan.
På trods af at toget var forsinket, nåede vi mødet.	Hoewel de trein vertraging had, haalden we de vergadering.	at leidt een volledige zin in.
I forbindelse med mødet sender vi en ny dagsorden.	In verband met de vergadering sturen we een nieuwe agenda.	Praktische context.
Der opstod flere spørgsmål i forbindelse med lanceringen.	Rond de lancering kwamen verschillende vragen op.	Gebeurtenis waarbij iets ontstond.
Kontakt os i forbindelse med ændringer i din booking.	Neem bij wijzigingen in je boeking contact met ons op.	Formele instructie.
Med henblik på fremtiden investerer virksomheden i uddannelse.	Met het oog op de toekomst investeert het bedrijf in opleidingen.	Gericht op een toekomstige situatie.
Reglerne blev ændret med henblik på at beskytte forbrugerne.	De regels zijn gewijzigd om de consumenten te beschermen.	Doel met at + infinitief.
Vi indsamler data med henblik på en senere evaluering.	We verzamelen gegevens met het oog op een latere evaluatie.	Doel met een naamwoordgroep.
På trods af besparelserne er resultatet bedre i forhold til sidste år.	Ondanks de bezuinigingen is het resultaat beter dan vorig jaar.	Twee uitdrukkingen met verschillende functies.
I forbindelse med renoveringen blev bygningen undersøgt med henblik på energibesparelser.	In verband met de renovatie werd het gebouw onderzocht met het oog op energiebesparing.	Context en doel worden uit elkaar gehouden.

Veelgemaakte fouten

Het laatste voorzetsel weglaten of vervangen

• Onjuist: på trods regnen
• Juist: på trods af regnen
• Waarom: på trods af is een vaste eenheid. Het Nederlandse “ondanks” bestaat uit één woord, maar dat maakt af in het Deens niet overbodig.

Nederlandse woordvolgorde na een lange begingroep

• Onjuist: I forbindelse med mødet vi diskuterede budgettet.
• Juist: I forbindelse med mødet diskuterede vi budgettet.
• Waarom: het beginstuk bezet de eerste zinsplaats; in een Deense hoofdzin moet de persoonsvorm diskuterede op de tweede plaats staan.

I forhold til gebruiken zonder werkelijk referentiepunt

• Minder precies: Jeg har et spørgsmål i forhold til fakturaen.
• Directer: Jeg har et spørgsmål om fakturaen.
• Waarom: i forhold til kan een onderwerp markeren, maar om is hier korter en duidelijker. Bewaar i forhold til vooral voor een vergelijking of een nuttige afbakening.

Verband verwarren met oorzaak

• Vaag: Flyet blev aflyst i forbindelse med stormen.
• Duidelijk bij een oorzaak: Flyet blev aflyst på grund af stormen.
• Waarom: i forbindelse med meldt samenhang of context; på grund af zegt expliciet waardoor iets gebeurde.

Een doel formuleren zonder at

• Onjuist: Tiltaget blev indført med henblik på forbedre sikkerheden.
• Juist: Tiltaget blev indført med henblik på at forbedre sikkerheden.
• Waarom: vóór een infinitief vereist dit patroon at. Bij een naamwoord is dat niet nodig: med henblik på bedre sikkerhed.

På trods af en selv om door elkaar halen

• Onjuist: selv om af regnen gik vi ud
• Juist: på trods af regnen gik vi ud / selv om det regnede, gik vi ud
• Waarom: på trods af kan rechtstreeks een naamwoordgroep krijgen; selv om leidt een volledige bijzin in.

Gebruiksnotities

I forhold til is zeer productief en daardoor ook een stoplap in vergader- en kantoortaal. Het kan Nederlands “ten opzichte van”, “in vergelijking met”, “wat betreft” of soms “voor” weergeven. Kies in je Nederlandse vertaling dus op basis van de functie, niet automatisch voor “in verhouding tot”. Omgekeerd hoeft Nederlands “wat betreft” niet altijd i forhold til te worden: hvad angår økonomien en med hensyn til økonomien zijn vaak scherpe alternatieven.

