Fransızcada Subjonctif Imparfait

Kısaca

Subjonctif imparfait, Fransızcada özellikle edebî metinlerde görülen bir subjonctif biçimidir; subjonctif, bir olayı doğrudan haber vermek yerine istek, gereklilik, duygu veya kuşku gibi bir çerçevede sunan fiil kipidir. Je voulais qu'il vînt “Onun gelmesini istiyordum” demektir; aynı cümle günümüz Fransızcasında genellikle Je voulais qu'il vienne olur. Vînt, fût, eût, partît biçimlerini okurken tanımak önemlidir; günlük konuşmada bunları kullanmak gerekmez.

Genel bakış

C1 düzeyinde bu konuyu öğrenmenin asıl amacı, konuşurken daha eski biçimler seçmek değil, romanları ve özenli anlatıları rahat okuyabilmektir. Subjonctif imparfait, geçmişte geçen bir anlatıda başka bir kişinin ne istediğini, neye sevindiğini ya da hangi durumun gerekli olduğunu aktarmaya yarar. Özellikle qu'il fût “onun olması” ve qu'il eût “onun sahip olması” gibi biçimler, eski metinlerde sık karşınıza çıkabilir.

Buradaki imparfait adını bildiğiniz il venait “geliyordu” biçimiyle karıştırmayın. Il venait bir olayı bildiren bildirme kipindedir; qu'il vînt ise aynı fiilin subjonctif biçimidir. Ayrıca bu biçim tek başına “gerçekleşmedi” anlamına gelmez. Birinin gelmesini istemiş olmanız, onun gelip gelmediğini söylemez. Gerçekleşmiş bir durum da bien que “her ne kadar” gibi bir bağlaçtan sonra subjonctif ile anlatılabilir.

Türkçede “Gelsin istiyordum”, “Gelmesini istiyordum” ve “Gelmesi gerekiyordu” derken farklı ekler ve yapılar kullanırız. Fransızca bunların bazılarında que ile başlayan bir yan cümle, yani ana cümleye bağlı küçük bir cümle kurar. Türkçedeki tek bir ekin karşılığını aramak yerine, önce bu yan cümlenin neden subjonctif istediğini, sonra anlatının hangi zaman ve üslupta olduğunu düşünmek daha yararlıdır.

Nasıl kurulur ve nasıl çalışır?

Önce kip, sonra zaman seçilir

Cümlede geçmiş zaman bulunması, tek başına subjonctif kullanma nedeni değildir. İstek, zorunluluk, duygu veya belirli bir bağlaç subjonctif gerektirir. Ardından geleneksel edebî anlatımda geçmiş zamandaki ana cümleye uygun olarak subjonctif imparfait seçilebilir.

• Je voulais qu'elle restât. — Onun kalmasını istiyordum.
• Il fallait qu'elle restât. — Onun kalması gerekiyordu.
• J'étais heureux qu'elle fût là. — Onun orada olmasına seviniyordum.

İlk iki cümlede bir istek ve gereklilik vardır; üçüncüde bir duygu belirtilir. Yan cümledeki olay, geçmişteki isteğe veya duyguya göre değerlendirilir. Güncel kullanımda bunların karşılıkları sırasıyla qu'elle reste, qu'elle reste ve qu'elle soit là olur. Bu değişiklik, anlatılan olayı zorunlu olarak bugüne taşımaz.

Buna karşılık Je savais qu'elle était là “Onun orada olduğunu biliyordum” cümlesinde bilgi aktarılır; sırf savais geçmiş zamanda diye était yerine fût getirilmez.

Çekimin dayanağı passé simple'dır

Bu biçim, passé simple denen, özellikle yazılı anlatıda kullanılan yalın geçmiş zaman çekimine dayanır. Gövde, fiile kişi ekleri gelmeden önce kalan bölümdür. Gövdeyi bulmanın pratik bir yolu, fiilin passé simple zamanındaki tu biçiminden sondaki -s harfini kaldırmaktır:

Fiil	Passé simple	Kalan gövde	Açıklama
parler	tu parlas	parla-	Konuşmak; gövdede a bulunur.
finir	tu finis	fini-	Bitirmek; gövdede i bulunur.
venir	tu vins	vin-	Gelmek; n harfi korunur.
prendre	tu pris	pri-	Almak; şimdiki zaman gövdesi kullanılmaz.
avoir	tu eus	eu-	Sahip olmak; eu korunur.
être	tu fus	fu-	Olmak; özel geçmiş zaman gövdesi kullanılır.

