Fransızcada karmaşık devrik yapılar

Kısaca

Fransızcada bazı resmî anlatımlarda özne (işi yapan ya da hakkında bilgi verilen kişi veya şey), çekimli fiilden sonra gelir: Peut-être viendra-t-il. — “Belki gelir.” Özne bir adla belirtilmişse yerinde kalıp fiilden sonra bir zamirle de tekrarlanabilir: Peut-être Léa viendra-t-elle. — “Belki Léa gelir.” Bu cümleler soru değildir; devrik yapı, olasılık, sonuç veya anlatım vurgusu taşıyan bir bildirme cümlesinde de kullanılır.

Genel bakış

Başlangıç düzeyinde Fransızca öğrenirken Il vient. — “Geliyor.” ile Vient-il ? — “Geliyor mu?” arasındaki farkla karşılaşılır. C1 düzeyinde aynı yer değiştirmenin soru sormadan da kullanıldığını görmek gerekir. Bir romanda, gazete yorumunda veya resmî bir raporda sans doute, aussi ve à peine gibi ifadelerden sonra özne ile fiil alışılmış sıranın dışında bulunabilir. Bu düzeni tanımak, cümlenin kimden söz ettiğini ve önceki cümleyle nasıl bağlandığını anlamayı kolaylaştırır.

Türkçedeki devrik cümleyle burada anlatılan yapı tam olarak örtüşmez. Türkçede “Geldi sonunda beklediğimiz haber.” diyerek sözcüklerin yerini değiştirmek mümkündür. Fransızcada ise kelimeleri sırf vurgu için serbestçe taşıyamayız. Hangi ifadenin cümle başında bulunduğu, öznenin ad mı zamir mi olduğu ve fiilin yapısı belirleyicidir. Ayrıca Türkçede “Belki gelir.” derken özneyi söylemeyebiliriz; Fransızcada Peut-être viendra. aynı işi görmez. Burada özneyi gösteren -t-il bölümü gereklidir.

Fransızca inversion complexe terimi, dar anlamıyla, adla belirtilen öznenin fiilden sonra bir zamirle tekrarlandığı düzeni anlatır. Bu yazıda konunun kapsamına uygun olarak bu düzenin yanında basit zamir devrikliği, fiilden sonra gelen ad özneler ve ilgi cümlelerindeki benzer yapılar da ele alınır. Hepsi yer değiştirmeyle ilgilidir; ancak hepsi aynı kuralla kurulmaz.

Yapı nasıl kurulur?

Önce üç düzeni birbirinden ayırın

Fiil, bir oluşu veya eylemi anlatan sözcüktür. Çekimli fiil ise kişiye ve zamana göre biçim almış fiildir: vient “geliyor”, viendra “gelecek” anlamına gelir. Zamir, bir adın yerine geçen sözcüktür; burada özellikle özneyi gösteren il, elle, ils, elles gibi biçimler önemlidir.

Düzen	Fransızca	Türkçe
Olağan özne–fiil sırası	Il viendra peut-être.	Belki gelir.
Zamir özneyle devriklik	Peut-être viendra-t-il.	Belki gelir.
Ad öznenin zamirle tekrarı	Peut-être Léa viendra-t-elle.	Belki Léa gelir.
Ad öznenin fiilden sonra gelmesi	Ainsi va la vie.	Hayat işte böyle akıp gider.

Peut-être Léa viendra-t-elle cümlesinde Léa ve elle iki ayrı kişiyi anlatmaz. İkisi de aynı kişiye gönderme yapar. Fransızca açısından yerleşik olan bu tekrarın Türkçeye “Belki Léa, o gelir.” diye aktarılması gerekmez.

Son satırdaki la vie ise doğrudan fiilden sonra gelir; onu tekrarlayan bir zamir yoktur. Buna ad özneyle devriklik denebilir. Bu seçenek özellikle belirli fiillerde ve kalıplarda doğaldır; her cümleye mekanik olarak uygulanmaz.

