De lijdende vorm in het Russisch

Kort gezegd

Het Russisch gebruikt vooral twee patronen voor de lijdende vorm: een onvoltooid werkwoord met -ся voor een proces of herhaalde handeling (Дом строится — het huis wordt gebouwd), en een kort passief deelwoord voor een voltooid resultaat (Дом построен — het huis is gebouwd). Wie de handeling uitvoert, blijft meestal onvermeld; staat die persoon of instantie er wel bij, dan krijgt die de instrumentalis: Дом построен рабочими — het huis is door arbeiders gebouwd.

Overzicht

In een bedrijvende zin staat degene die iets doet centraal: Архитектор спроектировал здание — de architect heeft het gebouw ontworpen. In een lijdende zin wordt juist het gebouw het onderwerp (wie of wat centraal staat in de zin): Здание спроектировано архитектором — het gebouw is door de architect ontworpen. De uitvoerder kan worden toegevoegd, maar is vaak niet belangrijk of al bekend.

Rond B1 leer je hiervoor twee Russische constructies. De eerste gebruikt een werkwoord op -ся/-сь, dat je al kent van wederkerende werkwoorden. De tweede gebruikt een passief deelwoord: een werkwoordsvorm die zich deels als een bijvoeglijk naamwoord gedraagt. Vooral de korte vorm, zoals написан, написана, написано, написаны, is belangrijk als gezegde.

Voor Nederlandstaligen lijkt dit op worden + voltooid deelwoord en zijn + voltooid deelwoord, maar de systemen vallen niet precies samen. Het Russisch laat in de tegenwoordige tijd het werkwoord ‘zijn’ meestal weg, maakt sterk gebruik van het werkwoordsaspect en gebruikt geen voorzetsel dat rechtstreeks met Nederlands door overeenkomt. Daarom kun je een Nederlandse passieve zin niet woord voor woord omzetten.

Zo werkt het

Van een bedrijvende naar een lijdende zin

Bij de omzetting verandert de rol van de naamwoorden. Het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) van de bedrijvende zin wordt het onderwerp van de lijdende zin.

Functie	Bedrijvende zin	Lijdende zin
Uitvoerder	Студент in de nominatief	студентом in de instrumentalis, of weggelaten
Dat wat de handeling ondergaat	статью in de accusatief	статья in de nominatief
Werkwoord	написал	написана

Zo krijg je:

• Студент написал статью. — De student heeft het artikel geschreven.
• Статья написана студентом. — Het artikel is door de student geschreven.

De nominatief is de naamval van het onderwerp. De accusatief is hier de naamval van het lijdend voorwerp. De instrumentalis is een naamval die onder meer aangeeft door wie of waarmee iets gebeurt. Er staat vóór de uitvoerder geen Russisch equivalent van door.

Een onvoltooid werkwoord met -ся: proces en herhaling

Voor een handeling die bezig is, zich herhaalt of als gebruikelijk proces wordt voorgesteld, gebruikt het Russisch vaak een onvoltooid werkwoord met -ся. Onvoltooid aspect betekent dat je naar het verloop of de herhaling kijkt, niet naar het bereikte eindpunt.

Patroon: onderwerp + onvoltooid werkwoord met -ся + eventueel uitvoerder in de instrumentalis

• Дом строится. — Het huis wordt gebouwd.
• Документы проверяются сотрудником. — De documenten worden door een medewerker gecontroleerd.
• Этот вопрос часто обсуждается. — Deze kwestie wordt vaak besproken.

Het werkwoord wordt gewoon vervoegd. In de verleden tijd past de vorm zich aan geslacht en getal van het onderwerp aan; in een samengestelde onvoltooide toekomst staat быть plus de infinitief.

Tijd	Russisch	Betekenis
Tegenwoordig	Дом строится.	Het huis wordt gebouwd.
Verleden	Дом строился.	Het huis werd gebouwd / was in aanbouw.
Toekomst	Дом будет строиться.	Het huis zal worden gebouwd / zal in aanbouw zijn.

De uitgang is -ся na de meeste medeklinkers en -сь na een klinker in vormen als строилась. Die keuze verandert de passieve betekenis niet.

