Deelwoordconstructies in het Russisch

Kort gezegd

Een Russische deelwoordconstructie beschrijft een zelfstandig naamwoord met een deelwoord en de woorden die daarbij horen: студент, читающий книгу betekent ‘de student die een boek leest’. Het deelwoord past zich in geslacht, getal en naamval aan het beschreven woord aan. Staat de hele constructie ná dat woord, dan wordt zij normaal met komma’s afgescheiden; staat zij ervóór, dan meestal niet.

Overzicht

Een deelwoord is een werkwoordsvorm die zich als een bijvoeglijk naamwoord gedraagt. In читающий студент ‘een lezende student’ komt читающий van читать ‘lezen’, maar het beschrijft студент zoals een bijvoeglijk naamwoord dat zou doen. Een deelwoordconstructie (причастный оборот) bestaat uit zo’n deelwoord plus de woorden die ervan afhangen: читающий книгу ‘die een boek leest’. Het zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, ding of begrip) dat wordt beschreven, heet hier het kernwoord.

Op B2-niveau is vooral belangrijk dat je deze constructies kunt verbinden met betrekkelijke bijzinnen met который ‘die/dat’. Russisch kan студент, который читает книгу inkorten tot студент, читающий книгу. Bij een passieve zin wordt книга, которую написал Толстой ‘het boek dat Tolstoj schreef’ bijvoorbeeld книга, написанная Толстым ‘het door Tolstoj geschreven boek’.

Voor Nederlandstaligen voelt de tweede vorm vaak compacter en formeler. Nederlands kan wel ‘de in Moskou wonende schrijver’ of ‘het door Tolstoj geschreven boek’ zeggen, maar kiest in gewone gesprekken meestal voor ‘de schrijver die in Moskou woont’ en ‘het boek dat Tolstoj schreef’. Ook in het Russisch is een который-zin vaak natuurlijker in spontane spreektaal. Deelwoordconstructies komen bijzonder veel voor in nieuws, studieboeken, zakelijke teksten en andere verzorgde schrijftaal.

Zo werkt het

De bouwstenen

Een deelwoord combineert twee soorten eigenschappen:

• van het werkwoord behoudt het betekenis, tijdsverhouding en zinsverband: het kan bijvoorbeeld een lijdend voorwerp hebben (wie of wat de handeling ondergaat), zoals книгу bij читать книгу;
• als een bijvoeglijk naamwoord krijgt het uitgangen voor geslacht, getal en naamval.

In люди, живущие в этом доме is люди het kernwoord, живущие het deelwoord en в этом доме een aanvulling bij живущие. De hele groep живущие в этом доме vormt de deelwoordconstructie.

Actief of passief

Bij een actief deelwoord voert het kernwoord de handeling zelf uit. Bij een passief deelwoord ondergaat het kernwoord de handeling.

Russisch	Nederlands	Relatie
студент, читающий книгу	de student die een boek leest	De student leest zelf: actief.
студент, прочитавший книгу	de student die het boek heeft gelezen	De student voerde de voltooide handeling uit: actief.
книга, написанная Толстым	het boek dat door Tolstoj is geschreven	Het boek ondergaat de handeling: passief.
вопрос, обсуждаемый комиссией	de kwestie die door de commissie wordt besproken	De kwestie ondergaat een lopend proces: passief.

De keuze voor tegenwoordige of verleden vorm drukt niet simpelweg het tijdstip op de klok uit. Zij geeft vooral de verhouding tot de handeling van de hoofdzin weer:

• читающий — bezig met lezen, of iemand die doorgaans leest;
• прочитавший — iemand die het lezen heeft voltooid;
• обсуждаемый — iets dat wordt besproken;
• обсуждённый — iets dat is besproken.

Een tegenwoordig actief deelwoord wordt in de standaardtaal gevormd van een onvoltooid werkwoord: читать → читающий, жить → живущий. Voor een afgeronde eerdere handeling gebruik je een verleden actief deelwoord, vaak van een voltooid werkwoord: прочитать → прочитавший, прийти → пришедший. Passieve vormen zijn alleen mogelijk bij werkwoorden die werkelijk een object kunnen hebben; niet elk Russisch werkwoord levert dus elk type deelwoord op.

Overeenkomst met het kernwoord

Het deelwoord stemt overeen met het kernwoord in:

1. geslacht: mannelijk, vrouwelijk of onzijdig;
2. getal: enkelvoud of meervoud;
3. naamval: de vorm die de rol van het woord in de zin laat zien.

