Deelwoorden in het Hongaars

Kort gezegd

Hongaarse deelwoorden maken van een werkwoord een vorm die bij een zelfstandig naamwoord hoort. -ó/-ő duidt meestal een lopende of kenmerkende handeling aan, -t/-tt een voltooide handeling of toestand en -andó/-endő iets wat nog moet gebeuren: olvasó diák ‘lezende leerling’, megírt levél ‘geschreven brief’, elvégzendő munka ‘werk dat moet worden uitgevoerd’.

Overzicht

Een deelwoord is een werkwoordsvorm die eigenschappen van een werkwoord én van een bijvoeglijk naamwoord heeft. Het kan een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip) nader bepalen, maar tegelijk zijn eigen aanvullingen behouden. In egy könyvet olvasó lány ‘een meisje dat een boek leest’ hoort könyvet ‘een boek’ bijvoorbeeld nog steeds bij het werkwoord olvas ‘lezen’.

Op B2-niveau leer je drie Hongaarse bijvoeglijke deelwoorden (melléknévi igenevek) systematisch gebruiken. De traditionele Hongaarse namen zijn folyamatos melléknévi igenév voor de vorm op -ó/-ő, befejezett melléknévi igenév voor die op -t/-tt en beálló melléknévi igenév voor die op -andó/-endő. De Nederlandse labels tegenwoordig, voltooid en toekomstig deelwoord zijn nuttige geheugensteuntjes, maar de betekenissen vallen niet precies samen met Nederlandse vormen als lezend, geschreven en te betalen.

Het grootste praktische voordeel is bondigheid. Waar het Nederlands vaak een bijzin met die of dat gebruikt, kan het Hongaars alle informatie vóór het zelfstandig naamwoord zetten: az a férfi, aki az ablaknál ül wordt az ablaknál ülő férfi. Zulke compacte groepen komen veel voor in nieuws, instructies, formulieren en verzorgd dagelijks taalgebruik.

Zo werkt het

De drie hoofdvormen

Functie	Uitgang	Kernbetekenis	Voorbeeld	Betekenis
lopend of kenmerkend	-ó/-ő	iemand of iets doet de handeling	dolgozó ember	werkende persoon
voltooid of resulterend	-t/-tt	de handeling is voltooid of heeft een resultaat	bezárt ajtó	gesloten deur
nog te verrichten	-andó/-endő	de handeling moet, behoort of staat te gebeuren	kitöltendő űrlap	in te vullen formulier

De keuze tussen achterklinkers en voorklinkers volgt de klinkerharmonie: de klinkers van het woord sturen de uitgang. Daardoor krijg je onder meer olvasó en tanulandó, maar kérő en fizetendő. Bij twijfel is het verstandig de vorm in een woordenboek te controleren, want sommige werkwoorden veranderen ook van stam.

1. De vorm op -ó/-ő

Deze vorm drukt meestal uit dat de persoon of zaak de handeling uitvoert. Je vormt hem doorgaans met de werkwoordstam plus -ó na achterklinkers of -ő na voorklinkers.

Werkwoord	Deelwoord	Voorbeeldgroep	Nederlandse weergave
olvas ‘lezen’	olvasó	olvasó ember	lezende persoon
repül ‘vliegen’	repülő	repülő gép	vliegende machine
kér ‘vragen’	kérő	segítséget kérő nő	vrouw die om hulp vraagt
dolgozik ‘werken’	dolgozó	itt dolgozó emberek	mensen die hier werken

De betekenis is ruimer dan ‘precies nu bezig’. De vorm kan ook een gewoonte, functie of kenmerk uitdrukken: beszélő óra is een klok die spreekt, en dolgozó ember kan gewoon ‘werkende persoon’ betekenen. Ook een geplande handeling is mogelijk: a holnap érkező vonat ‘de trein die morgen aankomt’. De vorm op -ó/-ő geeft dus vooral een handeling weer die gelijktijdig, kenmerkend of verwacht is binnen de beschreven situatie.

Sommige veelgebruikte stammen zijn onregelmatig of historisch veranderd: megy → menő ‘gaand; populair’, jön → jövő ‘komend; toekomst’ en van → való. Leer zulke vormen als een geheel.

2. De vorm op -t/-tt

Het voltooide bijvoeglijke deelwoord gebruikt -t of -tt. De vorm lijkt vaak op de derde persoon enkelvoud van de onbepaalde verleden tijd die je al kent, maar heeft hier geen persoon als onderwerp en staat bij een zelfstandig naamwoord:

• Péter írt. — Péter schreef.
• a Péter által írt levél — de door Péter geschreven brief.