Let op: niet elk werkwoord met -ся is passief. In Она одевается (“ze kleedt zich aan”) is de handeling wederkerend. In Друзья встречаются (“vrienden ontmoeten elkaar”) is ze wederzijds. Je herkent de passieve lezing doordat het grammaticale onderwerp de handeling ondergaat en je in principe een uitvoerder kunt bedenken: Документы проверяются сотрудником.

Een kort passief deelwoord: voltooiing en resultaat

Voor een afgeronde handeling of het resultaat daarvan gebruikt het Russisch meestal een kort passief deelwoord uit het verleden. Zo’n deelwoord wordt doorgaans gevormd van een voltooid overgankelijk werkwoord: een werkwoord met een natuurlijk eindpunt dat een lijdend voorwerp kan hebben. De precieze vorming verschilt per werkwoord; leer daarom vormen als написать → написан en построить → построен samen.

Het korte deelwoord komt overeen met het onderwerp in geslacht en getal. Dit heet congruentie: de uitgang past zich aan het bijbehorende naamwoord aan.

Onderwerp	Vorm van написан	Voorbeeld
Mannelijk enkelvoud	написан	Отчёт написан. — Het verslag is geschreven.
Vrouwelijk enkelvoud	написана	Статья написана. — Het artikel is geschreven.
Onzijdig enkelvoud	написано	Письмо написано. — De brief is geschreven.
Meervoud	написаны	Письма написаны. — De brieven zijn geschreven.

In de tegenwoordige tijd staat er normaal geen vorm van быть (“zijn”): Письмо написано. Voor verleden en toekomst voeg je een passende vorm van быть toe.

Tijd	Russisch	Betekenis
Huidige toestand of actueel resultaat	План утверждён.	Het plan is goedgekeurd.
Verleden	План был утверждён.	Het plan werd/is toen goedgekeurd.
Toekomst	План будет утверждён.	Het plan zal worden goedgekeurd.

In de verleden tijd past ook был/была/было/были zich aan het onderwerp aan: Работа была закончена en Работы были закончены. Het deelwoord blijft eveneens congrueren.

Aspect: verloop tegenover eindpunt

Het verschil tussen de twee hoofdpatronen is vaak een verschil in gezichtspunt:

Gezichtspunt	Gebruikelijk patroon	Voorbeeld
Verloop, duur, herhaling	onvoltooid werkwoord + -ся	Дом строился три года. — Er werd drie jaar aan het huis gebouwd.
Afgeronde handeling, bereikt resultaat	kort passief deelwoord	Дом был построен за три года. — Het huis werd in drie jaar voltooid.

Het contrast tussen три года en за три года helpt mee. Zonder voorzetsel noemt een tijdsduur hoe lang het proces doorging. За plus accusatief geeft aan binnen hoeveel tijd het eindpunt werd bereikt.

De uitvoerder in de instrumentalis

Als de uitvoerder belangrijk genoeg is om te noemen, staat die zonder voorzetsel in de instrumentalis:

• Роман написан Толстым. — De roman is door Tolstoj geschreven.
• Мост строился иностранной компанией. — De brug werd door een buitenlands bedrijf gebouwd.
• Решение принято комиссией. — Het besluit is door de commissie genomen.

Dezelfde naamval kan ook een hulpmiddel aangeven: Письмо написано карандашом betekent “de brief is met potlood geschreven”. Of een woord de uitvoerder of het middel noemt, blijkt dus uit betekenis en context.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Это здание было построено в 1900 году.	Dit gebouw werd in 1900 gebouwd.	Voltooide gebeurtenis in het verleden.
Письмо написано.	De brief is geschreven.	Onzijdige korte vorm; быть ontbreekt in de tegenwoordige tijd.
Книга читается легко.	Het boek leest gemakkelijk.	Eigenschap of algemene ervaring, niet één concrete leessessie.
Дом строился три года.	Er werd drie jaar aan het huis gebouwd.	De duur van het proces staat centraal.
Новый мост сейчас строится.	De nieuwe brug wordt nu gebouwd.	Lopende handeling met onvoltooid строиться.
Документы проверяются каждое утро.	De documenten worden elke ochtend gecontroleerd.	Herhaalde handeling.
Все окна были закрыты перед бурей.	Alle ramen waren vóór de storm gesloten.	Meervoud закрыты en verleden tijd были.
Заявка будет рассмотрена завтра.	De aanvraag zal morgen worden behandeld.	Toekomstig voltooid resultaat.
Эта картина написана молодым художником.	Dit schilderij is door een jonge kunstenaar geschilderd.	Uitvoerder in de instrumentalis.
Решение ещё не принято.	Het besluit is nog niet genomen.	не ontkent het bereikte resultaat.
Дверь открывается автоматически.	De deur gaat automatisch open.	Middelconstructie: de werking van de deur staat centraal.
Эта тема широко обсуждается в прессе.	Dit onderwerp wordt uitvoerig besproken in de pers.	Algemeen proces zonder genoemde uitvoerder.
Кем был переведён этот роман?	Door wie is deze roman vertaald?	кем is de instrumentalis van кто.
Задание выполнено без ошибок.	De opdracht is foutloos uitgevoerd.	Voltooid resultaat, onzijdig enkelvoud.