Zamirle devriklikte kısa çizgi ve bağlantı sesi

Çekimli fiil ile ardından gelen özne zamiri kısa çizgiyle bağlanır:

• Sans doute connaît-il la réponse. — “Muhtemelen cevabı biliyor.”
• Peut-être arriveront-elles demain. — “Belki yarın gelirler.”

Il, elle, on öncesinde, fiil biçimi yazıda t veya d ile bitmiyorsa ve ilgili yapı bunu gerektiriyorsa, araya bağlantı t’si gelir. En sık karşılaşılan örnekler sesli harfle biten biçimlerdir:

• Peut-être viendra-t-il. — “Belki gelir.”
• Sans doute a-t-elle raison. — “Muhtemelen haklı.”

Bu t ayrı bir sözcük ya da zaman eki değildir. İki yanında da kısa çizgi bulunur. Buna karşılık est-il, vient-elle ve prend-on biçimlerinde fiil zaten t veya d ile biter; yeni bir t eklenmez. Örneğin Sans doute est-il prêt. — “Muhtemelen hazır.” doğrudur.

Özne bir adsa onu karşılayan zamir, dil bilgisel cinsiyete (adların Fransızcada eril veya dişil sayılmasına) ve tekillik–çoğulluğa uyar:

• Sans doute cette décision sera-t-elle contestée. — “Muhtemelen bu karara itiraz edilecek.”
• Sans doute ces résultats sont-ils fiables. — “Muhtemelen bu sonuçlar güvenilir.”

Décision dişil tekil olduğu için elle, résultats eril çoğul olduğu için ils kullanılır. Türkçede “o” cinsiyet belirtmediğinden bu eşleştirmeye özellikle dikkat etmek gerekir.

Birleşik zamanlarda yalnızca çekimli bölüm yer değiştirir

Birleşik zaman, anlamı kurmak için birden fazla fiil biçiminin birlikte kullanılmasıdır. Il est sorti. — “Dışarı çıktı.” örneğinde est çekimli yardımcı fiildir; sorti ise eylemin tamamlanmış biçimini veren geçmiş ortaçtır.

Devrik yapıda zamir yardımcı fiilden hemen sonra gelir:

• À peine était-il sorti que le téléphone a sonné. — “Daha yeni dışarı çıkmıştı ki telefon çaldı.”
• Peut-être ont-elles oublié notre rendez-vous. — “Belki buluşmamızı unutmuşlardır.”
• Sans doute le directeur a-t-il déjà répondu. — “Muhtemelen müdür çoktan cevap vermiştir.”

Fiilden önce gelen diğer zamirler de yerlerini korur:

• Peut-être lui a-t-elle déjà écrit. — “Belki ona çoktan yazmıştır.”
• Peut-être s'est-il trompé. — “Belki yanılmıştır.”

İlk örnekte lui “ona” demektir; eylemi yapan kişi değildir. Özne olan elle, çekimli a biçiminden sonra gelir. İkinci örnekte se tromper “yanılmak” fiilinin s’ bölümü yardımcı fiilden önce kalır.

Hangi başlangıç ifadesi ne anlatır?

Başlangıç ifadesi	Devrik yapıdaki temel işlevi	Türkçede yakın karşılık
ainsi	Önceki açıklamayı sonuca bağlar veya bir işleyiş biçimini sunar.	Böylece, işte böyle
aussi	Önceki durumdan bir sonuç çıkarır.	Bu yüzden, dolayısıyla
à peine	Bir olayın hemen ardından diğerinin geldiğini belirtir; çoğunlukla devamında que bulunur.	Daha yeni … ki, … olur olmaz
peut-être	Bir olasılık bildirir.	Belki
sans doute	Bir olasılığı genellikle daha güçlü bir beklenti olarak sunar.	Muhtemelen, büyük olasılıkla

Bu ifadelerle devriklik özellikle özenli yazı dilinde görülür. Ancak hepsini “Bu sözcük başa gelirse mutlaka devriklik olur.” diye ezberlemek doğru değildir. Örneğin Peut-être qu'il viendra. — “Belki gelir.” günlük kullanımda çok doğal bir başka yapıdır. Buradaki que ile başlayan bölümde olağan özne–fiil sırası korunur.

