Actieve deelwoorden in het Russisch

In het kort

Een Russisch actief deelwoord beschrijft iemand of iets dat zelf de handeling uitvoert: читающий студент is ‘een student die leest’ en прочитавший книгу человек is ‘iemand die het boek heeft gelezen’. De tegenwoordige vorm heeft meestal -ущ-/-ющ- of -ащ-/-ящ-, de verleden vorm -вш- of -ш-. De hele vorm wordt vervolgens verbogen als een bijvoeglijk naamwoord.

Overzicht

Een deelwoord is een vorm die eigenschappen van een werkwoord en een bijvoeglijk naamwoord combineert. Het Russische читающий komt bijvoorbeeld van het werkwoord читать ‘lezen’, maar past zich net als een bijvoeglijk naamwoord aan een zelfstandig naamwoord aan. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals студент ‘student’ of книга ‘boek’.

Dit artikel gaat over actieve deelwoorden, in het Russisch действительные причастия. ‘Actief’ betekent dat de beschreven persoon of zaak de handeling zelf verricht. In студент, читающий книгу leest de student zelf. Dat verschilt van een passieve vorm als книга, прочитанная студентом: daar ondergaat het boek de handeling.

Op B1-niveau is vooral het basispatroon belangrijk: herken of vorm het deelwoord, bepaal bij welk zelfstandig naamwoord het hoort en verbuig het overeenkomstig. Nederlandse vormen als lezend en werkend lijken erop, maar worden veel minder vaak op dezelfde manier gebruikt. Natuurlijk Nederlands kiest vaak een betrekkelijke bijzin: de student die leest. Dat is ook de nuttigste betekenisbrug naar het Russisch: студент, который читает en читающий студент beschrijven dezelfde actieve relatie, al verschillen stijl en zinsbouw.

Zo werkt het

Tegenwoordige actieve deelwoorden

Een tegenwoordig actief deelwoord beschrijft gewoonlijk een gelijktijdige, voortdurende of kenmerkende handeling. Het wordt in de kern gevormd vanuit de derde persoon meervoud van de tegenwoordige tijd: de vorm bij они ‘zij’.

Vorm bij они	Uitgang deelwoord	Werkwoord	Tussenstap	Deelwoord
-ут	-ущий	нести ‘dragen’	несут	несущий
-ют	-ющий	читать ‘lezen’	читают	читающий
-ат	-ащий	дышать ‘ademen’	дышат	дышащий
-ят	-ящий	говорить ‘spreken’	говорят	говорящий

Praktisch gezien haal je de laatste -т weg en voeg je -щий toe: работают → работающий, живут → живущий, говорят → говорящий. Deze werkwijze is betrouwbaarder dan alleen naar de infinitief (de woordenboekvorm van het werkwoord) kijken, omdat eventuele stamwisselingen al zichtbaar zijn in de vorm bij они: писать → пишут → пишущий.

Tegenwoordige actieve deelwoorden worden normaal gevormd van imperfectieve werkwoorden: werkwoorden die een proces, herhaling of onvoltooide handeling uitdrukken. Zo krijg je читать → читающий en работать → работающий. Perfectieve werkwoorden drukken een afgerond resultaat uit en hebben geen echte tegenwoordige tijd; hun zogenoemde tegenwoordige vormen verwijzen naar de toekomst. Mogelijke vormen daarvan worden daarom vooral in gevorderd of speciaal taalgebruik aangetroffen.

Verleden actieve deelwoorden

Een verleden actief deelwoord beschrijft de uitvoerder van een handeling die in het verleden plaatsvond of vanuit een ander tijdstip als eerder wordt voorgesteld.

Bij een stam op een klinker voeg je meestal -вший toe:

Werkwoord	Stam	Verleden actief deelwoord	Betekenis
читать	чита-	читавший	die las / gelezen had
работать	работа-	работавший	die werkte / gewerkt had
прочитать	прочита-	прочитавший	die uitgelezen heeft/had
увидеть	увиде-	увидевший	die gezien heeft/had

Na bepaalde stammen op een medeklinker verschijnt -ший. De verleden tijd kan dan een bruikbare aanwijzing geven: нести → нёс → нёсший ‘die droeg’, расти → рос → росший ‘die groeide’. Sommige veelvoorkomende werkwoorden hebben een stamwisseling die je beter als complete vorm leert:

• прийти → пришедший ‘die gekomen is/was’;
• уйти → ушедший ‘die weggegaan is/was’;
• найти → нашедший ‘die gevonden heeft/had’;
• идти → шедший ‘die liep/onderweg was’.