Veelgemaakte fouten

1. Het lijdend voorwerp in de accusatief laten staan

• Onjuist: Книгу читается легко.
• Juist: Книга читается легко.
• Waarom: In de lijdende constructie is книга het onderwerp en staat het daarom in de nominatief. De Nederlandse woordvolgorde helpt hier niet; let op de Russische naamvalsuitgang.

2. Het deelwoord niet laten overeenkomen

• Onjuist: Письмо написан.
• Juist: Письмо написано.
• Waarom: письмо is onzijdig, dus het korte deelwoord eindigt op -о. Vergelijk отчёт написан, статья написана en письма написаны.

3. Een Nederlands woord voor “door” toevoegen

• Onjuist: Статья написана от студентом.
• Juist: Статья написана студентом.
• Waarom: De uitvoerder staat rechtstreeks in de instrumentalis. От betekent onder meer “van” of “vanaf” en hoort niet in dit patroon.

4. Proces en voltooiing verwarren

• Onjuist voor “De brief is gisteren geschreven”: Письмо писалось вчера.
• Juist: Письмо было написано вчера.
• Waarom: писалось richt de aandacht op het schrijfproces en zegt niet vanzelf dat de brief afkwam. Было написано presenteert de handeling als voltooid.

5. Elk werkwoord op -ся als passief opvatten

• Onjuist: Я одеваюсь vertalen als “Ik word aangekleed”.
• Juist: Я одеваюсь betekent normaal “Ik kleed me aan”. Voor “Ik word door mijn moeder aangekleed” kan in een passende context Меня одевает мама natuurlijker zijn.
• Waarom: -ся heeft wederkerende, wederzijdse, passieve en andere functies. Kijk altijd wie de handeling uitvoert en wie haar ondergaat.

6. De passieve vorm gebruiken wanneer de uitvoerder juist het nieuws is

• Stijf of onnatuurlijk in een gewoon gesprek: Ужин был приготовлен Анной.
• Natuurlijker: Анна приготовила ужин.
• Waarom: Russisch kiest vaak de bedrijvende vorm wanneer een concrete persoon belangrijk is. Een grammaticaal correcte passieve zin kan door Nederlandse invloed toch onnodig zwaar klinken.

Gebruiksnotities

De lijdende vorm is gewoon in nieuwsberichten, wetenschappelijke teksten, instructies en officiële mededelingen. Daar staat de procedure of het resultaat vaak centraal: Заявки принимаются до пятницы (“aanvragen worden tot vrijdag aangenomen”) of Договор подписан (“het contract is ondertekend”). Een genoemde uitvoerder klinkt in zulke teksten heel normaal.

In alledaagse gesprekken laat het Russisch de uitvoerder niet alleen vaak weg, maar kiest het ook geregeld een onbepaald-persoonlijke zin: een zin met een werkwoord in de derde persoon meervoud zonder genoemd onderwerp. Дом построили в 1900 году betekent letterlijk ongeveer “ze hebben het huis in 1900 gebouwd”, maar wordt in het Nederlands vaak passief vertaald: “het huis werd in 1900 gebouwd”. Dit is dikwijls natuurlijker dan Дом был построен в 1900 году in losse spreektaal.