Sans doute da “hiç kuşku yok” diye kelimesi kelimesine anlaşılmamalıdır. Çağdaş kullanımda sık sık “muhtemelen” anlamına gelir. Gerçek kesinlik derecesini bağlam belirler.

Özellikle dikkat: sonuç bildiren aussi

Cümle içindeki aussi, çoğu zaman “de/da, ayrıca” anlamındadır:

• Elle travaille aussi le samedi. — “Cumartesileri de çalışıyor.”

Cümle başındaki aussi devriklikle birleştiğinde ise resmî bir sonuç bağlantısı kurar:

• Le délai était trop court. Aussi avons-nous demandé un report. — “Süre çok kısaydı. Bu yüzden erteleme istedik.”

Burada ikinci cümleyi “Biz de erteleme istedik.” diye okumak, neden–sonuç ilişkisini kaybettirir. Önceki cümlede bir gerekçe olup olmadığını kontrol etmek yararlıdır. Günlük anlatımda Nous avons donc demandé un report. — “Bu yüzden erteleme istedik.” daha yalın bir seçenektir.

À peine … que kalıbı

Bu kalıp iki olay arasındaki sürenin çok kısa olduğunu gösterir. İlk bölümdeki devriklik, özellikle yazılı anlatımda belirgindir:

À peine avions-nous commencé la réunion que l'alarme a retenti. — “Toplantıya daha yeni başlamıştık ki alarm çaldı.”

İlk olay “başlamak”, ikinci olay “alarmın çalması”dır. Que, ikinci olayı bağlar; burada soru sözcüğü değildir. Zaman seçimi anlatılan duruma bağlıdır. Önce tamamlanan olay için avions commencé gibi bir birleşik geçmiş zaman yaygındır, fakat kalıp tek bir zamana bağlı değildir:

À peine commence-t-il à parler qu'on l'interrompt. — “Konuşmaya başlar başlamaz sözünü kesiyorlar.”

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde devrikliğin yalnızca biçimine değil, metindeki görevine de bakın. Türkçe karşılıklarda aynı etkiyi vermek için her zaman devrik cümle kullanılmadığına dikkat edin.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Ainsi va la vie.	Hayat işte böyle akıp gider.	Ad özne fiilden sonra gelir; yerleşik bir anlatımdır.
Ainsi avons-nous pu terminer les travaux avant l'hiver.	Böylece çalışmaları kıştan önce tamamlayabildik.	Önce anlatılan yöntem veya koşulların sonucu verilir.
Le train était supprimé. Aussi avons-nous pris le bus.	Tren seferi iptal edilmişti. Bu yüzden otobüse bindik.	Başlangıçtaki ifade sonuç bildirir.
À peine était-il sorti que la pluie s'est mise à tomber.	Daha yeni dışarı çıkmıştı ki yağmur başladı.	İki olay neredeyse art arda gerçekleşir.
À peine les invités étaient-ils arrivés que le repas a été servi.	Konuklar daha yeni gelmişti ki yemek servis edildi.	Ad özne çoğul bir zamirle tekrarlanır.
Peut-être viendra-t-il.	Belki gelir.	Soru değil, olasılık bildiren bir cümledir.
Peut-être votre sœur connaît-elle cette adresse.	Belki kız kardeşiniz bu adresi biliyordur.	Ad özne yerinde kalır ve dişil tekil zamirle tekrarlanır.
Sans doute avons-nous sous-estimé les difficultés.	Muhtemelen güçlükleri hafife aldık.	Değerlendirme, özenli bir anlatımla sunulur.
Sans doute cette mesure sera-t-elle utile.	Muhtemelen bu önlem yararlı olacaktır.	Gelecek zamanlı fiille karmaşık devriklik kullanılır.
Tel est le problème.	Sorun işte budur.	Başta sunulan nitelendirmeden sonra fiil ve ad özne gelir.
Telles sont les conditions que nous proposons.	Önerdiğimiz koşullar bunlardır.	Başlangıçtaki biçim, dişil çoğul ada uyar.
Voici le rapport que présente la directrice.	İşte müdürün sunduğu rapor.	İlgi cümlesinde ad özne fiilden sonra gelir.
Nous avons visité le village où vivait sa grand-mère.	Büyükannesinin yaşadığı köyü gezdik.	Yer bildiren ilgi cümlesinde devriklik vardır.

