Aanwijzende bijvoeglijke naamwoorden in het Spaans

In het kort

Het Spaans onderscheidt drie afstanden: este voor iets dichtbij de spreker, ese voor iets wat verder weg of bij de luisteraar is, en aquel voor iets ver van beiden. De vorm past zich aan het geslacht en het aantal van het zelfstandig naamwoord aan: este libro, esta casa, estos libros, estas casas. Het aanwijzende woord staat meestal vóór het zelfstandig naamwoord en er komt dan geen lidwoord bij.

Overzicht

Met een aanwijzend bijvoeglijk naamwoord wijs je een persoon, voorwerp, plek of idee aan: esta silla (deze stoel), ese problema (dat probleem) of aquellas montañas (die bergen daar in de verte). Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een mens, dier, ding of begrip, zoals chica, libro of idea. Het aanwijzende woord maakt duidelijk over welk exemplaar je het hebt.

Dit is basisstof op A1-niveau, maar er zijn twee verschillen met het Nederlands die meteen aandacht verdienen. Ten eerste heeft het Nederlands vooral deze/dit tegenover die/dat, terwijl het Spaans vaak drie zones onderscheidt: dichtbij, op enige afstand en ver weg. Ten tweede verandert het Spaanse woord mee met het grammaticale geslacht en het getal (enkelvoud of meervoud) van het zelfstandig naamwoord.

In hedendaagse grammatica worden deze woorden vóór een zelfstandig naamwoord vaak aanwijzende determinatoren genoemd: woorden die het zelfstandig naamwoord nader bepalen. De traditionele term “aanwijzende bijvoeglijke naamwoorden” is nog steeds gangbaar en sluit aan bij de naam van dit onderwerp. Belangrijker dan de benaming is dat je de juiste afstand én de juiste uitgang kiest.

Hoe het werkt

De drie afstandsniveaus

Afstand of perspectief	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
dichtbij de spreker	este	esta	estos	estas
verder weg, vaak bij de luisteraar	ese	esa	esos	esas
ver van spreker én luisteraar	aquel	aquella	aquellos	aquellas

Je kunt de drie reeksen onthouden met een eenvoudige scène:

• este/esta: binnen mijn directe bereik — “deze/dit hier”;
• ese/esa: niet hier bij mij, vaak daar bij jou — “die/dat daar”;
• aquel/aquella: duidelijk verder weg — “die/dat ginds”.

De grenzen zijn niet meetkundig vast. Twee sprekers kunnen in dezelfde situatie een andere vorm kiezen, afhankelijk van wat zij als hun eigen omgeving beschouwen. Ese edificio kan een gebouw aan de overkant zijn; aquel edificio legt sterker de nadruk op de grotere afstand.

Overeenkomst in geslacht en getal

Het aanwijzende woord komt overeen met het zelfstandig naamwoord. Overeenkomst betekent hier dat de vorm hetzelfde grammaticale geslacht en hetzelfde getal laat zien.

• libro is mannelijk enkelvoud: este libro;
• mesa is vrouwelijk enkelvoud: esa mesa;
• zapatos is mannelijk meervoud: aquellos zapatos;
• ventanas is vrouwelijk meervoud: estas ventanas.

Kijk dus niet naar de persoon die bezit of aanwijst, maar naar het zelfstandig naamwoord. Een vrouwelijke spreker zegt eveneens este teléfono, omdat teléfono mannelijk is. Bij een gemengde groep gebruikt het Spaans de mannelijke meervoudsvorm: estos chicos y chicas.

Let vooral op este en ese. Het Nederlands laat bij “dit boek” en “deze tafel” wel een verschil zien, maar dat verschil volgt de Nederlandse keuze tussen het- en de-woorden. Die keuze voorspelt het Spaanse geslacht niet betrouwbaar. Het is daarom verstandig een Spaans zelfstandig naamwoord samen met zijn lidwoord te leren: el libro → este libro; la mesa → esta mesa.

Plaats in de woordgroep

De gewone volgorde is:

aanwijzend woord + zelfstandig naamwoord + eventuele beschrijving

• esta camisa azul — dit blauwe overhemd;
• aquellos edificios viejos — die oude gebouwen daar;
• ese café pequeño — dat kleine café.

Het aanwijzende woord neemt de plaats van het bepaald lidwoord in. Zeg dus esta casa, niet la esta casa. Ook in het Nederlands zeg je normaal “dit huis” en niet “het dit huis”; die gewoonte helpt hier juist wel.

Een bijvoeglijk naamwoord dat een eigenschap noemt, past eveneens bij het zelfstandig naamwoord: estas casas blancas. Zowel estas als blancas is vrouwelijk meervoud vanwege casas.