Dat geldt voor de volledige lange vorm van het deelwoord, ook als kernwoord en deelwoord ver uit elkaar staan.

Russisch	Nederlands	Vorm van het deelwoord
Я вижу студента, читающего книгу.	Ik zie de student die een boek leest.	студента en читающего: mannelijk enkelvoud, accusatief/genitiefvorm.
Я говорю со студенткой, читающей книгу.	Ik praat met de studente die een boek leest.	студенткой en читающей: vrouwelijk enkelvoud, instrumentalis.
Мы помогаем людям, живущим здесь.	Wij helpen de mensen die hier wonen.	людям en живущим: meervoud, datief.
Она рассказала о книге, написанной Толстым.	Ze vertelde over een boek dat door Tolstoj is geschreven.	книге en написанной: vrouwelijk enkelvoud, voorzetselnaamval.

In het Nederlands verandert ‘lezend’ niet mee met de zinsrol. Juist die Nederlandse gewoonte veroorzaakt in het Russisch veel fouten: kijk niet alleen naar de basisvorm van het kernwoord, maar naar de vorm die het in deze concrete zin heeft.

De aanvullingen binnen de constructie behouden hun eigen grammaticale vorm. In читающий книгу staat книгу in de accusatief omdat читать een lijdend voorwerp neemt. In интересующийся историей студент ‘een student die belangstelling heeft voor geschiedenis’ staat историей in de instrumentalis omdat интересоваться die naamval vereist.

Van een который-zin naar een deelwoordconstructie

Een veilige omzetting verloopt in stappen.

1. Zoek het woord waarnaar который verwijst.
2. Bepaal of dat woord de handeling uitvoert of ondergaat.
3. Kies een actief of passief deelwoord met de juiste tijdsverhouding en het juiste aspect.
4. Laat het deelwoord overeenkomen met het kernwoord.
5. Pas bij een passieve omzetting zo nodig de vorm van de uitvoerder aan.
6. Controleer plaatsing en komma’s.

Bij een actieve omzetting is который doorgaans het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) van de bijzin:

студент, который читает книгу → студент, читающий книгу

гость, который пришёл утром → гость, пришедший утром

Bij een passieve omzetting is который juist het lijdend voorwerp van de actieve bijzin:

книга, которую написал Толстой → книга, написанная Толстым

Let op de laatste stap. Толстой is in de actieve bijzin het onderwerp en staat in de nominatief, de basisnaamval. In de passieve constructie wordt hij de uitvoerder bij een passieve vorm en staat hij in de instrumentalis: Толстым. Dat is vergelijkbaar met Nederlands ‘door Tolstoj’, maar het Russisch gebruikt hiervoor meestal geen apart woord voor ‘door’.

Niet iedere который-zin kan netjes worden ingekort. Als который bijvoorbeeld na een voorzetsel staat (с которым, о котором) of een andere rol vervult dan onderwerp of lijdend voorwerp, is een gewone betrekkelijke bijzin vaak duidelijker en natuurlijker.

Plaats en komma’s

De basisregel is overzichtelijk:

• na het kernwoord: de uitgebreide deelwoordconstructie wordt afgescheiden met komma’s;
• vóór het kernwoord: normaal geen komma.

Russisch	Nederlands	Leesteken
Студент, читающий у окна, не услышал вопроса.	De student die bij het raam zat te lezen, hoorde de vraag niet.	De constructie staat na студент en wordt aan beide kanten begrensd.
Читающий у окна студент не услышал вопроса.	De bij het raam lezende student hoorde de vraag niet.	De constructie staat vóór студент: geen komma.
Мы увидели людей, ожидающих автобус.	We zagen mensen die op de bus wachtten.	Aan het einde van de zin is alleen een openingskomma nodig.

De komma is hier dus geen kopie van de Nederlandse interpunctie. In het Nederlands hangt een komma bij een betrekkelijke bijzin sterk samen met de vraag of de informatie beperkend of aanvullend is. De Russische schoolregel voor een uitgebreide deelwoordconstructie na het kernwoord is veel vormvaster: zet haar in beginsel tussen komma’s.