Sık yapılan hatalar

1. Başlangıçtaki olasılık ifadesini iki ayrı kalıpla birleştirmek

• Yanlış: Peut-être qu'il viendra-t-il.
• Doğru: Peut-être viendra-t-il. veya Peut-être qu'il viendra.
• Anlamı: “Belki gelir.”

Que ile kurulan olağan sıra ve devrik yapı iki ayrı seçenektir. Bunları üst üste eklemeyin. Daha yalın bir seçenek de Il viendra peut-être. cümlesidir.

2. Ad özneyle zamirin uyuşmasını unutmak

• Yanlış: Sans doute cette solution sera-t-il efficace.
• Doğru: Sans doute cette solution sera-t-elle efficace.
• Anlamı: “Muhtemelen bu çözüm etkili olacaktır.”

Solution dişil tekildir; onu tekrar eden zamir elle olmalıdır. Türkçedeki “o” karşılığına değil, Fransızca adın özelliklerine bakın.

3. Bağlantı t’sini gereksiz yere eklemek

• Yanlış: Sans doute est-t-il déjà parti.
• Doğru: Sans doute est-il déjà parti.
• Anlamı: “Muhtemelen çoktan gitmiştir.”

Est zaten t ile biter. Buna karşılık Peut-être a-t-il oublié. — “Belki unutmuştur.” örneğinde bağlantı t’si gerekir. Bunu kesme işaretiyle değil, iki kısa çizgiyle yazın.

4. Birleşik zamanda zamiri en sona taşımak

• Yanlış: À peine avait terminé-il son travail que le téléphone a sonné.
• Doğru: À peine avait-il terminé son travail que le téléphone a sonné.
• Anlamı: “İşini daha yeni bitirmişti ki telefon çaldı.”

Özne zamiri, geçmiş ortaçtan sonra değil, çekimli yardımcı fiilden hemen sonra gelir. Önce çekimli biçimi bulun: bu örnekte avait.

5. Sonuç bildiren aussi için olağan sırayı kullanmak

• Amaçlanan sonuç anlatımı için uygun değil: La route était fermée. Aussi nous avons fait demi-tour.
• Özenli yazı dilinde doğru: La route était fermée. Aussi avons-nous fait demi-tour.
• Daha yalın seçenek: La route était fermée. Nous avons donc fait demi-tour.
• Anlamı: “Yol kapalıydı. Bu yüzden geri döndük.”

Cümle başında sonuç bağlayan aussi için standart resmî kalıp devrikliktir. “De/da” anlamını vermek istiyorsanız farklı bir bağlam ve yerleşim gerekir.

6. Her devrik cümleyi soru sanmak

• Olasılık bildirmek için yanlış noktalama: Peut-être viendra-t-il ?
• Doğru: Peut-être viendra-t-il.
• Anlamı: “Belki gelir.”

Devriklik tek başına soru işareti gerektirmez. Burada konuşan kişi cevap istemiyor, bir ihtimal belirtiyor. Özel bir bağlamda aynı sözcüklerle soru sorulabilir; fakat bu, cümlenin iletişim amacını değiştirir.

Kullanım notları

Nerede doğal, nerede fazla ağır?

Peut-être viendra-t-il ve Sans doute cette décision aura-t-elle des conséquences — “Muhtemelen bu kararın sonuçları olacaktır.” gibi yapılar gazete yazılarında, denemelerde, resmî açıklamalarda ve edebî anlatımda doğaldır. Arkadaşlar arasında ise Il viendra peut-être — “Belki gelir.” gibi olağan sıralı cümleler daha sık tercih edilir.