Bu gövdeye tekil birinci kişide -sse, tekil ikinci kişide -sses, çoğul birinci kişide -ssions, çoğul ikinci kişide -ssiez, çoğul üçüncü kişide -ssent eklenir.

Tekil üçüncü kişi farklıdır: sonuna -t gelir ve gövdedeki ilgili ünlüye düzeltme işareti konur: parla → parlât, fini → finît, vin → vînt, fu → fût, eu → eût. Dolayısıyla bunu yalnızca “gövdeye -t ekle” diye ezberlemek yeterli değildir; işaret de yazımın parçasıdır.

Tam çekim tablosu

Aşağıdaki kişi sözleri özneyi, yani eylemi yapanı ya da hakkında konuşulan kişiyi gösterir: je “ben”, tu “sen”, il/elle/on “o / kişi / biz”, nous “biz”, vous “siz”, ils/elles “onlar”. Tablodaki on, bağlama göre genel bir kişiyi veya konuşma dilinde “biz”i karşılayabilir.

Kişi	parler	finir	venir	être	avoir
que je / j'	parlasse	finisse	vinsse	fusse	eusse
que tu	parlasses	finisses	vinsses	fusses	eusses
qu'il / elle / on	parlât	finît	vînt	fût	eût
que nous	parlassions	finissions	vinssions	fussions	eussions
que vous	parlassiez	finissiez	vinssiez	fussiez	eussiez
qu'ils / elles	parlassent	finissent	vinssent	fussent	eussent

Tablo kişi ile fiil biçimini ayrı gösterir. Tam yazımda sesli harfle başlayan eusse önünde je ve que kısalır: que j'eusse “benim sahip olmam”. Que je fusse “benim olmam”, qu'elle vînt “onun gelmesi” ve qu'ils parlassent “onların konuşması” gibi bütünleri birlikte okumak, biçimleri tek başına ezberlemekten daha işlevseldir.

Sık karşılaşılan diğer biçimler

Bütün düzensiz fiilleri yeniden öğrenmek yerine, passé simple gövdesini tanımaya çalışın. Aynı ilke şu biçimlerde de işler:

Fiil	Tekil üçüncü kişi	Temel anlam
faire	qu'il fît	Onun yapması
pouvoir	qu'il pût	Onun yapabilmesi
vouloir	qu'il voulût	Onun istemesi
savoir	qu'il sût	Onun bilmesi
devoir	qu'il dût	Onun zorunda olması
prendre	qu'il prît	Onun alması
voir	qu'il vît	Onun görmesi
aller	qu'il allât	Onun gitmesi
tenir	qu'il tînt	Onun tutması

