Aanwijzende voornaamwoorden in het Grieks

In het kort

Gebruik αυτός, αυτή, αυτό om iets of iemand als dichtbij of direct aanwezig aan te wijzen: ‘deze’ of ‘dit’. Εκείνος, εκείνη, εκείνο wijst doorgaans naar iets verder weg: ‘die’ of ‘dat’. Voor een zelfstandig naamwoord staat ook altijd het bepaalde lidwoord: αυτό το βιβλίο (‘dit boek’), niet αυτό βιβλίο.

Overzicht

Met een aanwijzend voornaamwoord wijs je een persoon, voorwerp of idee aan. In het Nederlands hebben we daarvoor onder meer deze, dit, die en dat. Het Nieuwgrieks gebruikt vooral twee reeksen: αυτός/αυτή/αυτό voor wat dichtbij of centraal in het gesprek is, en εκείνος/εκείνη/εκείνο voor wat verder weg is of meer afstand krijgt.

Dit onderwerp hoort bij A1, maar het raakt meteen aan drie basiskenmerken van het Grieks: geslacht (mannelijk, vrouwelijk of onzijdig), getal (enkelvoud of meervoud) en naamval (de vorm die laat zien welke rol een woord in de zin speelt). De vorm van het aanwijzende woord past bij het zelfstandig naamwoord, dus bij het woord voor een persoon, zaak of begrip. Daarom heet het zowel αυτός ο δρόμος als αυτή η πόρτα en αυτό το σπίτι.

Voor Nederlandstaligen is vooral het lidwoord opvallend. Wij zeggen dit boek zonder het, maar in het Grieks is de gewone woordgroep αυτό το βιβλίο: letterlijk opgebouwd als ‘dit + het + boek’. Ken je de bepaalde lidwoorden al, dan kun je de uitgangen veel gemakkelijker herkennen.

Hoe het werkt

De eenvoudige beginnersregel

Kies in vier stappen:

1. Bedoel je ‘deze/dit’ of ‘die/dat’?
2. Bepaal het grammaticale geslacht van het zelfstandig naamwoord.
3. Bepaal enkelvoud of meervoud.
4. Kies de naamval die bij de rol in de zin hoort.

Voor de eerste zinnen is de nominatief voldoende: de vorm voor het onderwerp (wie of wat iets doet of is).

Betekenis	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig
deze/dit, enkelvoud	αυτός	αυτή	αυτό
deze, meervoud	αυτοί	αυτές	αυτά
die/dat, enkelvoud	εκείνος	εκείνη	εκείνο
die, meervoud	εκείνοι	εκείνες	εκείνα

Combineer de vorm met het bijpassende bepaalde lidwoord:

Patroon	Grieks	Nederlands
aanwijzend + lidwoord + mannelijk woord	αυτός ο φίλος	deze vriend
aanwijzend + lidwoord + vrouwelijk woord	αυτή η πόλη	deze stad
aanwijzend + lidwoord + onzijdig woord	αυτό το παιδί	dit kind
aanwijzend + lidwoord + meervoud	εκείνα τα σπίτια	die huizen

Het natuurlijke basispatroon is dus:

αυτός/αυτή/αυτό + bepaald lidwoord + zelfstandig naamwoord

Hetzelfde geldt voor εκείνος/εκείνη/εκείνο. Het lidwoord is geen vrije vertaling van een Nederlands woord, maar een verplicht onderdeel van deze Griekse constructie.

Zelfstandig gebruikt

Staat er geen zelfstandig naamwoord achter, dan vervangt het aanwijzende voornaamwoord dat woord. Er komt dan geen lidwoord bij:

• Τι είναι αυτό; — Wat is dit/dat?
• Ποια είναι εκείνη; — Wie is die vrouw daar?
• Θέλω αυτά. — Ik wil deze/die dingen.

De Griekse vorm blijft informatie geven over geslacht en getal. In Ποια είναι εκείνη; maakt de vrouwelijke vorm duidelijk dat naar een vrouw wordt gevraagd.

Volledige verbuiging van αυτός

Een woord verbuigen betekent dat de uitgang verandert volgens geslacht, getal en naamval. Naast de nominatief gebruikt het moderne Grieks vooral de accusatief voor het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) en na veel voorzetsels, en de genitief om onder meer bezit of verbondenheid uit te drukken.

Naamval	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Onzijdig enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud	Onzijdig meervoud
nominatief	αυτός	αυτή	αυτό	αυτοί	αυτές	αυτά
genitief	αυτού	αυτής	αυτού	αυτών	αυτών	αυτών
accusatief	αυτόν	αυτή(ν)	αυτό	αυτούς	αυτές	αυτά

De slot-ν van αυτήν kan afhankelijk van het volgende geluid en de stijl wel of niet verschijnen. Als beginner kun je de vorm met ν goed leren herkennen; in zorgvuldig taalgebruik zie je hem vaak vóór een klinker en vóór bepaalde medeklinkers.