Een los deelwoord zonder afhankelijke woorden is niet automatisch een причастный оборот. De interpunctie van losse, achteraf geplaatste bepalingen kent aanvullende regels. Voor dit onderwerp is de betrouwbaarste strategie: herken eerst de volledige groep rond het deelwoord en pas daarop de basisregel toe.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Opmerking
Люди, живущие в этом доме, знают друг друга.	De mensen die in dit gebouw wonen, kennen elkaar.	Tegenwoordig actief; meervoud.
Девушка, сидящая напротив меня, читает журнал.	Het meisje dat tegenover mij zit, leest een tijdschrift.	Een gelijktijdige handeling.
Пришедший гость снял пальто.	De gast die was aangekomen, deed zijn jas uit.	Verleden actief vóór het kernwoord.
Гость, пришедший раньше всех, помог накрыть на стол.	De gast die als eerste was gekomen, hielp de tafel dekken.	Uitgebreide constructie na het kernwoord.
Студенты, сдавшие экзамен, могут забрать сертификаты.	Studenten die het examen hebben gehaald, kunnen hun certificaat ophalen.	Afgeronde actieve handeling.
Книга, написанная Толстым, переведена на многие языки.	Het door Tolstoj geschreven boek is in veel talen vertaald.	Verleden passief; uitvoerder in de instrumentalis.
Мы обсуждали статью, опубликованную вчера.	We bespraken het artikel dat gisteren is gepubliceerd.	опубликованную stemt overeen met статью.
Документы, подписанные директором, лежат на столе.	De documenten die door de directeur zijn ondertekend, liggen op tafel.	Passieve constructie in het meervoud.
Вопрос, обсуждаемый сейчас, очень важен.	De kwestie die nu wordt besproken, is erg belangrijk.	Tegenwoordig passief: lopend proces.
Я позвонил коллеге, работающему в Москве.	Ik belde de collega die in Moskou werkt.	Datief na позвонить; daarom работающему.
Она подошла к окну, выходящему во двор.	Ze liep naar het raam dat op de binnenplaats uitkijkt.	окну en выходящему staan in de datief.
Не прочитанные мной письма остались на столе.	De brieven die ik niet had gelezen, bleven op tafel liggen.	De hele bepaling staat vóór het kernwoord.

Veelgemaakte fouten

1. Het deelwoord niet laten overeenkomen

• Onjuist: Я говорю со студенткой, читающий книгу.
• Juist: Я говорю со студенткой, читающей книгу.
• Waarom: со студенткой staat in de instrumentalis, vrouwelijk enkelvoud. Het deelwoord moet dezelfde kenmerken krijgen: читающей.

2. De komma na het kernwoord vergeten

• Onjuist: Люди живущие в этом доме знают друг друга.
• Juist: Люди, живущие в этом доме, знают друг друга.
• Waarom: de uitgebreide constructie живущие в этом доме staat na het kernwoord люди en wordt daarom afgescheiden.

3. Onnodig een komma vóór een vooropgeplaatste constructie zetten

• Onjuist: Живущие в этом доме, люди знают друг друга.
• Juist: Живущие в этом доме люди знают друг друга.
• Waarom: vóór het kernwoord staat in de neutrale basisconstructie geen komma tussen de bepaling en het zelfstandig naamwoord.

4. Actief en passief verwisselen

• Onjuist: книга, написавшая Толстого als je bedoelt ‘het boek dat door Tolstoj is geschreven’
• Juist: книга, написанная Толстым
• Waarom: een boek schrijft Tolstoj niet; het wordt door hem geschreven. Daarom is een passief deelwoord nodig, en de uitvoerder staat in de instrumentalis.

5. De uitvoerder in de nominatief laten staan

• Onjuist: статья, написанная автор
• Juist: статья, написанная автором
• Waarom: bij het passieve deelwoord staat de handelende persoon hier in de instrumentalis: автором.

6. Elke Nederlandse betrekkelijke bijzin letterlijk inkorten

• Onhandig of onmogelijk: probeer человек, с которым я говорил ‘de persoon met wie ik sprak’ niet mechanisch tot één deelwoordconstructie te maken.
• Natuurlijk: человек, с которым я говорил
• Waarom: который staat hier na с en is niet het onderwerp of lijdend voorwerp van de handeling. De betrekkelijke bijzin is de gewone oplossing.

Gebruiksnotities

Deelwoordconstructies zijn compact en kunnen herhaling van который voorkomen. Daardoor passen ze goed in definities, beschrijvingen, journalistiek en formele teksten. Een zin als Заявления, поступившие после 1 мая, не рассматриваются ‘Aanvragen die na 1 mei zijn binnengekomen, worden niet behandeld’ klinkt heel natuurlijk in een mededeling of reglement.

