Donde en cual als betrekkelijke voornaamwoorden in het Spaans

In het kort

Gebruik donde wanneer het antecedent een plaats is: la casa donde vivo (het huis waar ik woon). De vormen el cual, la cual, los cuales, las cuales verwijzen duidelijk en vaak wat formeler naar een eerder genoemd zelfstandig naamwoord, vooral na een voorzetsel. Zonder concreet zelfstandig naamwoord betekent lo que meestal ‘wat’; lo cual verwijst doorgaans terug naar een hele voorafgaande mededeling.

Overzicht

Een betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over een persoon, zaak, plaats of gedachte. In la ciudad donde vivo is la ciudad het antecedent: het woord waarnaar donde terugwijst. De woorden donde, el cual en lo que verbinden die informatie met de hoofdzin, zodat je niet twee losse zinnen hoeft te maken.

Op B1-niveau helpen deze vormen je nauwkeuriger uit te drukken dan met alleen que en quien. Vooral bij voorzetsels — woorden als con, de, en en por — moet je leren zien waar het voorzetsel bij hoort. Dat is voor Nederlandstaligen soms lastig: Nederlands gebruikt soepel waar, waarin, waarover en met wie, terwijl Spaans het voorzetsel vóór het betrekkelijk element zet: en la cual, del cual, con los cuales.

De kern is overzichtelijk. Donde hoort bij plaatsen, el cual en zijn andere vormen stemmen af op het antecedent, en het onzijdige lo in lo que en lo cual verwijst niet naar een mannelijk woord maar naar iets abstracts: ‘datgene wat’ of een hele gedachte.

Zo werkt het

Donde: ‘waar’ of ‘waarin’ bij een plaats

Donde verwijst naar een plaats en krijgt geen accentteken wanneer het als betrekkelijk woord dient.

• El barrio donde crecí — de wijk waar ik ben opgegroeid
• La mesa donde dejé las llaves — de tafel waarop ik de sleutels heb gelegd
• El hotel en donde nos alojamos — het hotel waarin we verbleven

Vaak kan donde worden vervangen door en el que / en la que / en los que / en las que of, in een formelere stijl, door en el cual / en la cual / en los cuales / en las cuales:

Met donde	Alternatief	Nederlands
la oficina donde trabajo	la oficina en la que trabajo	het kantoor waar ik werk
el pueblo donde nací	el pueblo en el cual nací	het dorp waar ik geboren ben

Het voorzetsel geeft de ruimtelijke relatie aan:

Betekenis	Spaanse vorm	Voorbeeld
plaats waar iets gebeurt	donde / en donde	el café donde quedamos
bestemming	adonde / a donde	el lugar adonde vamos
herkomst	de donde	la región de donde viene
route of doorgang	por donde	la calle por donde pasamos

Bij een tijdsaanduiding is donde in zorgvuldig standaardtaalgebruik meestal niet de beste keuze. Zeg el día en que llegué (de dag waarop ik aankwam), niet letterlijk naar Nederlands model el día donde llegué. Ook cuando kan soms: Fue el año cuando nos conocimos, al is el año en que nos conocimos vaak neutraler.

El cual en de vormen die ermee overeenkomen

El cual bestaat uit een bepaald lidwoord plus cual. Het lidwoord stemt in geslacht en getal overeen met het antecedent — dus met het eerder genoemde zelfstandige naamwoord.

Antecedent	Vorm	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	el cual	el acuerdo, el cual…
vrouwelijk enkelvoud	la cual	la propuesta, la cual…
mannelijk meervoud	los cuales	los documentos, los cuales…
vrouwelijk meervoud	las cuales	las normas, las cuales…

Deze vormen komen veel voor na voorzetsels, zeker als het voorzetsel uit meerdere lettergrepen of woorden bestaat:

• el tema del cual hablamos — het onderwerp waarover we spraken
• la colega con la cual colaboro — de collega met wie ik samenwerk
• las razones por las cuales renunció — de redenen waarom hij of zij ontslag nam
• el edificio delante del cual esperamos — het gebouw waarvoor we wachten

De + el cual wordt del cual en a + el cual wordt al cual, net zoals de + el = del en a + el = al. Bij de andere vormen treedt die samentrekking niet op: de la cual, a los cuales.

El cual is bijzonder nuttig als een zin anders dubbelzinnig wordt. Vergelijk:

• Hablé con la hermana de Pablo, la cual vive en Sevilla.
  La cual verwijst door de vrouwelijke vorm duidelijk naar la hermana.
• Hablé con el hermano de Ana, el cual vive en Sevilla.
  El cual verwijst duidelijk naar el hermano.

In een niet-beperkende bijzin — extra informatie tussen komma’s — kan el cual ook zonder voorzetsel staan: El tren, el cual llevaba retraso, llegó a las diez. Dit klinkt doorgaans formeler en zwaarder dan El tren, que llevaba retraso….

Lo que: ‘wat’ of ‘datgene wat’

Lo que heeft geen concreet zelfstandig naamwoord als antecedent nodig. Het vormt dan zelf de betekenis ‘wat’ of ‘datgene wat’:

• Lo que necesito es tiempo. — Wat ik nodig heb, is tijd.
• No entiendo lo que dices. — Ik begrijp niet wat je zegt.
• Haz lo que quieras. — Doe wat je wilt.