Volledige verbuiging van εκείνος

Naamval	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Onzijdig enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud	Onzijdig meervoud
nominatief	εκείνος	εκείνη	εκείνο	εκείνοι	εκείνες	εκείνα
genitief	εκείνου	εκείνης	εκείνου	εκείνων	εκείνων	εκείνων
accusatief	εκείνον	εκείνη(ν)	εκείνο	εκείνους	εκείνες	εκείνα

Het lidwoord en het zelfstandig naamwoord krijgen dezelfde naamval. Vergelijk:

• αυτός ο άντρας — deze man, als onderwerp
• βλέπω αυτόν τον άντρα — ik zie deze man, als lijdend voorwerp
• το σπίτι αυτού του άντρα — het huis van deze man

Je hoeft niet alle vormen tegelijk uit het hoofd te leren. Begin met de nominatief en de veelvoorkomende accusatief. Let daarbij op vaste groepjes: αυτόν τον, αυτή(ν) τη(ν) en αυτό το.

Overeenkomst is grammaticaal, niet biologisch

De vorm volgt het grammaticale geslacht van het Griekse woord, niet de Nederlandse vertaling. Βιβλίο is onzijdig, dus zeg je αυτό το βιβλίο. Καρέκλα is vrouwelijk, dus αυτή η καρέκλα. Leer daarom nieuwe zelfstandige naamwoorden liefst meteen met hun lidwoord: ο δρόμος, η καρέκλα, το βιβλίο.

Voorbeelden in context

Grieks	Nederlands	Toelichting
Αυτό το βιβλίο είναι πολύ καλό.	Dit boek is erg goed.	Onzijdig enkelvoud, onderwerp.
Εκείνη η γυναίκα είναι η γιατρός μου.	Die vrouw is mijn arts.	Vrouwelijk enkelvoud; de vrouw staat verder weg of wordt duidelijk aangewezen.
Αυτά τα παιδιά παίζουν στην πλατεία.	Deze kinderen spelen op het plein.	Onzijdig meervoud.
Τι είναι αυτό;	Wat is dit/dat?	Zelfstandig gebruik, zonder lidwoord.
Αυτός ο καφές είναι ζεστός.	Deze koffie is heet.	Καφές is mannelijk.
Μου αρέσει αυτή η μουσική.	Ik vind deze muziek mooi.	Vrouwelijk enkelvoud.
Βλέπεις εκείνο το σπίτι;	Zie je dat huis daar?	Onzijdig accusatief; de vorm blijft εκείνο.
Γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο.	Ik ken deze persoon.	Mannelijk accusatief: αυτόν τον.
Αγοράζουμε αυτές τις ντομάτες.	We kopen deze tomaten.	Vrouwelijk meervoud in de accusatief.
Δεν θέλω αυτά τα παπούτσια.	Ik wil deze schoenen niet.	Onzijdig meervoud, onderwerp van ‘willen’ is verzwegen; de schoenen zijn lijdend voorwerp.
Ποιος είναι εκείνος;	Wie is die man daar?	Zelfstandig, mannelijk enkelvoud.
Θυμάσαι εκείνες τις μέρες;	Herinner je je die dagen?	Verwijzing naar verder weg gelegen tijd.
Το χρώμα αυτού του αυτοκινήτου είναι ωραίο.	De kleur van deze auto is mooi.	Genitief: αυτού του αυτοκινήτου.
Αυτή είναι η αδελφή μου.	Dit is mijn zus.	De vrouwelijke vorm verwijst naar een vrouw.
Θα πάρω εκείνα, όχι αυτά.	Ik neem die, niet deze.	Beide vormen vervangen een meervoudig onzijdig woord.

De Nederlandse vertaling is niet altijd één op één. Αυτό kan afhankelijk van de situatie ‘dit’ én ‘dat’ zijn. In een vraag als Τι είναι αυτό; bepaalt vooral de situatie waarnaar wordt gewezen welke Nederlandse keuze natuurlijk klinkt.

Veelgemaakte fouten

Het bepaalde lidwoord weglaten

• Niet: αυτό βιβλίο
• Wel: αυτό το βιβλίο
• Waarom: vóór een zelfstandig naamwoord vereist de gewone Griekse constructie het bepaalde lidwoord. Het Nederlands zet in dit boek juist geen lidwoord; die Nederlandse gewoonte veroorzaakt de fout.

Alleen naar de Nederlandse woorden ‘de’ en ‘het’ kijken

• Niet: αυτό το πόλη
• Wel: αυτή η πόλη
• Waarom: de hele woordgroep volgt het Griekse geslacht. Πόλη is vrouwelijk, ook al helpt de Nederlandse vertaling de stad je niet om dat te zien.

De nominatief overal gebruiken

• Niet: Βλέπω αυτός ο άντρας.
• Wel: Βλέπω αυτόν τον άντρα.
• Waarom: ‘deze man’ is hier het lijdend voorwerp. Daarom staan het aanwijzende woord, het lidwoord en het zelfstandig naamwoord in de accusatief.

