Aanwijzende woorden in het Welsh
Rhagenwau Dangosol
Dit artikel maakt deel uit van de grammaticaboom voor Welsh op Settemila Lingue.
Kort gezegd
Het Welsh maakt onderscheid tussen hwn bij een mannelijk enkelvoud, hon bij een vrouwelijk enkelvoud en hyn voor iets abstracts of, na een zelfstandig naamwoord, voor een meervoud. In alledaagse taal zijn de patronen y ... yma (‘dit/deze ... hier’) en y ... yna (‘dat/die ... daar’) bijzonder handig: y llyfr yma is ‘dit boek’ en y tŷ yna is ‘dat huis’.
Overzicht
Met aanwijzende woorden wijs je een persoon, voorwerp, plaats of hele situatie aan. In het Nederlands zijn dat onder meer dit, deze, dat en die. Je kunt zo’n woord zelfstandig gebruiken — ‘Wat is dit?’ — of samen met een zelfstandig naamwoord (een woord voor een mens, dier, ding of begrip): ‘dit boek’.
In het Welsh moet je bij de zelfstandige vormen vaak rekening houden met het grammaticale geslacht van het bedoelde woord. Hwn hoort bij een mannelijk woord en hon bij een vrouwelijk woord. Dat verschil heeft het Nederlands bij ‘dit’ en ‘deze’ ook, maar de indeling loopt niet gelijk: Nederlands gebruikt dit boek omdat boek een het-woord is; Welsh gebruikt y llyfr hwn omdat llyfr mannelijk is. Leer het geslacht daarom bij het Welshe woord, niet via het Nederlandse lidwoord.
Dit onderwerp begint op A1. Voor een eerste gesprek zijn hwn, hon, hyn, y ... yma en y ... yna genoeg. Verderop op deze pagina staan ook meervoudsvormen, verder weg wijzende vormen en verschillen tussen spreektaal en verzorgde schrijftaal.
Hoe het werkt
1. Zelfstandig wijzen: hwn, hon en hyn
Een aanwijzend voornaamwoord staat zelfstandig: er volgt geen zelfstandig naamwoord waarop het direct betrekking heeft. Denk aan ‘deze is lekker’ of ‘wat is dat?’.
| Vorm | Gebruik | Nederlandse benadering | Voorbeeld |
|---|---|---|---|
| hwn | mannelijk enkelvoud | dit/deze | Beth ydy hwn? — Wat is dit? |
| hon | vrouwelijk enkelvoud | dit/deze | Dw i'n hoffi hon. — Ik vind deze leuk. |
| hyn | een zaak, idee of situatie als geheel | dit | Beth mae hyn yn ei olygu? — Wat betekent dit? |
| hwnna | mannelijk enkelvoud, verder weg; spreektaal | dat/die | Pwy ydy hwnna? — Wie is die daar? |
| honna | vrouwelijk enkelvoud, verder weg; spreektaal | dat/die | Mae honna'n ddrud. — Die is duur. |
| hynna | zaak, idee of situatie verder weg; spreektaal | dat | Paid â gwneud hynna. — Doe dat niet. |
Het geslacht is soms onzichtbaar in de Nederlandse vertaling. Als iemand naar een boek wijst, past hwn, omdat llyfr mannelijk is. Bij een stoel kan hon passen, omdat cadair vrouwelijk is. Is er geen concreet zelfstandig naamwoord bedoeld, dan is hyn vaak de natuurlijke keuze voor ‘dit’: een gebeurtenis, uitspraak of toestand.
Voor concrete personen of dingen in het meervoud gebruikt men zelfstandig doorgaans y rhain (‘deze’) en y rheiny (‘die’): Mae'r rhain yn dda (‘Deze zijn goed’). Gebruik hyn dus niet automatisch als zelfstandig meervoudig ‘deze’; hyn is zelfstandig vooral het algemene ‘dit’.
2. Wijzen bij een zelfstandig naamwoord
In het Nederlands staat het aanwijzende woord vóór het zelfstandig naamwoord. Welsh bouwt de woordgroep anders op. Een veelvoorkomend patroon is:
y + zelfstandig naamwoord + aanwijzend woord
Het Welshe y is hier het bepaalde lidwoord (‘de’ of ‘het’). Het aanwijzende woord komt achteraan.
| Betekenis | Verzorgde vorm | Veelgebruikte alledaagse vorm |
|---|---|---|
| dit mannelijke enkelvoud | y ... hwn | y ... yma |
| deze vrouwelijke enkelvoud | y ... hon | y ... yma |
| deze meervoud | y ... hyn | y ... yma |
| dat mannelijke enkelvoud | y ... hwnnw | y ... yna |
| die vrouwelijke enkelvoud | y ... honno | y ... yna |
| die meervoud | y ... hynny | y ... yna |
Zo krijg je y llyfr hwn (‘dit boek’), y gadair hon (‘deze stoel’) en y llyfrau hyn (‘deze boeken’). In gewone gesprekken hoor je heel vaak y llyfr yma, y gadair yma en y llyfrau yma. Yma betekent letterlijk ongeveer ‘hier’ en yna ‘daar’, maar in deze constructie functioneren ze als het Nederlandse ‘dit/deze’ en ‘dat/die’.