Bu, devrikliği yalnızca eski metinlere ait yapmaz. Önemli olan, metnin genel anlatımıyla uyumdur. Günlük bir mesajda arka arkaya çok sayıda devrik yapı kullanmak yapay görünebilir; bir değerlendirme yazısında aynı yapılar akışı toparlayabilir. Türkçede her cümleyi “nitekim”, “dolayısıyla”, “şu hâlde” ile kurmanın yarattığı ağırlığa benzer bir üslup sorunu düşünülebilir.

Başlangıca her zarf geldiğinde devriklik olmaz

Zarf, zaman, yer, olasılık veya eylemin nasıl gerçekleştiği hakkında bilgi veren sözcük ya da ifadedir. Fransızcada başa alınan her zarf özne–fiil sırasını değiştirmez:

Demain, nous partirons tôt. — “Yarın erken çıkacağız.”

Burada demain başta diye özneyi fiilden sonraya taşımak gerekmez. Bu yazıdaki yapıları, belirli başlangıç ifadeleriyle kullanılan kalıplar olarak öğrenin. Özellikle ainsi de yalnızca “bu şekilde” anlamıyla cümlenin başka yerlerinde bulunabilir: Il procède ainsi. — “Bu şekilde hareket ediyor.” Bu kullanım tek başına devriklik gerektirmez.

Birinci tekil kişide dikkatli olun

Je ile her fiili aynı rahatlıkla devirmek mümkün değildir. Özellikle şimdiki zaman biçimleri kulağa alışılmadık veya çok edebî gelebilir. Buna karşılık Peut-être ai-je mal compris. — “Belki yanlış anlamışımdır.” gibi yardımcı fiille kurulan örnekler yerleşiktir. Üretirken emin olmadığınız bir biçimi zorlamak yerine J'ai peut-être mal compris. — “Belki yanlış anlamışımdır.” seçeneğini kullanabilirsiniz.

Daha ileri kullanım

İlgi cümlelerinde ad öznenin yeri

İlgi cümlesi, bir adı açıklayan küçük cümledir. Türkçedeki “müdürün sunduğu rapor” ifadesinin Fransızca karşılığında que ile başlayan bir bölüm bulunabilir:

• le rapport que la directrice présente — “müdürün sunduğu rapor”
• le rapport que présente la directrice — “müdürün sunduğu rapor”

İki seçenek de doğrudur. İkincisinde ad özne olan la directrice, fiilden sonra gelir. Burada zamirle tekrar yapılmaz. Özne zamirse olağan sıra korunur: le rapport qu'elle présente — “onun sunduğu rapor”. Bunu aynı kuralla que présente-t-elle biçimine çevirmeyin; böyle bir düzen ilgi cümlesinin olağan yapısı değildir.

Que bu örnekte nesneyi temsil eder; nesne, eylemin etkilediği veya yöneldiği şeydir: müdür neyi sunuyor? Raporu. Buna karşılık la directrice qui présente le rapport — “raporu sunan müdür” ifadesinde qui öznenin yerini tutar. Bu ikinci yapı, “özneyi sona atalım” diye yeniden düzenlenmez.

Yer bildiren où ile de benzer bir seçenek vardır:

• la maison où habitent mes parents — “anne babamın yaşadığı ev”
• la maison où mes parents habitent — “anne babamın yaşadığı ev”

Bu tür devriklik zorunlu değildir. Özellikle uzun ad özneleri cümlenin sonuna bırakmak, anlatımı daha dengeli kılabilir. Fakat fiilin ardından başka tamamlayıcılar da geldiğinde okunabilirlik önem kazanır. Emin olmadığınız uzun bir cümlede olağan özne–fiil sırası daha güvenli bir seçimdir.