In de verleden tijd zijn beide aspecten mogelijk. Aspect is de keuze tussen een handeling als proces en als afgerond geheel. Vergelijk:

• читавший книгу студент — de student die het boek las of aan het lezen was; imperfectief, nadruk op het proces;
• прочитавший книгу студент — de student die het boek uitgelezen had; perfectief, nadruk op voltooiing.

Wederkerende werkwoorden

Bij een wederkerend werkwoord blijft -ся of -сь aan het einde staan, na de volledige deelwoorduitgang:

• улыбаться → улыбающийся ребёнок — een kind dat glimlacht;
• интересоваться → интересующийся историей студент — een student die geïnteresseerd is in geschiedenis;
• вернуться → вернувшиеся туристы — de toeristen die teruggekeerd zijn.

Let erop dat de uitgang vóór -ся nog steeds verandert: улыбающийся мальчик, улыбающаяся девочка, улыбающиеся дети.

Overeenkomst en verbuiging

Het deelwoord komt overeen met het bijbehorende zelfstandig naamwoord in geslacht, getal en naamval. Een naamval is een vorm die laat zien welke functie een woordgroep in de zin heeft, bijvoorbeeld onderwerp of lijdend voorwerp. Het onderwerp verricht of ondergaat wat het werkwoord uitdrukt; het lijdend voorwerp is wie of wat rechtstreeks door de handeling wordt getroffen.

De basisuitgangen zijn die van lange bijvoeglijke naamwoorden. In de nominatief (de gewone onderwerpsvorm) zie je:

	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
Tegenwoordig	читающий	читающая	читающее	читающие
Verleden	прочитавший	прочитавшая	прочитавшее	прочитавшие

Hieronder staat de volledige verbuiging van читающий. Dezelfde uitgangen komen na de stam прочитавш- in прочитавший.

Naamval	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
Nominatief	читающий	читающая	читающее	читающие
Genitief	читающего	читающей	читающего	читающих
Datief	читающему	читающей	читающему	читающим
Accusatief, onbezield	читающий	читающую	читающее	читающие
Accusatief, bezield	читающего	читающую	читающее	читающих
Instrumentalis	читающим	читающей	читающим	читающими
Voorzetselnaamval	читающем	читающей	читающем	читающих

Bezield betekent hier dat het zelfstandig naamwoord een mens of dier aanduidt. Daarom is het Я вижу читающего студента ‘Ik zie de lezende student’, maar Я вижу работающий механизм ‘Ik zie een werkend mechanisme’.

Een deelwoord behoudt daarnaast de eigenschappen van zijn werkwoord. Het kan een lijdend voorwerp of andere aanvulling bij zich hebben en verlangt dezelfde naamval als het basiswerkwoord:

• читать книгу → читающий книгу студент;
• помогать соседу → помогающий соседу врач;
• интересоваться музыкой → интересующийся музыкой ребёнок.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
У окна сидит читающий студент.	Bij het raam zit een student die leest.	Tegenwoordige, mannelijke vorm.
Работающие люди вошли в автобус.	De mensen die aan het werk waren, stapten in de bus.	Meervoud; de context is verleden, maar de handeling is gelijktijdig.
Мы поговорили с женщиной, работающей в музее.	We spraken met een vrouw die in een museum werkt.	Instrumentalis vrouwelijk na с.
Я вижу детей, играющих во дворе.	Ik zie kinderen die op de binnenplaats spelen.	Accusatief meervoud en bezield.
Это устройство, экономящее энергию.	Dit is een apparaat dat energie bespaart.	Onzijdige vorm bij устройство.
Прочитавший книгу человек понял эту шутку.	De persoon die het boek had gelezen, begreep deze grap.	Perfectief verleden deelwoord.
Пришедшие гости сняли пальто.	De gasten die waren aangekomen, trokken hun jas uit.	Onregelmatige stam, meervoud.
Она поблагодарила врача, спасшего ребёнка.	Ze bedankte de arts die het kind had gered.	Genitiefachtige accusatief bij een bezield mannelijk woord.
Мы встретили туристов, вернувшихся из Сибири.	We ontmoetten toeristen die uit Siberië waren teruggekeerd.	Verleden en wederkerend.
Документы лежали в закрывающемся шкафу.	De documenten lagen in een kast die dichtging.	Voorzetselnaamval, mannelijk.
Он вспоминал людей, живших в этом доме.	Hij dacht terug aan de mensen die in dit huis hadden gewoond.	Verleden imperfectief.
Поезд, следующий в Москву, отправится через час.	De trein met bestemming Moskou vertrekt over een uur.	Vaste, formele formulering met следующий.