Constructies als Книга хорошо читается staan tussen passief en een zogenoemde middelconstructie in. Ze zeggen vooral iets over hoe gemakkelijk of prettig iets zich laat doen: “het boek leest prettig”. Een concrete uitvoerder toevoegen is dan meestal niet de bedoeling. Nederlands heeft vergelijkbare zinnen — “de deur opent moeilijk”, “de tekst leest vlot” — zodat een letterlijke passieve vertaling soms juist minder natuurlijk is.

De woordvolgorde is flexibel, maar het begin van de zin sluit vaak aan bij wat al bekend is. Роман был переведён Петровым legt in een neutrale context het accent aan het einde op Петровым. Met Петровым был переведён роман wordt de ordening nadrukkelijker en contextafhankelijker.

Verder dan de basis

Kort en vol deelwoord

Een kort passief deelwoord staat meestal in het gezegde en beschrijft de toestand of het resultaat:

• Статья опубликована. — Het artikel is gepubliceerd.

Een vol deelwoord gedraagt zich meer als een bijvoeglijk naamwoord en staat gewoonlijk direct bij een zelfstandig naamwoord:

• опубликованная статья — het gepubliceerde artikel
• документы, подписанные директором — documenten die door de directeur zijn ondertekend

Volle deelwoorden hebben meer naamvalsuitgangen. Die vormen horen inhoudelijk bij het vervolgonderwerp over passieve deelwoorden.

Gebeurtenis of toestand

Дверь была закрыта kan afhankelijk van de context betekenen dat de deur werd gesloten of dat zij dicht was. Het Russisch maakt niet altijd hetzelfde vormelijke onderscheid als Nederlands werd gesloten tegenover was gesloten. Tijdsbepalingen, de uitvoerder en de omringende tekst lossen de dubbelzinnigheid meestal op:

• Дверь была закрыта охранником в восемь часов. — De deur werd om acht uur door de bewaker gesloten.
• Когда мы пришли, дверь была закрыта. — Toen we aankwamen, was de deur dicht.

Onpersoonlijke korte vormen

Op borden en in algemene regels kom je vaak een onzijdige korte vorm zonder genoemd onderwerp tegen:

• Вход запрещён — Toegang verboden. Hier is вход een mannelijk onderwerp.
• Здесь запрещено курить — Roken is hier verboden. Запрещено is onpersoonlijk en onzijdig.
• Закрыто на ремонт — Gesloten wegens verbouwing.

Leer deze niet alleen als losse mededelingen; ze laten ook zien hoe gemakkelijk het Russisch weglaat wat uit de situatie al duidelijk is.

Ontkenning en “door niemand”

Не staat vóór het korte deelwoord of de werkwoordsvorm: Документ не подписан en Вопрос не обсуждается. Wil je zeggen dat niemand iets heeft gedaan, dan staat никем in de instrumentalis en hoort daar gewoonlijk ook не bij: Документ никем не подписан — het document is door niemand ondertekend.

Hedendaags Russisch kent daarnaast volle tegenwoordige passieve deelwoorden zoals обсуждаемый (“die besproken wordt”) en уважаемый (“gerespecteerd”). Ze zijn vooral nuttig in geschreven en formele taal. Voor een actieve beheersing van de basispassief zijn -ся en de korte verleden deelwoorden eerst belangrijker.

Oefentips

1. Maak drietallen. Schrijf één bedrijvende zin, één passieve proceszin en één resultaatzin: Рабочие строят дом → Дом строится → Дом построен. Zo verbind je vorm en aspect.
2. Oefen congruentie hardop. Neem vier onderwerpen en pas hetzelfde deelwoord aan: отчёт написан, статья написана, письмо написано, документы написаны. Voeg daarna был/была/было/были toe.
3. Zoek het echte onderwerp. Onderstreep in Russische nieuwsberichten wat de handeling ondergaat. Omcirkel daarna een eventuele uitvoerder in de instrumentalis. Controleer ten slotte of een vorm op -ся werkelijk passief is of een andere betekenis heeft.

Verwante onderwerpen

• Vereiste basis: Wederkerende werkwoorden -ся/-сь — helpt om de vorm en de verschillende functies van -ся te herkennen.
• Volgende stap: Passieve deelwoorden — behandelt de vorming en verbuiging van korte en volle passieve deelwoorden uitgebreider.