In een informeel gesprek klinkt de overeenkomstige который-zin vaak losser: люди, которые живут рядом in plaats van люди, живущие рядом. Dat betekent niet dat deelwoorden uitsluitend boekentaal zijn. Veel courante combinaties zijn heel normaal, zoals работающие родители ‘werkende ouders’, спящий ребёнок ‘een slapend kind’ en закрытая дверь ‘een gesloten deur’. Lange constructies met meerdere aanvullingen verhogen de informatiedichtheid en klinken sneller schriftelijk.

Vooropplaatsing maakt de groep vóór het zelfstandig naamwoord tot één compact blok: опубликованная вчера статья. Achteropplaatsing geeft de beschrijving meer zelfstandigheid: статья, опубликованная вчера. In lange zinnen is de tweede volgorde vaak makkelijker te verwerken, terwijl officiële teksten juist veel informatie vóór het kernwoord kunnen stapelen.

Verwar een volledig passief deelwoord niet met een kort passief deelwoord. In Статья написана автором ‘Het artikel is door de auteur geschreven’ is написана het gezegde: de zin zegt wat de toestand of het resultaat van het artikel is. In статья, написанная автором beschrijft de lange vorm написанная het zelfstandig naamwoord binnen een deelwoordconstructie.

Verder dan de basis

Betekenisverschil door aspect

Het Russische aspect laat zien of een handeling als proces/herhaling of als afgerond geheel wordt bekeken. Dat verschil werkt door in deelwoorden. Vergelijk писавший ‘degene die schreef/bezig was te schrijven’ met написавший ‘degene die heeft geschreven en het resultaat bereikte’. Evenzo contrasteert обсуждаемый вопрос ‘de kwestie die wordt besproken’ met обсуждённый вопрос ‘de besproken kwestie’.

Kies daarom niet alleen op basis van ‘heden’ of ‘verleden’. Vraag ook: gaat het om een lopend of regelmatig proces, of om een voltooid resultaat? In veel passieve verleden deelwoorden is een voltooid werkwoord de normale basis, omdat juist het bereikte resultaat centraal staat.

Beperkende betekenis en interpunctie

De eenvoudige plaatsingsregel dekt de meeste B2-zinnen, maar gevorderde interpunctie kent uitzonderingen. Een bepaling vóór het kernwoord kan toch worden afgescheiden als zij naast haar beschrijvende functie een duidelijke reden, toegeving of omstandigheid uitdrukt. In Уставшие после долгой дороги, туристы сразу легли спать ligt ook de betekenis ‘omdat ze moe waren’ besloten. De komma markeert dan meer dan alleen een eigenschap.

Ook persoonlijke voornaamwoorden, afstand tussen kernwoord en bepaling en meerdere nevengeschikte bepalingen kunnen de interpunctie beïnvloeden. Analyseer in zulke gevallen de betekenis van de hele zin in plaats van blind alleen naar de positie te kijken. Voor eigen neutrale teksten blijft de basisregel echter een goede veilige keuze.

Wanneer een который-zin beter blijft

Een deelwoordconstructie is geen automatische verbetering. Houd de bijzin als:

• de relatie tussen de handelingen anders onduidelijk wordt;
• который na een voorzetsel staat of een indirecte rol heeft;
• de constructie erg lang en zwaar zou worden;
• de tekst bewust natuurlijk en gesprekstaalachtig moet klinken;
• een passende deelwoordsvorm niet gangbaar of niet mogelijk is.

Goed Russisch betekent dus niet ‘zo veel mogelijk deelwoorden gebruiken’, maar soepel kunnen kiezen tussen een compacte constructie en een expliciete bijzin.

Oefentips

1. Werk in paren. Schrijf bij elke который-zin een deelwoordvariant en zet die daarna terug: люди, которые работают здесь ↔ люди, работающие здесь. Zo oefen je zowel herkenning als productie.
2. Markeer met drie kleuren. Onderstreep het kernwoord, omcirkel het deelwoord en markeer de afhankelijke woorden. Controleer daarna apart de naamval van het kernwoord en de naamval die het werkwoord aan zijn aanvullingen oplegt.
3. Lees eerst nieuws en instructies. Verzamel tien echte voorbeelden. Noteer of de constructie vóór of na het kernwoord staat, waar de komma’s staan en waarom de schrijver waarschijnlijk niet voor который koos.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Actieve deelwoorden — vorming en verbuiging van читающий, работающие, прочитавший en soortgelijke vormen.