Zonder genoemd zelfstandig naamwoord

Een aanwijzend woord kan ook zelfstandig worden gebruikt wanneer uit de situatie duidelijk is wat bedoeld wordt:

• Prefiero este. — Ik heb liever deze.
• ¿Quieres esas? — Wil je die?
• Aquella es mi profesora. — Die vrouw daar is mijn docente.

De vormen blijven overeenkomen met het weggelaten zelfstandig naamwoord. Als het bijvoorbeeld om camisa gaat, zeg je Prefiero esta; bij vestido zeg je Prefiero este.

Voor iets onbekends, een hele situatie of een idee waarvan geen geslacht wordt genoemd, bestaan de onzijdige voornaamwoorden esto, eso, aquello. Een voornaamwoord is een woord dat in plaats van een zelfstandig naamwoord of een hele zaak staat. Deze vormen staan nooit direct vóór een zelfstandig naamwoord: esto betekent “dit”, maar “dit boek” is este libro, nooit esto libro.

Voorbeelden in context

Spaans	Nederlands	Toelichting
Este libro es interesante.	Dit boek is interessant.	Dichtbij; libro is mannelijk enkelvoud.
Esta llave no abre la puerta.	Deze sleutel opent de deur niet.	Llave is vrouwelijk, hoewel het woord op -e eindigt.
Estos tomates están maduros.	Deze tomaten zijn rijp.	Mannelijk meervoud dichtbij.
¿Cuánto cuestan estas gafas?	Hoeveel kost deze bril?	Gafas staat in het Spaans meestal in het meervoud.
Esa chica es mi hermana.	Dat meisje daar is mijn zus.	Op enige afstand of bij de luisteraar.
Pásame ese vaso, por favor.	Geef me dat glas even, alsjeblieft.	Het glas staat waarschijnlijk dichter bij de luisteraar.
No conozco a esos vecinos.	Ik ken die buren niet.	Mannelijk meervoud.
Esas preguntas son difíciles.	Die vragen zijn moeilijk.	Vrouwelijk meervoud.
Aquel pueblo está detrás de las montañas.	Dat dorp daar ligt achter de bergen.	Duidelijk ver weg.
Aquella noche hacía mucho frío.	Die nacht was het erg koud.	Afstand in de tijd, niet in de ruimte.
Aquellos edificios son viejos.	Die gebouwen daar in de verte zijn oud.	Mannelijk meervoud en ver weg.
Prefiero este.	Ik heb liever deze.	Het zelfstandig naamwoord is bekend en weggelaten.
¿Qué es eso?	Wat is dat?	Eso verwijst naar iets onbekends of naar een situatie.
Esto no es lo que pedí.	Dit is niet wat ik besteld heb.	Esto verwijst naar de hele zaak.

Veelgemaakte fouten

De Nederlandse tweedeling rechtstreeks overnemen

• Onhandig: ese castillo terwijl je nadrukkelijk een kasteel ver aan de horizon aanwijst.
• Beter: aquel castillo.
• Waarom: Nederlands “dat” dekt zowel ese als aquel. Bij duidelijke verte maakt het Spaans met aquel een extra onderscheid. Ese is niet altijd grammaticaal fout, maar drukt het gekozen perspectief minder precies uit.

De vorm niet laten overeenkomen

• Fout: este casa.
• Goed: esta casa.
• Waarom: Casa is vrouwelijk enkelvoud; daarom is esta nodig. Ga niet af op het Nederlandse “dit” of “deze”, maar op het Spaanse zelfstandig naamwoord.

Een lidwoord toevoegen

• Fout: la esa chica.
• Goed: esa chica.
• Waarom: Een aanwijzend woord vóór het zelfstandig naamwoord vervangt het bepaald lidwoord el, la, los of las.

Een onzijdige vorm vóór een zelfstandig naamwoord zetten

• Fout: esto libro.
• Goed: este libro.
• Waarom: Esto, eso en aquello zijn zelfstandige onzijdige voornaamwoorden. Ze hebben geen meervoud en bepalen nooit rechtstreeks een zelfstandig naamwoord.

Het geslacht afleiden uit de uitgang alleen

• Fout: este mano.
• Goed: esta mano.
• Waarom: Mano is ondanks de -o vrouwelijk. Leer daarom la mano als één geheel; vervolgens volgt esta mano vanzelf.

Verouderde accenten toevoegen

• Niet de huidige standaard: éste, ésa, aquéllos.
• Huidige standaard: este, esa, aquellos.
• Waarom: De moderne spelling schrijft ook zelfstandig gebruikte vormen normaal zonder accent. In oudere boeken kun je de vormen met accent nog tegenkomen.

