Деепричастия in het Russisch

In het kort

Een Russisch деепричастие voegt een tweede handeling toe zonder een volledige bijzin te maken: Читая книгу, он заснул betekent ‘Terwijl hij een boek las, viel hij in slaap’. De onvoltooide vorm, zoals читая, beschrijft meestal een gelijktijdige handeling; de voltooide vorm, zoals прочитав, meestal een eerdere handeling. Cruciaal is dat beide handelingen bij hetzelfde onderwerp horen.

Overzicht

Het Russische деепричастие is een onveranderlijke werkwoordsvorm die in een zin werkt als een bijwoordelijke bepaling: een zinsdeel dat vertelt onder welke omstandigheden de hoofdhandeling plaatsvindt. In Nederlandse grammatica wordt hiervoor wel bijwoordelijk deelwoord gebruikt. Ook de naam ‘gerundium’ komt voor, maar die kan misleidend zijn: het gaat hier niet om een zelfstandig gebruikte werkwoordsvorm zoals in sommige andere talen.

Met een деепричастие kun je compact uitdrukken dat iemand iets doet terwijl, nadat, doordat of op een bepaalde manier diezelfde persoon iets anders doet. Vergelijk Когда она узнала новость, она обрадовалась met het kortere Узнав новость, она обрадовалась. In beide delen is она degene die het nieuws verneemt én blij wordt.

Dit onderwerp wordt meestal rond B1 ingevoerd. De vorming is nuttig, maar de zinsbouw is nog belangrijker: een correct gevormd woord kan toch een ongrammaticale zin opleveren als de twee handelingen niet dezelfde uitvoerder hebben. In verzorgd Russisch komen деепричастия veel voor in geschreven verhalen, journalistiek, instructies en zakelijke teksten. In een spontaan gesprek kiest men vaak liever een bijzin met когда ‘toen/terwijl’, после того как ‘nadat’ of если ‘als’.

Hoe het werkt

Eén vorm, geen verbuiging

Een деепричастие verandert niet naar persoon, getal, geslacht of naamval. Een naamval is de vorm die aangeeft welke rol een woord in de zin heeft. Die onveranderlijkheid zie je in alle volgende combinaties:

• я читаю — читая — ik lees — lezend/tijdens het lezen
• она читает — читая — zij leest — lezend/tijdens het lezen
• они читают — читая — zij lezen — lezend/tijdens het lezen

Wie de handeling uitvoert, blijkt dus uit het onderwerp van de hoofdzin en uit de context, niet uit de uitgang van het деепричастие.

Onvoltooid aspect: meestal gelijktijdig

Het aspect geeft aan hoe de spreker naar de handeling kijkt. Het onvoltooide of imperfectieve aspect presenteert een activiteit als bezig, herhaald of zonder nadruk op het bereikte eindpunt. Het bijbehorende деепричастие geeft doorgaans een achtergrondhandeling die tegelijk met de hoofdhandeling plaatsvindt.

Een bruikbare vormingsroute begint bij de infinitief (het hele werkwoord, zoals читать) en loopt via de tegenwoordige tijd, derde persoon meervoud:

Infinitief	Zij-vorm	Деепричастие	Vorming
читать	читают	читая	stam + -я
говорить	говорят	говоря	stam + -я
сидеть	сидят	сидя	stam + -я
дышать	дышат	дыша	na een sisklank verschijnt -а
возвращаться	возвращаются	возвращаясь	wederkerend: -ясь

De vorm is niet altijd veilig rechtstreeks uit de infinitief te raden, omdat er stamwisselingen kunnen optreden. Leer veelgebruikte vormen daarom als combinatie met hun werkwoord: смотреть — смотря, ждать — ожидая en быть — будучи. Будучи (‘zijnde’, ‘toen/omdat iemand … was’) heeft de oudere uitgang -учи en is een zeer gangbare bijzondere vorm.

Niet elk imperfectief werkwoord levert een gewone, moderne vorm op die sprekers graag gebruiken. Bij twijfel is een bijzin natuurlijker en veiliger dan zelf een zeldzame vorm te construeren.