Dat maakt y ... yma/yna beginnersvriendelijk: de vorm verandert niet met geslacht of getal. Je moet het lidwoord en de woordvolgorde wel behouden. Zeg dus niet alleen llyfr yma wanneer je ‘dit boek’ bedoelt, maar y llyfr yma.
3. Geslacht en zachte mutatie
Een mutatie is een verandering aan het begin van een Welsh woord. Na het bepaalde lidwoord ondergaat een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud vaak een zachte mutatie. Die verandering komt door het lidwoord en het vrouwelijke enkelvoud, niet door yma of hon.
| Basiswoord | Geslacht | Aanwijzende woordgroep | Betekenis |
|---|---|---|---|
| cath | vrouwelijk | y gath hon / y gath yma | deze kat |
| cadair | vrouwelijk | y gadair hon / y gadair yma | deze stoel |
| merch | vrouwelijk | y ferch hon / y ferch yma | dit meisje/deze vrouw |
| llyfr | mannelijk | y llyfr hwn / y llyfr yma | dit boek |
| tŷ | mannelijk | y tŷ hwnnw / y tŷ yna | dat huis |
Niet elke beginletter verandert zichtbaar. Bovendien geldt deze lidwoordmutatie niet op dezelfde manier voor mannelijke enkelvouden of voor meervouden. Het veiligste leerpatroon is daarom een hele combinatie: cath → y gath yma, en niet alleen een losse vertaling van ‘kat’.
4. Nabij en verder weg
De kerntegenstelling is praktisch: yma wijst naar wat de spreker als nabij of actueel presenteert; yna naar wat verder weg is of bij de aangesprokene staat. De afstand kan lichamelijk zijn, maar ook in het gesprek bestaan. Je kunt hyn gebruiken voor wat je nu zegt en hynny/hynna voor iets dat eerder is gezegd.
Het Nederlands kiest tussen ‘dit/deze’ en ‘dat/die’ mede op basis van de- en het-woorden. Welsh laat bij zelfstandige naamwoorden vooral geslacht en getal meetellen in de vormen hwn/hon/hyn. De eenvoudige plaatsvormen yma/yna omzeilen dat vormverschil, maar niet eventuele mutatie van het zelfstandig naamwoord.
Voorbeelden in context
| Welsh | Nederlands | Toelichting |
|---|---|---|
| Beth ydy hwn? | Wat is dit? | hwn verwijst naar iets mannelijks. |
| Dw i'n hoffi hon. | Ik vind deze leuk. | hon verwijst naar iets vrouwelijks. |
| Beth mae hyn yn ei olygu? | Wat betekent dit? | hyn verwijst naar een boodschap of idee. |
| Pwy ydy hwnna? | Wie is die daar? | Mannelijke persoon, verder weg; spreektaal. |
| Mae honna'n ddrud. | Die is duur. | Een vrouwelijk voorwerp wordt bedoeld. |
| Y llyfr yma ydy fy un i. | Dit boek is van mij. | Het alledaagse patroon y ... yma. |
| Dw i eisiau prynu'r gôt yma. | Ik wil deze jas kopen. | côt is vrouwelijk: na het lidwoord staat gôt. |
| Mae'r tŷ yna'n hen. | Dat huis is oud. | yna wijst naar een verder huis. |
| Y ferch hon ydy Carys. | Dit meisje is Carys. | Verzorgde vorm met vrouwelijk hon. |
| Mae'r bachgen hwn yn siarad Cymraeg. | Deze jongen spreekt Welsh. | Mannelijk enkelvoud: hwn. |
| Mae'r plant hyn yn hapus. | Deze kinderen zijn blij. | Na een meervoud staat hyn. |
| Wyt ti'n gweld y mynyddoedd yna? | Zie je die bergen daar? | yna werkt ook bij het meervoud. |
| Mae'r rhain yn well. | Deze zijn beter. | Zelfstandig meervoud: y rhain. |
| Paid â gwneud hynna. | Doe dat niet. | hynna verwijst naar een handeling. |
Veelgemaakte fouten
1. De Nederlandse woordvolgorde overnemen
- Niet: hwn llyfr
- Wel: y llyfr hwn of y llyfr yma
- Waarom: in deze Welshe woordgroep staat eerst het lidwoord, dan het zelfstandig naamwoord en pas daarna de aanwijzende vorm.