Gebruiksnotities

Afstand hangt ook van het gesprek af

De keuze gaat niet alleen over meters. Met este tema bedoelt een spreker vaak “dit onderwerp waar ik nu mee bezig ben”. Met ese tema kan die reageren op een onderwerp dat de ander zojuist heeft ingebracht. Aquel tema kan verwijzen naar iets van lang geleden of naar iets waarvan de spreker afstand neemt.

Bij het doorgeven van een voorwerp klinkt Pásame ese bolígrafo heel natuurlijk als de pen bij de luisteraar ligt. Staat de pen bij de spreker, dan past este bolígrafo. Zo codeert het Spaans het perspectief van het gesprek explicieter dan het Nederlands meestal doet.

Tijd kan dichtbij of ver weg voelen

Dezelfde driedeling wordt voor tijd gebruikt:

• esta mañana — vanochtend/deze ochtend;
• esos días — die dagen waarover we spreken;
• en aquella época — in die tijd, doorgaans verder terug.

Het gaat opnieuw om ervaren afstand. Aquel verano plaatst een zomer vaak in een verder verleden en roept hem als herinnering op.

Verschillen binnen het Spaanstalige gebied

Alle drie reeksen behoren tot de standaardtaal in de hele Spaanstalige wereld. Hoe vaak sprekers aquel tegenover ese kiezen, verschilt echter per regio en situatie. In sommige dagelijkse gesprekken neemt ese een groter gebied voor zijn rekening. Voor een leerder is de driedeling dichtbij — daar — ginds veilig en duidelijk; luister later naar het plaatselijke gebruik zonder elke variatie als een nieuwe harde regel te behandelen.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Je hoeft deze bijzonderheden op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze in gesprekken en teksten tegenkomen.

Na het zelfstandig naamwoord

Een aanwijzend woord kan achter het zelfstandig naamwoord staan. Dan moet er vóór het zelfstandig naamwoord meestal wél een bepaald lidwoord staan:

• el libro ese — dat boek daar;
• la casa aquella — dat huis daar in de verte.

Deze volgorde is gemarkeerd: ze kan informeel, nadrukkelijk, afkeurend of emotioneel klinken, afhankelijk van toon en context. No me gusta el ruido ese kan irritatie uitdrukken: “Ik houd niet van dat lawaai daar.” Gebruik als beginner liever de neutrale volgorde ese ruido.

Verwijzen naar tekst en ideeën

Aanwijzende woorden organiseren ook een verhaal of redenering. Esto wijst vaak naar wat de spreker nu presenteert of meteen gaat uitleggen: Recuerda esto: mañana cerramos temprano (Onthoud dit: morgen sluiten we vroeg). Eso verwijst vaak naar wat de gesprekspartner net zei: Eso es verdad (Dat is waar). Aquello kan een verder verwijderde gebeurtenis als geheel oproepen: Aquello fue inolvidable (Dat van toen was onvergetelijk).

Dit zijn tendensen, geen mechanische regels. Het gekozen perspectief bepaalt hoe dichtbij informatie in het gesprek wordt geplaatst.

Zelfstandig gebruik en mogelijke dubbelzinnigheid

Bij Quiero esa moet de luisteraar weten welk vrouwelijk zelfstandig naamwoord is weggelaten, bijvoorbeeld camisa of botella. Is dat niet duidelijk, noem het woord dan: Quiero esa camisa. De onzijdige vorm eso lost dit niet op wanneer je een concreet vrouwelijk voorwerp bedoelt; eso behandelt iets juist als een onbekende of algemene zaak.

Een nuttig onderscheid met lo

Het onzijdige lidwoord lo is niet uitwisselbaar met esto/eso/aquello. Eso es importante betekent “Dat is belangrijk”, terwijl lo importante “het belangrijke” of “wat belangrijk is” betekent. Dit hoort bij een later onderwerp, maar het onderscheid voorkomt dat je elke Nederlandse onzijdige vorm automatisch met lo vertaalt.

Oefentips

1. Oefen met drie plekken. Leg drie voorwerpen bij jezelf, bij een oefenpartner en verder weg. Noem ze telkens met de juiste reeks: esta taza, ese libro, aquella bicicleta. Maak daarna alles meervoud.
2. Leer woorden met hun lidwoord. Schrijf niet alleen puerta, maar la puerta. Vorm vervolgens esta puerta, esa puerta, aquella puerta. Zo train je afstand en geslacht tegelijk.
3. Beschrijf een foto vanuit één standpunt. Kies wie de spreker is en schrijf vijf zinnen. Vraag bij elk voorwerp: is het hier, daar bij de ander of ginds? Controleer daarna afzonderlijk geslacht en getal.

Verwante onderwerpen

• Voorafgaande basis: Regelmatige bijvoeglijke naamwoorden — oefen hoe Spaanse woorden overeenkomen in geslacht en getal.