På trods af is neutraal en bruikbaar in spreek- en schrijftaal. Trods zonder på ... af bestaat ook: Trods regnen gik vi ud. Die kortere vorm is compact en komt veel voor in geschreven taal. De betekenis is gelijk, maar meng de patronen niet tot bijvoorbeeld trods af.

I forbindelse med is heel gewoon in officiële berichten: sluitingen, aanvragen, evenementen en onderzoeken. In alledaagse taal kan een eenvoudiger voorzetsel natuurlijker zijn. Vi mødtes til konferencen is bijvoorbeeld bondiger dan Vi mødtes i forbindelse med konferencen wanneer je alleen bedoelt dat je elkaar op de conferentie ontmoette.

Med henblik på behoort vooral tot formele, planmatige taal. Het onderwerp van de hoofdzin is gewoonlijk ook degene die het doel nastreeft of de handeling uit de infinitief uitvoert. Vermijd een onduidelijke koppeling. In Rapporten blev sendt til ledelsen med henblik på at ændre proceduren is niet meteen helder wie de procedure moet wijzigen. Noem de handelende partij als dat ertoe doet.

Verder dan de basis: precieze alternatieven

Gevorderd gebruik draait niet om zo veel mogelijk lange uitdrukkingen, maar om het juiste logische verband. De volgende verbindingen liggen dicht bij de vier kernvormen, zonder volledig uitwisselbaar te zijn:

Uitdrukking	Betekenis en onderscheid
med hensyn til	wat betreft; markeert een onderwerp, niet noodzakelijk een vergelijking
i modsætning til	in tegenstelling tot; maakt een expliciet contrast
på baggrund af	op basis van; noemt informatie of omstandigheden waarop een beslissing rust
som følge af	als gevolg van; drukt een resultaat-oorzaakrelatie uit
i kraft af	krachtens, dankzij of uit hoofde van; noemt het middel, de eigenschap of bevoegdheid die iets mogelijk maakt
uafhængigt af	ongeacht; zegt dat een factor geen invloed op de uitkomst heeft

Vergelijk bijvoorbeeld:

• I forbindelse med undersøgelsen ændrede vi metoden. — Tijdens/in het kader van het onderzoek veranderden we de methode.
• På baggrund af undersøgelsen ændrede vi metoden. — Op basis van het onderzoek veranderden we de methode.
• Som følge af undersøgelsen ændrede vi metoden. — Als gevolg van het onderzoek veranderden we de methode.
• Med henblik på undersøgelsen ændrede vi metoden. — Met het oog op het onderzoek veranderden we de methode.

De gebeurtenis is telkens dezelfde, maar de relatie verschuift van context naar grondslag, gevolg en doel. Dat onderscheid maakt een tekst inhoudelijk nauwkeuriger.

Een voorzetselgroep vooraan kan bovendien dienen als tekstsignaal: ze vertelt de lezer meteen hoe de nieuwe zin bij de vorige past. På trods af disse resultater ... kondigt een onverwacht contrast aan; På baggrund af disse resultater ... kondigt een conclusie of besluit aan. In formeel Deens is dat nuttig, zolang je niet elke zin met een zware verbinding begint.

Oefentips

1. Leer elk blok met zijn functie. Maak vier kaartjes met niet alleen de vertaling, maar ook de labels “vergelijking”, “tegen verwachting in”, “context” en “doel”. Zo voorkom je dat alle uitdrukkingen vage synoniemen worden.
2. Oefen twee zinsplaatsen. Schrijf bij elke voorbeeldzin ook een variant met de voorzetselgroep vooraan. Controleer daarna of de persoonsvorm direct volgt: Vi gik ud på trods af regnen → På trods af regnen gik vi ud.
3. Herschrijf formeel én eenvoudig. Zet med henblik på at om in for at, en vervang een vage i forhold til waar mogelijk door om, med hensyn til of een echte vergelijking. Daarmee train je niet alleen grammatica, maar ook stijlgevoel.

Verwante onderwerpen

• Vereiste basis: Basisvoorzetsels — herhaal de gewone Deense voorzetsels en hun basisfuncties voordat je vaste meerwoordgroepen leert.