Veelgemaakte fouten

1. De infinitiefstam gebruiken zonder de vervoeging te controleren

• Onjuist: писающий письмо человек in de betekenis ‘iemand die een brief schrijft’
• Juist: пишущий письмо человек
• Waarom: Ga uit van они пишут, niet rechtstreeks van писать. Писающий bestaat wel, maar komt van писать in de afzonderlijke betekenis ‘plassen’ en levert dus een zeer ongewenste betekenisverwarring op.

2. Een tegenwoordig deelwoord van elk perfectief werkwoord maken

• Onhandig als gewone B1-vorm: прочитающий книгу студент
• Natuurlijk voor voltooid verleden: студент, прочитавший книгу
• Waarom: Прочитать is perfectief en heeft geen echte tegenwoordige tijd. Gebruik voor een lopende handeling читающий en voor een voltooide handeling прочитавший. Een toekomstige actieve vorm is slechts in beperktere, gevorderde contexten passend.

3. Alleen het zelfstandig naamwoord verbuigen

• Onjuist: Я говорю с читающий студентом.
• Juist: Я говорю с читающим студентом.
• Waarom: Na с in de betekenis ‘met’ staat de instrumentalis. Zowel читающий als студент krijgt dus de bijbehorende vorm.

4. Actief en passief verwisselen

• Onjuist: студент, прочитанный книгу
• Juist: студент, прочитавший книгу
• Waarom: De student leest zelf en is dus de uitvoerder. Прочитанный is passief en beschrijft iets dat gelezen is: прочитанная книга ‘het gelezen boek’.

5. De Nederlandse woordvolgorde letterlijk kopiëren

• Onnatuurlijk of onduidelijk: een lange reeks vóór het zelfstandig naamwoord, naar Nederlands model
• Natuurlijker: Студент, читающий книгу у окна, не заметил меня.
• Waarom: Korte combinaties kunnen vóór het zelfstandig naamwoord staan, zoals читающий студент. Een uitgebreid deelwoord met aanvullingen staat vaak erna en wordt dan met komma’s afgescheiden.

6. -ся vóór de uitgang plaatsen

• Onjuist: улыбалсяющийся ребёнок
• Juist: улыбающийся ребёнок
• Waarom: Ga uit van они улыбаются: vorm de deelwoordstam en behoud het wederkerende element aan het einde, dus улыбающийся.

Gebruiksnotities

Actieve deelwoorden zijn heel gewoon in geschreven Russisch: nieuwsberichten, beschrijvingen, studieboeken, zakelijke teksten en instructies. Ze maken informatie compact. Люди, которые работают в компании kan worden verkort tot люди, работающие в компании. In spontaan gesproken Russisch klinkt de bijzin met который ‘die/dat’ vaak losser en natuurlijker, vooral wanneer de deelwoordgroep lang of ingewikkeld zou worden.

Sommige deelwoorden zijn zo gangbaar dat ze bijna als gewone bijvoeglijke naamwoorden of zelfstandige naamwoorden functioneren. Voorbeelden zijn следующий ‘volgend’, ведущий ‘leidend; presentator’, бывший ‘voormalig; ex-’ en желающие ‘belangstellenden, wie dat wil’. Hun betekenis is niet altijd volledig voorspelbaar uit een eenvoudige letterlijke vertaling.