Voltooid aspect: meestal voorafgaand

Het voltooide of perfectieve aspect presenteert een handeling als begrensd of afgerond. Het деепричастие zegt dan meestal dat deze handeling klaar was vóór de hoofdhandeling:

• прочитать → прочитав — nadat men uitgelezen had
• узнать → узнав — nadat men te weten was gekomen
• сделать → сделав — nadat men iets gedaan had
• вернуться → вернувшись — nadat men was teruggekeerd

Bij veel werkwoorden neem je de stam van de verleden tijd mannelijk enkelvoud zonder -л en voeg je -в toe: прочитал → прочитав, увидел → увидев. Wederkerende werkwoorden krijgen gewoonlijk -вшись: оделся → одевшись, улыбнулся → улыбнувшись.

Infinitief	Verleden tijd	Деепричастие	Betekenis in de zin
написать	написал	написав	na geschreven te hebben
закрыть	закрыл	закрыв	na gesloten te hebben
решить	решил	решив	na besloten/opgelost te hebben
подготовиться	подготовился	подготовившись	na zich voorbereid te hebben

Er bestaan ook vormen op -ши en -вши. De uitgang -вшись is bij wederkerende werkwoorden volkomen normaal. Niet-wederkerende vormen op -вши klinken vaak ouderwets, verhalend of spreektaalachtig; voor actief eigen gebruik is -в meestal de neutrale keuze.

Sommige voltooide werkwoorden hebben een vorm op -я die je apart moet leren: прийти — придя ‘na aangekomen te zijn’, уйти — уйдя ‘na weggegaan te zijn’, найти — найдя ‘na gevonden te hebben’ en принести — принеся ‘na meegebracht te hebben’. De uitgang -я betekent hier dus niet automatisch dat het aspect onvoltooid is.

Hetzelfde onderwerp

Het onderwerp is degene of datgene waarover de persoonsvorm iets zegt. In Она открыла окно is она het onderwerp. Bij een деепричастие moet de niet-uitgesproken uitvoerder dezelfde zijn als het grammaticale onderwerp van de hoofdzin:

• Открыв окно, она вдохнула свежий воздух. — Zij opende het raam en ademde daarna frisse lucht in.
• Niet: Открыв окно, в комнату вошёл свежий воздух. — Letterlijk zou de frisse lucht hier het raam hebben geopend.

Deze eis is strenger zichtbaar dan in het Nederlands. Een Nederlandse formulering als ‘Bij het naderen van het station viel mijn tas om’ kan nog begrijpelijk lijken, maar Russisch dwingt je te controleren wie nadert. Maak die persoon onderwerp: Подъезжая к станции, я заметил, что моя сумка упала.

Plaats en leestekens

Een деепричастие met de woorden die erbij horen heet een деепричастный оборот, een deelwoordgroep met een bijwoordelijke functie. Deze groep wordt normaal met komma’s afgescheiden, vooraan, middenin of achteraan:

• Закончив работу, мы пошли домой.
• Мы, закончив работу, пошли домой.
• Мы пошли домой, закончив работу.

De plaats beïnvloedt het accent. Vooraan geeft de groep vaak achtergrond, reden of een eerdere stap; achteraan klinkt zij vaker als aanvullende informatie of als beschrijving van de manier waarop iets gebeurt. Ook één los деепричастие wordt doorgaans afgescheiden: Он отвечал, улыбаясь.

Ontkenning staat los van de vorm: не зная ‘zonder te weten’, не подумав ‘zonder na te denken’. Zoals altijd bij Russisch не bestaan er vaste lexicale uitzonderingen, maar de productieve regel is apart schrijven.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Читая книгу, он заснул.	Terwijl hij een boek las, viel hij in slaap.	Onvoltooid; het lezen was bezig.
Сидя дома, я смотрел телевизор.	Terwijl ik thuiszat, keek ik televisie.	Beide handelingen hebben я als uitvoerder.
Она шла по улице, разговаривая по телефону.	Ze liep over straat terwijl ze telefoneerde.	Gelijktijdige achtergrondhandeling.
Не зная адреса, мы позвонили Анне.	Omdat we het adres niet wisten, belden we Anna.	De precieze relatie volgt uit de context.
Будучи ребёнком, он часто жил у бабушки.	Als kind woonde hij vaak bij zijn oma.	Vaste bijzondere vorm van быть.
Прочитав книгу, он закрыл её.	Nadat hij het boek had uitgelezen, sloot hij het.	De eerste handeling is voltooid.
Узнав новость, она обрадовалась.	Toen ze het nieuws hoorde, werd ze blij.	Voltooide aanleiding voor een reactie.
Закончив встречу, директор вернулся в кабинет.	Nadat de directeur de vergadering had beëindigd, ging hij terug naar zijn kantoor.	Compacte, vrij formele formulering.
Вернувшись домой, мы сразу легли спать.	Toen we thuiskwamen, gingen we meteen naar bed.	Wederkerende vorm op -вшись.
Подумав минуту, я согласился.	Na een minuut te hebben nagedacht, stemde ik toe.	Korte voorafgaande handeling.
Придя на вокзал, они купили билеты.	Toen ze op het station aankwamen, kochten ze kaartjes.	Onregelmatige voltooide vorm op -я.
Она слушала молча, не перебивая собеседника.	Ze luisterde zwijgend zonder haar gesprekspartner te onderbreken.	не staat los; beide handelingen zijn gelijktijdig.