2. Hwn voor ieder soort ‘dit’ gebruiken
- Niet: Dw i'n hoffi hwn wanneer je naar een vrouwelijke cadair wijst.
- Wel: Dw i'n hoffi hon.
- Waarom: een zelfstandig aanwijzend voornaamwoord sluit aan bij het geslacht van het bedoelde woord. Cadair is vrouwelijk.
3. Het lidwoord weglaten bij yma of yna
- Niet: tŷ yna voor ‘dat huis’
- Wel: y tŷ yna
- Waarom: het gewone aanwijzende patroon bevat y/yr/'r, ook al vertaalt het Nederlands het geheel met één aanwijzend woord.
4. De mutatie van een vrouwelijk woord vergeten
- Niet: y cath yma
- Wel: y gath yma
- Waarom: vrouwelijk enkelvoudig cath krijgt na het bepaalde lidwoord een zachte mutatie: c → g.
5. Hyn als zelfstandig meervoudig ‘deze’ behandelen
- Niet: Hyn yn dda voor ‘Deze zijn goed.’
- Wel: Mae'r rhain yn dda.
- Waarom: na een meervoudig zelfstandig naamwoord is hyn normaal (y llyfrau hyn), maar zelfstandig gebruik je voor concrete meervouden y rhain.
Gebruiksnotities
In hedendaagse spreektaal zijn y ... yma en y ... yna zeer gangbaar en bruikbaar in vrijwel alle alledaagse situaties. De reeksen y ... hwn/hon/hyn en y ... hwnnw/honno/hynny kom je veel tegen in verzorgd schrift en wanneer het geslacht of getal expliciet in de vorm wordt uitgedrukt. Beide systemen zijn belangrijk om te herkennen; als beginner kun je voor productie eerst stevig oefenen met y ... yma/yna.
De precieze uitspraak en voorkeur voor vormen kunnen per streek verschillen. Ook komen naast de verzorgde zelfstandige vormen hwnnw, honno, hynny in informele taal vaak hwnna, honna, hynna voor. Dat is geen willekeurige spellingfout, maar een verschil in stijl en gesproken gebruik.
Yma en yna kunnen buiten deze constructie ook gewone plaatswoorden zijn: ‘hier’ en ‘daar’. In y siop yma vormt yma met de hele woordgroep ‘deze winkel’; in een zin als Mae hi yma betekent het eenvoudig ‘Zij is hier’. De plaats in de zin maakt het verschil meestal duidelijk.
Verder dan de basis
Dit hoef je op A1 nog niet allemaal actief te beheersen, maar het helpt bij lezen en luisteren. Naast ‘deze’ en ‘die’ bestaat zelfstandig y rhain tegenover y rheiny voor concrete meervouden. In zorgvuldig taalgebruik vormen hwn : hwnnw, hon : honno en hyn : hynny nette paren van nabij tegenover verder weg. De spreektaal gebruikt vaak de uitgangen op -a: hwnna, honna, hynna.
Aanwijzen is bovendien niet alleen een kwestie van meters. Een spreker kan met hyn naar het huidige onderwerp verwijzen en met hynny naar een eerder genoemd feit: Mae hynny'n wir betekent ‘Dat is waar’. Zo organiseert het Welsh ook informatie binnen een gesprek of tekst.
Je zult daarnaast dyma (‘hier is/hier zijn’) en dyna (‘daar is/daar zijn’) tegenkomen: Dyma'r llyfr (‘Hier is het boek’), Dyna'r bws (‘Daar is de bus’). Deze presentatievormen zijn verwant in betekenis, maar hebben een andere zinsbouw dan y llyfr yma en y bws yna. Leer ze voorlopig als complete vaste patronen.
Oefentips
- Leer naamwoord en geslacht samen. Maak twee stapels met bijvoorbeeld llyfr — hwn en cadair — hon. Voeg meteen de volledige woordgroep toe: y llyfr yma, y gadair yma.
- Wijs echt om je heen. Benoem vijf dingen dichtbij met y ... yma en vijf dingen verder weg met y ... yna. Zo koppel je de vorm direct aan een zichtbare situatie.
- Oefen in drie stappen. Zeg eerst y llyfr yma, vervang daarna yma door hwn, en laat ten slotte het naamwoord weg: hwn. Daarmee train je woordvolgorde, geslacht en zelfstandig gebruik apart.
Verwante onderwerpen
- Eerst leren: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — nodig om tussen hwn en hon te kiezen en vrouwelijke mutaties te herkennen.