De Nederlandse vorm op -end is geen veilige één-op-éénvertaling. Een werkende machine past goed bij работающая машина, maar de mensen die in Utrecht wonen wordt natuurlijk Nederlands meestal niet de in Utrecht wonende mensen. Russisch gebruikt люди, живущие в Утрехте zonder dat dit op zichzelf vreemd is, al blijft het wat compacter en schrijftaliger dan een gewone bijzin.

Verder dan de basis

Tijd is relatief aan de hoofdhandeling

De labels ‘tegenwoordig’ en ‘verleden’ beschrijven niet altijd simpelweg het tijdstip waarop de hele zin staat. Een tegenwoordig deelwoord kan gelijktijdigheid met een handeling in het verleden aangeven:

• Я увидел человека, бегущего к станции. — Ik zag iemand die naar het station rende.

Het zien en het rennen vinden tegelijk plaats, hoewel увидел verleden tijd is. Een verleden imperfectief deelwoord kan eveneens een achtergrondhandeling in het verleden beschrijven:

• Я поговорил с людьми, ждавшими автобус. — Ik sprak met mensen die op de bus stonden te wachten.

Kijk daarom niet alleen naar kalenderverleden of -heden, maar naar aspect en de verhouding tussen de handelingen.

Deelwoordgroep en komma’s

Een deelwoordgroep is een deelwoord met de woorden die ervan afhangen, zoals читающий книгу у окна. Staat zo’n groep na het zelfstandig naamwoord dat zij bepaalt, dan wordt zij gewoonlijk met komma’s afgescheiden:

• Студент, читающий книгу у окна, не заметил меня.

Vóór het zelfstandig naamwoord staat normaal geen komma:

• Читающий книгу у окна студент не заметил меня.

De tweede zin is grammaticaal, maar een lange groep vóór het zelfstandig naamwoord kan zwaar klinken. De precieze plaatsing en interpunctie van zulke groepen hoort bij de verdere studie van Russische deelwoordconstructies.

Beperkte toekomstige vormen

Van een perfectief werkwoord kan formeel een vorm ontstaan op basis van de derde persoon meervoud van de eenvoudige toekomst, bijvoorbeeld прочитают → прочитающий. Zo’n vorm betekent ‘degene die zal uitlezen’, niet ‘degene die nu leest’. Veel van deze vormen klinken boekachtig, administratief of geforceerd. Een bijzin is meestal veiliger en natuurlijker: тот, кто прочитает книгу ‘degene die het boek zal uitlezen’.

Geen korte actieve vormen

Moderne Russische actieve deelwoorden hebben alleen lange, verbogen vormen. Je maakt dus geen korte actieve tegenhanger zoals bij bepaalde passieve deelwoorden. Gebruik als gezegde (het deel van de zin dat iets over het onderwerp zegt) zo nodig een werkwoord of een andere formulering.

Oefentips

1. Werk vanuit de vorm bij они. Schrijf voor vijf imperfectieve werkwoorden telkens een keten: читать → читают → читающий, говорить → говорят → говорящий. Zo oefen je stam en achtervoegsel tegelijk.
2. Zet bijzinnen om en weer terug. Maak van люди, которые работают здесь de vorm люди, работающие здесь. Controleer daarna of deelwoord en zelfstandig naamwoord dezelfde naamval en hetzelfde getal hebben.
3. Leer verleden vormen in aspectparen. Noteer bijvoorbeeld читавший — прочитавший en делавший — сделавший. Schrijf bij elke vorm of de nadruk op proces/herhaling of op voltooiing ligt.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Naamvalsuitgangen van bijvoeglijke naamwoorden — actieve deelwoorden gebruiken dezelfde overeenkomst en verbuiging.
• Vervolg: Bijwoordelijke deelwoorden — vormen als читая en прочитав beschrijven een extra handeling van hetzelfde onderwerp.
• Verdere verdieping: Deelwoordconstructies — woordvolgorde, komma’s en de omzetting tussen deelwoordgroepen en bijzinnen.