De precieze keuze en eventuele tussenklinker hangen van de werkwoordstam af: ír → írt, tanul → tanult, olvas → olvasott, nyit → nyitott. Een voorvoegsel zoals meg-, be- of el- maakt het resultaat vaak duidelijker: megírt levél ‘volledig geschreven/opgestelde brief’, bezárt ajtó ‘gesloten deur’, elvégzett munka ‘afgerond werk’.

Bij overgankelijke werkwoorden — werkwoorden die een lijdend voorwerp kunnen hebben, dus iemand of iets dat de handeling ondergaat — is de betekenis vaak passief: az aláírt szerződés is de overeenkomst die iemand heeft ondertekend. Maar de vorm is niet altijd passief. Bij een onovergankelijk werkwoord kan het zelfstandig naamwoord zelf de handeling hebben uitgevoerd: a megérkezett vendégek ‘de gasten die zijn aangekomen’, lehullott levelek ‘afgevallen bladeren’.

3. De vorm op -andó/-endő

Met -andó/-endő geef je vaak aan dat iets nog gedaan moet worden, voor uitvoering bestemd is of als volgende stap geldt. Na achterklinkers staat meestal -andó, na voorklinkers -endő:

Werkwoord	Deelwoord	Voorbeeldgroep	Natuurlijke vertaling
megold ‘oplossen’	megoldandó	megoldandó feladat	op te lossen taak
olvas ‘lezen’	olvasandó	olvasandó könyv	te lezen boek
fizet ‘betalen’	fizetendő	fizetendő összeg	te betalen bedrag
elvégez ‘uitvoeren’	elvégzendő	elvégzendő munka	uit te voeren werk

Deze vorm wordt soms ‘toekomstig deelwoord’ genoemd, maar hij is geen gewone manier om elke toekomstige gebeurtenis te beschrijven. A holnap érkező busz is de bus die morgen aankomt; az ellenőrzendő busz is een bus die gecontroleerd moet worden. Verplichting, bestemming of noodzakelijkheid is bij -andó/-endő meestal belangrijker dan alleen toekomst.

Plaats in de woordgroep

Een deelwoord staat direct vóór het zelfstandig naamwoord dat het bepaalt. Alles wat bij de handeling hoort, komt normaal vóór het deelwoord:

• a lány — het meisje
• az olvasó lány — het lezende meisje
• az egy könyvet olvasó lány — het meisje dat een boek leest
• az ablak mellett egy könyvet olvasó lány — het meisje dat naast het raam een boek leest

Het hoofd van zo’n groep — hier lány — is meestal ook de verzwegen uitvoerder van de handeling. Anders dan in het Nederlands verandert het deelwoord niet mee voor getal of naamval (de vorm die de functie van een woord in de zin aangeeft): olvasó diák, olvasó diákok, olvasó diákokat. De uitgangen voor meervoud en naamval komen aan het zelfstandig naamwoord.

Voorbeelden in context

Hongaars	Nederlands	Toelichting
Az ablak mellett ülő férfi a tanárom.	De man die naast het raam zit, is mijn docent.	Lopende toestand op -ő.
Az olvasó ember nem hallotta a kérdést.	De lezende persoon hoorde de vraag niet.	Het hoofdwoord voert de handeling uit.
A gyerekek a kertben játszó kutyát nézik.	De kinderen kijken naar de hond die in de tuin speelt.	De hele bepaling staat vóór kutyát.
A holnap érkező vonat már tele van.	De trein die morgen aankomt, is al vol.	-ő kan ook een geplande handeling aanduiden.
A repülő gép lassan eltűnt a felhők között.	De vliegende machine verdween langzaam tussen de wolken.	Los geschreven is dit letterlijk een machine die vliegt.
Ez egy kézzel írt levél.	Dit is een met de hand geschreven brief.	írt beschrijft een voltooide handeling.
Az aláírt szerződést e-mailben küldték el.	Ze hebben de ondertekende overeenkomst per e-mail verstuurd.	Het voorvoegsel alá- hoort bij het werkwoord.
A nagymama által sütött torta gyorsan elfogyott.	De door oma gebakken taart was snel op.	által noemt de uitvoerder expliciet.
A megérkezett vendégek levették a kabátjukat.	De aangekomen gasten deden hun jas uit.	Voltooid, maar niet passief.
Ősszel lehullott levelek borították az utat.	In de herfst bedekten afgevallen bladeren de weg.	Het deelwoord beschrijft een ontstane toestand.
Ez a legfontosabb megoldandó feladat.	Dit is de belangrijkste op te lossen taak.	Noodzaak met -andó.
Kérjük, töltse ki a csatolt, kitöltendő űrlapot.	Vul alstublieft het bijgevoegde formulier in.	Formele instructietaal.
A fizetendő összeg az oldal alján látható.	Het te betalen bedrag staat onderaan de pagina.	Veelvoorkomend op facturen.
A ma elvégzendő munkát három részre osztottuk.	We hebben het werk dat vandaag moet worden uitgevoerd in drie delen verdeeld.	Een tijdsbepaling kan vóór het deelwoord staan.