Özellikle vît ile vînt ayrımına dikkat edin: ilki voir “görmek”, ikincisi venir “gelmek” fiilidir. Aradaki n, okurken anlamı tamamen değiştirir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerin tümü edebî veya belirgin biçimde eski üslupla okunmalıdır. Türkçe çevirilerde yapay bir eski dil kullanmak gerekmez; Fransızcadaki üslup farkı not sütununda belirtilmiştir.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Je voulais qu'il vînt.	Onun gelmesini istiyordum.	Geçmişteki istek; güncel biçimi vienne.
Il fallait qu'elle partît.	Onun ayrılması gerekiyordu.	Geçmişteki gereklilik; güncel biçimi parte.
Bien qu'il fût riche, il vivait simplement.	Zengin olmasına rağmen sade bir hayat sürüyordu.	Zenginlik gerçek olabilir; subjonctif seçimini bağlaç gerektirir.
Pourvu qu'il réussît !	Yeter ki başarsın!	Edebî anlatıdaki dilek; güncel biçimi réussisse.
Elle craignait que nous fussions en retard.	Geç kalmamızdan korkuyordu.	Korkunun konusu olan durum.
Le médecin exigea qu'il prît quelques jours de repos.	Doktor onun birkaç gün dinlenmesini istedi.	Ana cümlede passé simple, yan cümlede subjonctif imparfait.
Il ferma la porte pour que personne ne l'entendît.	Kimse onu duymasın diye kapıyı kapattı.	Amaç bildirir; duyma eylemi kapatmadan sonra gerçekleşebilir.
Elle attendit jusqu'à ce que le train disparût.	Tren gözden kaybolana kadar bekledi.	Beklemenin son sınırını gösterir.
Je doutais qu'il pût nous aider.	Bize yardım edebileceğinden kuşkuluydum.	Kuşku ile birlikte yeterlilik anlamı.
Il cherchait une chambre qui fût au calme.	Sessiz bir oda arıyordu.	Belirli bir odayı değil, aranan niteliği anlatır.
Sans qu'elle le sût, nous préparions une fête.	Onun haberi olmadan bir kutlama hazırlıyorduk.	sans que sonrasında subjonctif kullanılır.
Je souhaitais que vous eussiez plus de temps.	Daha fazla zamanınız olmasını diliyordum.	eussiez burada tek başına avoir fiilidir.

Pourvu qu'il réussît ! gibi bağımsız bir dilekte, geçmişe yerleşmiş edebî anlatının bakış açısı korunabilir. Günümüzde birine başarı dilerken Pourvu qu'il réussisse ! denir. Eski biçim, dileğin mutlaka gerçekleşmediğini bildirmez.

Sık yapılan hatalar

1. Biçimi imparfait gövdesinden üretmek

• Yanlış: Je voulais qu'il venît.
• Doğru: Je voulais qu'il vînt. — Onun gelmesini istiyordum.
• Neden? Venait biçimindeki ven- gövdesi kullanılmaz. Dayanak passé simple biçimi tu vins, dolayısıyla gövde vin- olur. Güncel dilde qu'il vienne de doğrudur; ancak bu başka bir çekimdir.

2. Düzeltme işaretini unutmak

• Yanlış: Bien qu'il fut malade, il travailla.
• Doğru: Bien qu'il fût malade, il travailla. — Hasta olmasına rağmen çalıştı.
• Neden? Fut, être fiilinin passé simple biçimidir; fût subjonctif biçimidir. Aynı ayrım eut/eût, fit/fît ve vint/vînt çiftlerinde de görülür. Sesleri aynı olsa bile yazımları aynı değildir.

3. Geçmiş zaman görünce her yan cümleyi subjonctif yapmak

• Bu anlamda yanlış: Je savais qu'il fût chez lui.
• Doğru: Je savais qu'il était chez lui. — Evinde olduğunu biliyordum.
• Neden? Bu sıradan bilgi aktarımında bildirme kipi gerekir. Que sözcüğü de tek başına subjonctif gerektirmez. Önce istek, kuşku, duygu veya bağlaç gibi bir neden arayın.

4. Her Türkçe “-seydi”yi bu çekimle karşılamak

• Yanlış: Si j'eusse le temps, je viendrais.
• Doğru: Si j'avais le temps, je viendrais. — Vaktim olsaydı gelirdim.
• Neden? Güncel Fransızcada bu varsayım, si “eğer” sonrasında bildirme kipindeki imparfait ile kurulur. Türkçedeki “olsaydı” anlamı, otomatik olarak subjonctif imparfait seçileceği anlamına gelmez. İleri kullanımdaki özel eût été türü yapılar bu temel kuralı değiştirmez.

5. Güncel subjonctif biçimini geçmişte kullanmayı hata sanmak

• Yanlış değerlendirme: Je voulais qu'il vienne cümlesinin geçmiş zaman uyumuna aykırı olduğunu düşünmek.
• Doğru güncel kullanım: Je voulais qu'il vienne. — Onun gelmesini istiyordum.
• Edebî karşılığı: Je voulais qu'il vînt.
• Neden? Modern dilde geçmiş zamandaki bir ana cümleden sonra subjonctif présent kullanmak olağandır. Edebî seçeneği bilmek, günlük seçeneği yanlış saymak için gerekçe değildir.