Een lidwoord toevoegen bij zelfstandig gebruik

• Niet: Τι είναι αυτό το;
• Wel: Τι είναι αυτό;
• Waarom: als αυτό zelf ‘dit/dat’ betekent en geen zelfstandig naamwoord volgt, is er geen lidwoord nodig.

Εκείνος altijd letterlijk als ‘daar’ begrijpen

• Niet als vaste regel: εκείνος = ‘daar’
• Beter: εκείνος = ‘die/dat’, vaak met meer ruimtelijke, tijdelijke of gevoelsmatige afstand
• Waarom: afstand kan werkelijk zijn, maar ook in tijd of in de manier waarop de spreker een onderwerp presenteert. Een woord als εκεί (‘daar’) is niet automatisch nodig.

Het aanwijzende woord en het lidwoord niet laten overeenkomen

• Niet: αυτές τα φωτογραφίες
• Wel: αυτές οι φωτογραφίες (onderwerp) of αυτές τις φωτογραφίες (lijdend voorwerp)
• Waarom: aanwijzend woord, lidwoord en zelfstandig naamwoord vormen één grammaticaal geheel.

Gebruiksnotities

Αυτός is zeer frequent en doet meer werk dan Nederlands deze/dit. Het kan iets aanwijzen dat letterlijk dichtbij is, iets dat net genoemd is, of eenvoudig het onderwerp zijn dat op dat moment centraal staat. Daardoor kan αυτό in het Nederlands soms ‘dit’ en soms ‘dat’ worden.

Εκείνος legt duidelijker afstand aan. Dat kan plaats zijn (εκείνο το σπίτι, ‘dat huis daar’), tijd (εκείνες τις μέρες, ‘in die dagen’) of gespreksperspectief. De spreker zet de persoon of zaak als het ware iets verder van het hier en nu.

Bij zichtbaar aanwijzen zijn gebaren en context belangrijker dan een starre Nederlandse vertaalregel. Probeer dus niet elk Grieks αυτός vooraf aan deze en elk εκείνος aan die te koppelen. Vraag liever: presenteert de spreker dit als nabij/actueel of als verder weg?

Verder dan de basis

Deze bijzonderheden hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later wel tegenkomen.

Plaatsing na het zelfstandig naamwoord

Naast αυτό το βιβλίο bestaat ook το βιβλίο αυτό. De aanwijzende vorm staat dan na het zelfstandig naamwoord, terwijl het bepaalde lidwoord vóór het zelfstandig naamwoord blijft. Beide patronen zijn grammaticaal:

• αυτό το βιβλίο — dit boek
• το βιβλίο αυτό — dit boek

De eerste volgorde is in alledaagse taal zeer gewoon. De tweede kan formeler, nadrukkelijker of tekstueler klinken, afhankelijk van de context. Schrijf niet το αυτό βιβλίο als gewone beginnersvariant: dat is niet simpelweg dezelfde neutrale woordvolgorde.

Verwijzen naar wat eerder gezegd is

Aanwijzende woorden kunnen hele ideeën samenvatten:

• Αυτό δεν είναι σωστό. — Dat is niet juist.
• Δεν το ήξερα αυτό. — Dat wist ik niet.

In het tweede voorbeeld staat αυτό ter verduidelijking of nadruk naast het zwakke voornaamwoord το. Zulke verdubbeling hoort bij bredere Griekse patronen van nadruk en zinsbouw.

Afstand is ook gevoelsmatig

Εκείνος kan in verhalen of herinneringen een persoon of periode op afstand plaatsen: εκείνο το καλοκαίρι (‘die zomer’). Dat hoeft geen afwijzing te betekenen. De keuze kan nostalgisch, verhalend of contrasterend zijn. Intonatie en context bepalen de precieze gevoelswaarde.

Andere aanwijzende vormen

In moderner taalgebruik kun je ook τούτος/τούτη/τούτο tegenkomen. Deze reeks kan nadrukkelijk nabij zijn en komt in vaste uitdrukkingen, regionale taal en bepaalde stijlen voor. Voor neutraal dagelijks Grieks is αυτός/αυτή/αυτό de veiligste eerste keuze. Leer τούτος eerst herkennen voordat je het zelf veel gebruikt.

Oefentips

1. Leer in groepjes van drie. Neem één zelfstandig naamwoord per geslacht en maak combinaties: αυτός ο δρόμος, αυτή η πόρτα, αυτό το σπίτι. Doe daarna hetzelfde in het meervoud.
2. Wissel onderwerp en lijdend voorwerp af. Zeg eerst Αυτός ο άντρας μιλάει en daarna Βλέπω αυτόν τον άντρα. Zo oefen je de naamval als onderdeel van een zin, niet als losse tabel.
3. Wijs echte dingen aan. Kijk om je heen en maak vijf paren met nabij en verder weg: αυτή η καρέκλα tegenover εκείνη η καρέκλα. Controleer steeds het lidwoord van het zelfstandig naamwoord.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Bepaalde lidwoorden — nodig om geslacht, getal en naamval in αυτό το βιβλίο en vergelijkbare woordgroepen correct te laten overeenkomen.