Veelgemaakte fouten

1. Een Nederlandse bijzinwoordvolgorde overnemen

• Onjuist: az olvasó egy könyvet lány
• Juist: az egy könyvet olvasó lány
• Waarom: In het Hongaars staan het voorwerp egy könyvet en het deelwoord samen vóór lány. Denk van rechts naar links: eerst het hoofdwoord, direct daarvoor het deelwoord, en daarvoor de aanvullingen.

2. Het deelwoord met het meervoud laten meegaan

• Onjuist: olvasók diákok
• Juist: olvasó diákok
• Waarom: Het bijvoeglijk gebruikte deelwoord blijft onveranderd. Alleen diák krijgt hier de meervoudsuitgang -ok.

3. -andó/-endő voor elke toekomstige handeling gebruiken

• Onjuist: a holnap érkezendő busz als neutrale, dagelijkse formulering
• Juist: a holnap érkező busz
• Waarom: Voor een gewone geplande aankomst gebruikt het Hongaars meestal -ó/-ő. -andó/-endő klinkt vaak formeel en drukt doorgaans uit wat gedaan moet worden of waarvoor iets bestemd is.

4. De klinkerharmonie negeren

• Onjuist: fizetandó összeg
• Juist: fizetendő összeg
• Waarom: fizet heeft voorklinkers en kiest daarom -endő. Vergelijk olvasandó met achterklinkers.

5. Het Nederlandse ge- letterlijk proberen na te bouwen

• Onjuist: geírt levél
• Juist: írt levél of, wanneer afronding bedoeld is, megírt levél
• Waarom: Het Hongaars heeft geen algemeen equivalent van het Nederlandse voltooid-deelwoordvoorvoegsel ge-. Meg- is een werkwoordvoorvoegsel dat vaak voltooiing markeert, maar het hoort niet automatisch bij elk werkwoord.

6. Elke vorm op -t/-tt als passief lezen

• Onjuist begrip: a megérkezett vendég = ‘de gast die aangekomen werd’
• Juist begrip: ‘de gast die is aangekomen’
• Waarom: Bij onovergankelijke werkwoorden is het hoofdwoord vaak zelf de uitvoerder. Kijk dus eerst naar de betekenis van het werkwoord.

Gebruiksnotities

De vorm op -ó/-ő is zeer productief en neutraal. Hij komt zowel in gesprekken als in geschreven taal voor. Veel vormen zijn bovendien zelfstandige naamwoorden geworden: tanuló ‘leerling’, dolgozó ‘werknemer’, eladó ‘verkoper’ en olvasó ‘lezer’. In zo’n zelfstandig gebruik krijgt de vorm zelf uitgangen: dolgozók ‘werknemers’, tanulóknak ‘voor leerlingen’.

De vorm op -t/-tt is eveneens alledaags, vooral met werkwoordvoorvoegsels die een duidelijk resultaat geven. Zonder zo’n voorvoegsel kan een combinatie een andere, vaste betekenis krijgen. Olvasott ember betekent bijvoorbeeld doorgaans ‘belezen persoon’, niet eenvoudig ‘een persoon die gelezen is’. Woordenschat en context blijven dus belangrijk.

-andó/-endő is opvallend gebruikelijk in administratieve, juridische en instructieve teksten: benyújtandó dokumentumok ‘in te dienen documenten’, fizetendő adó ‘te betalen belasting’. In een informeel gesprek klinkt een bijzin met kell ‘moeten’ vaak natuurlijker: a könyv, amit el kell olvasnom ‘het boek dat ik moet lezen’.