Een Nederlandse vertaling met ‘terwijl’ of ‘nadat’ is vaak helder, maar niet verplicht. Afhankelijk van de context kan dezelfde Russische constructie ook reden, voorwaarde of manier uitdrukken. Vertaal dus de relatie, niet alleen de vorm.

Veelgemaakte fouten

Twee verschillende uitvoerders gebruiken

• Fout: Подъезжая к станции, у меня слетела шляпа.
• Goed: Когда я подъезжал к станции, у меня слетела шляпа.
• Ook goed: Подъезжая к станции, я потерял шляпу.
• Waarom: In de foute zin is шляпа grammaticaal het onderwerp van de hoofdzin. Daardoor lijkt het alsof de hoed het station naderde. Gebruik een volledige bijzin als de uitvoerders niet gelijk zijn.

Aspect alleen aan de Nederlandse vertaling koppelen

• Fout: Читая книгу до конца, он вернул её в библиотеку.
• Goed: Прочитав книгу до конца, он вернул её в библиотеку.
• Waarom: Het boek is eerst helemaal uitgelezen en daarna teruggebracht. Het bereikte eindpunt vraagt hier om het voltooide прочитав, niet om het gelijktijdige читая.

Een uitgang rechtstreeks aan elke infinitief plakken

• Fout: прийтив of прийтя
• Goed: придя
• Waarom: Veel vormen zijn voorspelbaar, maar stamwisselingen en bijzondere patronen blijven bestaan. Controleer de vorm in een woordenboek, vooral bij werkwoorden van beweging.

De komma weglaten

• Fout: Закончив работу мы пошли домой.
• Goed: Закончив работу, мы пошли домой.
• Waarom: Een gewone деепричастная constructie wordt met een komma van de hoofdzin gescheiden. Dat geldt ook wanneer de zin zonder komma nog leesbaar lijkt.

Een passieve hoofdzin maken zonder de uitvoerder te controleren

• Fout: Подписав договор, документы были отправлены клиенту.
• Goed: Подписав договор, менеджер отправил документы клиенту.
• Waarom: In de foute hoofdzin zijn ‘de documenten’ het onderwerp, maar die kunnen het contract niet ondertekenen. Zet de handelende persoon als onderwerp in de hoofdzin.

Te letterlijk vanuit het Nederlands schrijven

• Onnatuurlijk in een gesprek: Будучи уставшим, я решил не идти.
• Natuurlijker gesproken: Я устал, поэтому решил не идти.
• Waarom: De compacte vorm is grammaticaal, maar kan in alledaagse spraak zwaar of boekachtig klinken. Het Nederlandse ‘omdat ik moe was’ hoeft niet per se met een деепричастие te worden weergegeven.

Gebruik

Деепричастия zijn productief, maar niet stijlneutraal. In romans helpen ze gebeurtenissen vlot achter elkaar te zetten; in instructies en zakelijke teksten drukken ze voorwaarden of werkwijzen compact uit: Заполняя форму, указывайте точные данные ‘Vul bij het invullen van het formulier correcte gegevens in’. In zulke zinnen is de aangesproken lezer zowel degene die invult als degene die gegevens vermeldt.