Het woord lo is hier onzijdig. Het verwijst dus niet naar een mannelijk zelfstandig naamwoord. Vergelijk:

• el libro que compré — het boek dat ik kocht; que verwijst naar el libro
• lo que compré — wat/datgene wat ik kocht; er staat geen genoemd zelfstandig naamwoord voor

Na woorden als todo, algo, nada en mucho komt lo que eveneens vaak voor: todo lo que sé (alles wat ik weet), algo en lo que pensar (iets om over na te denken).

Lo cual: terugwijzen naar een hele mededeling

Lo cual is ook onzijdig, maar heeft normaal gesproken wél iets om naar terug te wijzen: meestal een feit, gebeurtenis of volledige voorafgaande zin.

• Perdimos el último tren, lo cual fue un problema.
  We misten de laatste trein, wat een probleem was.
• Marta cambió de opinión, lo cual me sorprendió.
  Marta veranderde van mening, wat me verbaasde.

De komma is belangrijk: lo cual voegt commentaar toe op de hele mededeling ervoor. Het Nederlandse ‘wat’ kan zowel bij lo que als lo cual passen; kijk daarom niet alleen naar de vertaling, maar naar de structuur:

Structuur	Gebruik	Voorbeeld
geen genoemd antecedent	lo que = wat/datgene wat	Lo que dijo era cierto.
hele voorafgaande mededeling als antecedent	lo cual = hetgeen/wat	Dijo la verdad, lo cual agradecí.

Zonder accent: donde en cual

Betrekkelijke donde en cual krijgen geen accentteken. De vraag- en uitroepwoorden dónde en cuál krijgen dat wel:

• La calle donde vivo es tranquila. — De straat waar ik woon is rustig.
• ¿Dónde vives? — Waar woon je?
• Este es el motivo por el cual llamo. — Dit is de reden waarom ik bel.
• ¿Cuál prefieres? — Welke heb je liever?

Voorbeelden in context

Spaans	Nederlands	Toelichting
La ciudad donde vivo tiene muchos parques.	De stad waar ik woon heeft veel parken.	Donde verwijst naar een plaats.
Este es el café donde nos conocimos.	Dit is het café waar we elkaar hebben leren kennen.	Plaats van de gebeurtenis.
No recuerdo el día en que llegué.	Ik herinner me de dag waarop ik aankwam niet.	Bij tijd gebruik je hier en que, niet donde.
La isla adonde viajamos no tiene aeropuerto.	Het eiland waarheen we reizen heeft geen luchthaven.	A(donde) drukt een bestemming uit.
Volvimos al pueblo de donde salió mi abuelo.	We keerden terug naar het dorp waar mijn grootvader vandaan kwam.	De donde drukt herkomst uit.
El problema del cual hablamos ya está resuelto.	Het probleem waarover we spraken is al opgelost.	De + el cual wordt del cual.
La empresa para la cual trabaja está en Valencia.	Het bedrijf waarvoor zij werkt is in Valencia gevestigd.	La cual stemt af op la empresa.
Estas son las razones por las cuales me fui.	Dit zijn de redenen waarom ik ben weggegaan.	Vrouwelijk meervoud: las cuales.
Los vecinos con los cuales compartimos el jardín son amables.	De buren met wie we de tuin delen zijn aardig.	Mannelijk meervoud na con.
Lo que quiero es paz.	Wat ik wil, is rust.	Geen concreet antecedent.
Te contaré todo lo que pasó.	Ik zal je alles vertellen wat er is gebeurd.	Todo lo que betekent ‘alles wat’.
Cancelaron la reunión, lo cual nos dio más tiempo.	Ze annuleerden de vergadering, wat ons meer tijd gaf.	Lo cual verwijst naar de hele vorige mededeling.
No respondió a mi mensaje, lo cual me preocupó.	Hij of zij antwoordde niet op mijn bericht, wat me ongerust maakte.	Commentaar op een volledig feit.
La puerta por donde entramos estaba abierta.	De deur waardoor we binnenkwamen stond open.	Por donde geeft de doorgang aan.

Veelgemaakte fouten

Donde gebruiken bij een tijdstip

• Onjuist: El día donde llegué llovía.
• Juist: El día en que llegué llovía.
• Waarom: Donde verwijst in de kern naar een plaats. Het Nederlandse ‘waarop’ bij dagen verleidt je gemakkelijk tot een te letterlijke keuze.

Het lidwoord niet laten overeenkomen

• Onjuist: La propuesta sobre el cual votamos.
• Juist: La propuesta sobre la cual votamos.
• Waarom: Propuesta is vrouwelijk enkelvoud, dus hoort daar la cual bij. Het voorzetsel verandert die overeenkomst niet.

Het voorzetsel op de Nederlandse plek zetten

• Onjuist: El tema el cual hablamos de.
• Juist: El tema del cual hablamos.
• Waarom: Spaans zet het voorzetsel vóór het betrekkelijk element. Anders dan informeel Nederlands laat het Spaans het niet achter aan het einde van de bijzin staan.