Tel est… ve sunuş vurgusu

Tel est le problème. — “Sorun işte budur.” cümlesi, önceki açıklamayı toparlayıp adlandırır. Buradaki tel, söz edilen adın cinsiyetine ve sayısına uyar:

Fransızca	Türkçe	Uyum
Tel est le problème.	Sorun işte budur.	Eril tekil
Telle est la situation.	Durum işte budur.	Dişil tekil
Tels sont les risques.	Riskler bunlardır.	Eril çoğul
Telles sont les limites.	Sınırlar bunlardır.	Dişil çoğul

Bu kalıpta özne fiilden sonra ad olarak bulunur. Tel bir özne zamiri değildir; cümleyi Peut-être viendra-t-il ile bire bir aynı çözümlemeye çalışmamak gerekir. Ortak nokta, olağan sıranın dışına çıkarak bir sunuş veya toparlama etkisi yaratılmasıdır.

Araya giren aktarma cümleleri

Edebî metinlerde konuşmayı kimin yaptığını belirten kısa bölümlerde de devriklik görülür:

« Je reviendrai demain », dit-elle. — “Yarın döneceğim, dedi.”

« Nous devons attendre », ajouta le médecin. — “Beklememiz gerekiyor, diye ekledi doktor.”

İlkinde zamir özne kısa çizgiyle bağlanır; ikincisinde ad özne fiilden sonra gelir ve kısa çizgi kullanılmaz. Bunlar başlangıçtaki peut-être gibi bir zarftan kaynaklanmaz. Aynı yüzey düzeninin farklı görevleri olabileceğini gösterirler.

Olumsuzluk ve sınırlama

Olumsuz bir cümlede ne … pas parçaları devriklik yüzünden kaybolmaz:

Peut-être n'a-t-il pas reçu notre message. — “Belki mesajımızı almamıştır.”

Dizilişi parça parça okuyun: ne kısalıp n’ olur, ardından yardımcı fiil a, özne il, olumsuzluğun ikinci parçası pas ve geçmiş ortaç reçu gelir.

Benzer devrik yapılar, “hiç değilse” anlamındaki au moins gibi başka başlangıç ifadeleriyle de görülebilir:

Au moins aura-t-il essayé. — “Hiç değilse denemiş olacak.”

Burada devriklik, olasılık veya sonuç bildirmekten çok bir teselli ya da asgari kazanım düşüncesini öne çıkarır. Böyle uzantıları tanımak yararlıdır, fakat yeni bir ifadeyle karşılaştığınızda bu yazıdaki her kalıbı ona otomatik olarak uygulamayın. Önce anlamı ve yerleşik kullanımını kontrol edin.

Çalışma önerileri

1. Aynı düşünceyi iki anlatımla yazın. Il a peut-être oublié. — “Belki unutmuştur.” cümlesini Peut-être a-t-il oublié. biçimine çevirin. Ardından bir ad özne deneyin: Peut-être Paul a-t-il oublié. — “Belki Paul unutmuştur.” Her seferinde çekimli fiilin altını çizin; zamirin nereye bağlandığını bu yolla daha kolay görürsünüz.
2. Bağlantının anlamını Türkçe söyleyin. Bir metinde aussi veya à peine gördüğünüzde yalnızca kelimeleri çevirmeyin. “Burada sonuç mu var, yoksa peş peşe gelen iki olay mı?” diye sorun. Ardından aynı anlamı daha yalın bir Fransızca cümleyle ifade etmeyi deneyin. Böylece devrikliği bir süs olarak değil, metni düzenleyen bir araç olarak öğrenirsiniz.
3. İlgi cümlesinde kimin ne yaptığını işaretleyin. Le livre que recommande la professeure — “öğretmenin önerdiği kitap” gibi örneklerde önce fiili, sonra öneren kişiyi, sonra önerilen şeyi bulun. Özne adsa olağan sıraya dönüştürün: le livre que la professeure recommande. Günde birkaç kısa örnek, uzun bir kural listesini ezberlemekten daha yararlı olabilir.

İlgili konular

• Ön bilgi: Temel soru cümleleri — özne zamirinin fiilden sonra gelmesini ve kısa çizgi kullanımını öğrenmek için temel oluşturur. Buradaki önemli ek bilgi, aynı düzenin soru olmayan cümlelerde de görülebilmesidir.