In gesproken Russisch zijn korte, veelvoorkomende vormen als сидя, стоя, молча, улыбаясь en не зная heel gewoon. Lange reeksen deelwoordgroepen klinken daarentegen snel schriftelijk. Een Nederlandstalige leerling kan geneigd zijn elke bijzin met ‘terwijl’ of ‘nadat’ om te bouwen. Dat is niet nodig: когда, пока en после того как blijven vaak de natuurlijkste keuze, vooral als het onderwerp verandert of als de tijdsrelatie expliciet moet zijn.

De tijd van de hele zin wordt bepaald door de persoonsvorm van de hoofdzin. Het деепричастие heeft zelf geen persoon of grammaticale tijd in dezelfde zin als een persoonsvorm. Het aspect geeft vooral de verhouding tussen de handelingen aan:

• Читая письмо, он улыбался. — tijdens het lezen glimlachte hij.
• Читая письмо, он улыбается. — tijdens het lezen glimlacht hij.
• Прочитав письмо, он ответит. — nadat hij de brief heeft gelezen, zal hij antwoorden.

Verder dan de basis

De betekenis is ruimer dan ‘tegelijk’ of ‘eerder’

De twee basisregels zijn uitstekend als vertrekpunt, maar context voegt vaak een relatie toe:

• reden: Понимая опасность, он отказался. — Omdat hij het gevaar begreep, weigerde hij.
• voorwaarde/methode: Регулярно занимаясь, можно быстро улучшить произношение. — Door regelmatig te oefenen kun je de uitspraak snel verbeteren.
• toegeving: Даже зная правду, она молчала. — Hoewel ze de waarheid kende, zweeg ze.
• manier: Он вошёл, улыбаясь. — Hij kwam glimlachend binnen.

Bij onpersoonlijke constructies zoals можно улучшить staat geen gewoon onderwerp in de nominatief, de basisvorm van een naamwoord. Toch kan een деепричастие correct zijn als dezelfde algemene persoon beide handelingen uitvoert: degene die oefent, kan verbeteren. Dit is geen vrijbrief om het onderwerp te negeren; de gedeelde uitvoerder moet logisch en grammaticaal duidelijk blijven.

Vaste uitdrukkingen en verlies van werkwoordelijke betekenis

Sommige combinaties zijn versteend en functioneren bijna als gewone bijwoorden: сломя голову ‘hals over kop’ en спустя рукава ‘met de pet ernaar’. Bij zulke uitdrukkingen gelden de normale regels voor een vrije deelwoordgroep niet altijd op dezelfde manier, ook niet voor komma’s.

Ook combinaties als начиная с ‘vanaf/te beginnen met’ en исходя из ‘uitgaande van/op grond van’ kunnen richting een voorzetselachtige uitdrukking verschuiven. De interpunctie hangt dan mede af van betekenis, plaats en zinsbouw. Voor eigen teksten is het verstandig een betrouwbare woordenboek- of interpunctiebron te raadplegen in plaats van één automatische kommaregel op alle vaste uitdrukkingen toe te passen.

Verschil met een причастие

Een причастие is een deelwoord dat een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip) beschrijft en zich als een bijvoeglijk naamwoord aanpast: читающий студент ‘de lezende student’. Een деепричастие beschrijft daarentegen een extra handeling bij het werkwoord en verandert niet: Читая, студент делал заметки ‘Tijdens het lezen maakte de student aantekeningen’. Dit onderwerp bouwt daarom logisch voort op de actieve deelwoorden, maar de syntactische functie is anders.

Oefentips

1. Maak paren met aspect. Schrijf bij vijf aspectparen telkens twee zinnen: читая — прочитав, делая — сделав, возвращаясь — вернувшись. Benoem hardop of de handelingen tegelijk plaatsvinden of na elkaar.
2. Voer de onderwerpstest uit. Onderstreep in elke hoofdzin het onderwerp en stel bij het деепричастие de vraag: ‘Wie doet dit?’ Als het antwoord niet hetzelfde is, herschrijf de zin met когда, пока of после того как.
3. Bouw om in beide richtingen. Verander Когда она узнала новость, она обрадовалась in Узнав новость, она обрадовалась, en zet daarna compacte zinnen terug om in volledige bijzinnen. Zo oefen je niet alleen de uitgang, maar ook betekenis, stijl en leestekens.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Actieve deelwoorden — helpt het verschil te zien tussen een vorm die een zelfstandig naamwoord beschrijft en een vorm die een extra handeling uitdrukt.