Kullanım ve üslup notları

Resmî olmak, mutlaka eski çekim kullanmak değildir

İş yazışmalarında, haberlerde veya güncel bir resmî açıklamada genellikle subjonctif présent ve subjonctif passé yeterlidir. Je souhaitais que vous fussiez présent “Orada bulunmanızı istiyordum” cümlesi dilbilgisi açısından mümkündür; fakat sıradan bir e-postada ağır ve eski moda duyulabilir. Je souhaitais que vous soyez présent daha günceldir.

Bu çekim klasik romanlarda, tarihî anlatılarda, eski söylevlerde ve bilinçli olarak yüksek üslup seçen yazarlarda karşınıza çıkar. Güncel bir romanda da bulunabilir; dolayısıyla “artık hiçbir yerde kullanılmıyor” demek doğru olmaz. Konuşmada kullanıldığında ise çoğu zaman mizah, taklit veya bilerek gösterişli konuşma etkisi doğurur.

Okurken önceliği tanımaya verin

Önce fût, eût, pût, dût, vînt gibi tekil üçüncü kişi biçimlerini ayırt etmek işe yarar. Anlatılarda “o” hakkında çok konuşulduğundan bu biçimlerle sık karşılaşılır. Nous vinssions “bizim gelmemiz” veya vous parlassiez “sizin konuşmanız” gibi biçimler de kurallıdır; ancak bunları gündelik konuşma hedefi hâline getirmek gerekmez.

Bazı yazımlar başka çekimlerle örtüşebilir. Örneğin que je finisse “benim bitirmem” hem subjonctif présent hem de subjonctif imparfait olabilir. Finissions, finissiez, finissent biçimleri de iki çekimde aynıdır. Buna karşılık qu'il finisse ile qu'il finît farklıdır. Tek bir sözcüğe bakmak yerine çevredeki fiillere ve metnin üslubuna bakın.

İleri kullanım: zaman ilişkileri ve özel yapılar

Adı geçmiş zaman olsa da olay daha sonra gerçekleşebilir

Subjonctif imparfait, ana cümledeki olayla aynı zamandaki veya ona göre daha sonraki bir durumu anlatabilir:

• J'étais heureux qu'elle fût auprès de moi. — Yanımda olmasına seviniyordum. İki durum aynı zamanda geçerlidir.
• Je voulais qu'elle revînt le lendemain. — Ertesi gün geri gelmesini istiyordum. Geri dönüş, isteme anından sonradır.

Bu nedenle çekimi Türkçeye her seferinde “-yordu” diye çevirmek yanıltır. Fransızca biçim geçmişteki anlatım merkezine bağlıdır; gerçek zaman ilişkisini cümlenin bütünü belirler.

Daha önce tamamlanmış olay nasıl anlatılır?

Ana cümledeki zamandan önce gerçekleşmiş bir olay için edebî sistemde genellikle subjonctif plus-que-parfait kullanılır. Bu, avoir veya être fiilinin subjonctif imparfait biçimiyle geçmiş zaman ortacının birleşmesidir; ortaç burada parti “ayrılmış” gibi birleşik çekimde kullanılan fiil biçimidir.

Fransızca	Türkçe	Zaman ilişkisi
Je regrettais qu'il fût si loin.	Onun bu kadar uzakta olmasına üzülüyordum.	Uzakta oluş ve üzülme aynı dönemdedir; fût tek başına être fiilidir.
Je regrettais qu'il fût parti.	Onun gitmiş olmasına üzülüyordum.	Gitme daha öncedir; fût parti birleşik çekimdir.
Je craignais qu'elle eût froid.	Üşümesinden korkuyordum.	eût froid, avoir froid “üşümek” ifadesidir; birleşik geçmiş değildir.
Je craignais qu'elle eût oublié l'adresse.	Adresi unutmuş olmasından korkuyordum.	eût oublié, daha önceki unutmayı anlatır.