Lo cual gebruiken zonder iets om naar terug te wijzen

• Onjuist: Lo cual necesito es descansar.
• Juist: Lo que necesito es descansar.
• Waarom: Voor ‘wat/datgene wat ik nodig heb’ gebruik je lo que. Lo cual grijpt normaal terug op een al genoemde mededeling.

Een accent schrijven in een betrekkelijke bijzin

• Onjuist: La casa dónde nací. / La razón por la cuál vine.
• Juist: La casa donde nací. / La razón por la cual vine.
• Waarom: Dit zijn geen vragen of uitroepen. Alleen vragend of uitroepend dónde en cuál krijgen een accent.

El cual overal voor que in de plaats zetten

• Minder natuurlijk in gewone taal: La película la cual vimos fue divertida.
• Natuurlijk: La película que vimos fue divertida.
• Waarom: Zonder voorzetsel of komma is que meestal de gewone keuze in een beperkende bijzin, dus een bijzin die nodig is om te bepalen over welke film het gaat. El cual is geen algemene, deftige vervanger voor elk que.

Gebruiksnotities

In gesprekken hoor je vaak que, el que en la que waar formele teksten eerder el cual of la cual gebruiken. Na een kort voorzetsel kunnen beide reeksen mogelijk zijn: la persona con la que hablé klinkt heel gewoon, terwijl la persona con la cual hablé formeler klinkt. Na een samengesteld voorzetsel maakt el cual de structuur vaak helder: el proyecto a través del cual obtuvimos financiación.

Bij personen is quien na een voorzetsel eveneens mogelijk: la mujer con quien hablé. La mujer con la cual hablé is correct, maar formeler. Donde gebruik je niet alleen voor aardrijkskundige plaatsen; ook een concreet punt of kader kan als plaats functioneren, zoals el capítulo donde se explica la regla. Bij puur abstracte antecedenten geeft verzorgd taalgebruik vaak de voorkeur aan en el que of en el cual: una situación en la cual nadie gana.

De spelling adonde en a donde komt beide voor in betrekkelijk gebruik. Belangrijker dan die keuze is dat de richting door a wordt uitgedrukt. In veel alledaagse zinnen gebruikt men overigens eenvoudig donde na een bewegingswerkwoord, maar met a(donde) maak je de bestemming expliciet.

Verder dan de basis

Beperkende en niet-beperkende bijzinnen

Een beperkende bijzin bepaalt over welke persoon of zaak je spreekt. Zonder die bijzin verandert de kernbetekenis: Los documentos que faltan son importantes gaat alleen over de ontbrekende documenten. Daar is que meestal de neutrale vorm.

Een niet-beperkende bijzin geeft aanvullende informatie en staat tussen komma’s: Los documentos, los cuales estaban mojados, eran ilegibles. Hier waren alle bedoelde documenten nat. Los cuales is correct en legt een formeel accent; que zou vaak lichter klinken.

Lo que kan ook een voorafgaande gedachte oppakken

Hoewel lo cual bijzonder geschikt is om naar een hele vorige zin te verwijzen, kan lo que dat soms ook doen, vooral wanneer de vervolgzin het voorafgaande feit inhoudelijk benoemt of benadrukt: Llegó tarde, lo que causó problemas. Lo cual causó problemas is eveneens mogelijk en klinkt vaak explicieter of formeler. De eenvoudige B1-richtlijn blijft nuttig: kies lo que voor ‘datgene wat’ en lo cual voor helder commentaar op een hele voorafgaande mededeling.

Voorzetsel plus cual in formele teksten

In journalistieke, academische en administratieve teksten kom je lange verbindingen tegen zoals mediante el cual (door middel waarvan), a partir del cual (van waaraf/op basis waarvan) en respecto de la cual (waarover/ten aanzien waarvan). Ontleed ze van links naar rechts: eerst het voorzetsel of de voorzetselgroep, daarna de vorm van cual die bij het antecedent past. Zo hoef je de hele combinatie niet als één uitdrukking uit het hoofd te leren.

Oefentips

1. Maak viertallen met één plaats. Schrijf bijvoorbeeld el museo donde…, el museo adonde…, el museo de donde… en el museo por donde…. Zo verbind je elk voorzetsel aan plaats, richting, herkomst of route.
2. Zoek eerst het antecedent. Onderstreep in een zin het zelfstandige naamwoord vóór cual en noteer mannelijk/vrouwelijk en enkelvoud/meervoud. Kies daarna pas el, la, los of las.
3. Train lo que tegenover lo cual. Maak twee kaartjes: ‘geen genoemd zelfstandig naamwoord → lo que’ en ‘hele vorige mededeling → lo cual’. Schrijf bij elk kaartje dagelijks één eigen zin.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Betrekkelijke voornaamwoorden que en quien — de basis voor Spaanse betrekkelijke bijzinnen en de belangrijkste vergelijking met deze vormen.
• Vervolg: Het betrekkelijk voornaamwoord cuyo — drukt bezit uit en stemt af op het daaropvolgende zelfstandig naamwoord.