Let ook op de spelling. Een gelegenheidscombinatie wordt meestal los geschreven: repülő gép ‘vliegende machine’. Een vast samengesteld woord kan aaneen worden geschreven: repülőgép betekent ‘vliegtuig’. Dat betekenisverschil kun je niet altijd uit de deelwoordregel alleen voorspellen; leer ingeburgerde samenstellingen als woorden.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Een deelwoordgroep in plaats van een betrekkelijke bijzin

Een betrekkelijke bijzin is een bijzin met bijvoorbeeld ‘die’ of ‘dat’ die extra informatie over een zelfstandig naamwoord geeft. In het Hongaars kun je vaak kiezen tussen zo’n bijzin en een deelwoordgroep:

• A nő, aki az ajtóban áll, az igazgató. — De vrouw die in de deuropening staat, is de directeur.
• Az ajtóban álló nő az igazgató. — De in de deuropening staande vrouw is de directeur.

De tweede versie is compacter, maar een lange opeenstapeling vóór het hoofdwoord kan zwaar worden. In spontaan spreken en bij ingewikkelde informatie is een bijzin met aki, ami of amely vaak duidelijker. Nederlands gebruikt zulke bijzinnen nog eerder; een letterlijke Nederlandse reeks als ‘de bij de deur staande vrouw’ is grammaticaal, maar stijver dan het Hongaarse equivalent.

De uitvoerder noemen met által

Bij een voltooid deelwoord kun je de handelende persoon of instantie noemen met által ‘door’: a bizottság által elfogadott javaslat ‘het door de commissie aangenomen voorstel’. Dit is correct, maar vaak formeel. Een betrekkelijke bijzin — a javaslat, amelyet a bizottság elfogadott — kan in gewone taal lichter klinken.

Tijd is relatief aan de situatie

De namen ‘tegenwoordig’ en ‘voltooid’ verwijzen niet altijd rechtstreeks naar het moment waarop je spreekt. Ze geven vooral de verhouding binnen de beschreven situatie aan. In a holnap érkező vendég ligt de aankomst in de toekomst, maar wordt zij als lopend of gepland voorgesteld. In a tegnap megérkezett vendég is de aankomst al afgerond. Kies daarom op grond van verloop en voltooiing, niet alleen op grond van kalenderstijd.

Vaste vormen: való, leendő en jövő

Való, historisch verbonden met van ‘zijn’, heeft enkele veelvoorkomende bijzondere functies. Nekem való könyv betekent ‘een boek dat bij mij past’ en gyerekeknek való film ‘een film die geschikt is voor kinderen’. Dit vertaal je meestal niet letterlijk met ‘zijnde’.

Leendő betekent ‘toekomstig, aanstaand’: leendő férje ‘haar aanstaande echtgenoot’, leendő munkahelyem ‘mijn toekomstige werkplek’. Jövő kan letterlijk ‘komend’ betekenen en is ook het gewone zelfstandig naamwoord voor ‘toekomst’. Zulke frequente vormen kun je het beste als vaste woordenschat onthouden.

Niet verwarren met -va/-ve

Het bijwoordelijk deelwoord op -va/-ve beschrijft hoe of in welke toestand een handeling plaatsvindt: Mosolyogva válaszolt ‘Hij/zij antwoordde glimlachend’, Az ajtó nyitva van ‘De deur is open’. Het bepaalt dus niet op dezelfde manier een zelfstandig naamwoord als de drie vormen in dit artikel. Vergelijk a mosolygó nő ‘de glimlachende vrouw’ met A nő mosolyogva válaszolt ‘De vrouw antwoordde glimlachend’.

Oefentips

1. Bouw woordgroepen van rechts naar links. Begin met lány, voeg olvasó lány toe en breid uit tot a könyvtárban egy magyar regényt olvasó lány. Zo oefen je de Hongaarse volgorde zonder een Nederlandse bijzin letterlijk om te zetten.
2. Maak drietallen rond één werkwoord. Noteer bijvoorbeeld olvasó diák ‘lezende leerling’, elolvasott könyv ‘uitgelezen boek’ en elolvasandó fejezet ‘te lezen hoofdstuk’. Benoem bij elke vorm wie de handeling uitvoert en of zij loopt, voltooid is of nog moet gebeuren.
3. Verzamel echte voorbeelden per tekstsoort. Zoek -andó/-endő op formulieren en facturen, en -ó/-ő en -t/-tt in nieuwsberichten. Herschrijf daarna elke deelwoordgroep als een bijzin met aki of ami; zo controleer je of je de betekenis werkelijk begrijpt.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Verleden tijd — helpt je de stammen en de vormen op -t/-tt herkennen.
• Volgende stap: Bijwoordelijk deelwoord — behandelt de vormen op -va/-ve en -ván/-vén voor manier, gelijktijdigheid en toestand.