Burada önemli olan yalnızca eût veya fût sözcüğünü görmek değildir. Arkasında bir ortaç bulunup bulunmadığına ve yapının bütününe bakmak gerekir. Güncel dilde qu'il fût parti yerine genellikle qu'il soit parti kullanılır.

Koşul kipiyle birlikte kullanım

Ana cümle koşul kipinde, yani “isterdim, olabilirdi” türü ihtimal veya isteği anlatan bir çekimdeyse, edebî dil yine subjonctif imparfait seçebilir:

• Je voudrais qu'il fût ici. — Onun burada olmasını isterdim.
• J'aurais voulu qu'elle vînt. — Onun gelmesini isterdim.

Güncel karşılıkları Je voudrais qu'il soit ici ve J'aurais voulu qu'elle vienne olur. İkinci cümlede istek geçmişe dönüktür; kişinin gelmediği bağlamdan anlaşılabilir, ancak vînt biçimi tek başına gelmeme bilgisini taşımaz.

Korku ifadelerindeki ne her zaman olumsuzluk değildir

Elle craignait qu'il ne vînt cümlesi “Onun gelmesinden korkuyordu” anlamına gelebilir. Buradaki ne explétif, bazı yapılarda anlamı olumsuza çevirmeyen, özellikle yazılı dilde görülen bir ne kullanımıdır. Elle craignait qu'il ne vînt pas ise “Onun gelmemesinden korkuyordu” demektir. Bu ayrım çekime özgü değildir; fakat edebî metinlerde iki özellik sık yan yana gelir.

Fût-ce ve özel geçmiş varsayımlar

Il voulait partir, fût-ce pour une seule journée “Bir günlüğüne bile olsa gitmek istiyordu” cümlesindeki fût-ce, “... olsa bile” anlamına gelen yerleşik, yüksek üsluplu bir kullanımdır. Burada fût biçimi, önceki örneklerdeki gibi que ile başlayan sıradan bir yan cümlede değildir. Karşılaştığınızda ifadeyi bütün olarak tanıyın.

Eski metinlerde Si j'eusse su, je ne serais pas venu “Bilseydim gelmezdim” türü yapılara da rastlanabilir. Buradaki eusse su, tek başına subjonctif imparfait değil, birleşik subjonctif plus-que-parfait biçimidir. Bu özel edebî kullanım, “Vaktim olsaydı” için si j'eusse le temps demeyi haklı çıkarmaz. Önce güncel koşul yapılarını sağlamlaştırmak daha yararlıdır.

Çalışma önerileri

1. İki üslup arasında dönüşüm yapın. Je voulais qu'il vienne cümlesini Je voulais qu'il vînt biçimine çevirin; ardından Il fallait qu'elle parte ile aynı işlemi yapın. Her çifte tek bir Türkçe anlam yazın. Böylece farkın çoğu zaman olaydan çok üslup olduğunu görürsünüz.
2. Okuduğunuz metinde biçim avına çıkın. Bir roman sayfasında fût, eût, pût, vînt biçimlerini bulun. Her biri için fiilin temel biçimini, subjonctif kullanımının nedenini ve varsa arkasındaki ortacı not edin. Amaç yalnızca kelimeyi tanımak değil, cümledeki görevini çözmektir.
3. Gövde ve yazımı birlikte sınayın. Tu vins → qu'il vînt → que nous vinssions dizisini “gelmek” anlamıyla yazın. Sonra tu fus ve tu eus ile tekrarlayın. En son il vint / qu'il vînt çiftini birer cümleye yerleştirerek düzeltme işaretinin hangi kip ayrımını gösterdiğini kontrol edin.

İlgili konular

• Ön bilgi: Fransızcada şimdiki zaman subjonctif biçimi — İstek, gereklilik ve bağlaçlardan sonra neden subjonctif kullanıldığını öğrenmek için.
• Sonraki adım: Fransızcada önceki geçmiş subjonctif biçimi — Qu'il eût compris “onun anlamış olması” gibi, geçmişteki bir noktadan önce tamamlanan olayları anlatan edebî yapıları incelemek için.